«Keńes Iýsýp aǵamyz dúnie saldy!» degen sýyq habardy estigende aldymen eseńgirep qalyp, ózime ózim kelgende ol kisimen alǵash tanysyp, aralasqan jyldarym kóz aldymnan qaita bir «zyr» etip, zymyrap óte shyqqandai boldy.
Óskemen degen óndirshektei tas qala... 17 jasymda oblystyq gazetke qyzmetke alynǵanym... sondaǵy ózimdi jatsynbai, jatyrqamai baýyryna tartqan qalamdas aǵalarym... Bári-bári bir sátte ǵaiyptan quiylǵandai jadyma jetip keldi...
Biz, aqyn Záýtdin Shámshiev ekeýmiz birge otyramyz, kóbine jup jazbai birge júremiz. Altaidyń qaharly qysynda ekeýmizdiń qara bazardan kigen qulaqshyndarymyz uqsap ketipti. Basymyzda aq túlkiniń eltirisinen tigilgen Sibirdiń áppaq-áppaq bir-bir seńseń malaqaiy. Kúnde ókirtip óleń jazyp, keýdemizge qaradai nan pisip, býymyz burqyrap júrgenbiz. Sol kúnderde Keńes aǵamyz Záýtdin ekeýmizdiń qaýǵadai qaýqiǵan tumaqtarymyz ben túr-turpatymyzǵa qarap turyp, «túrikpen tektes baýyrlar» degen at qoidy. Túrikpenge úsh qainasaq sorpamyz qosylmaǵanmen, ol kisiniń aýzynan shyqqannan keiin bizge de unap qalǵandai boldy.
«Túrikpen tektes baýyrlar!» dese, ekeýmiz de jalt qaraimyz. Onyń ústine qalamdas aǵalarymnyń ózderi qalyptastyrǵan ǵuryptary boiynsha ekeýmiz de «aǵa» atanyp shyǵa keldik: «Záýtdin – Záý-aǵa, Ulyqbek – Uly-aǵa!» Záýtdindi bilmeimin, men ózim biraz ýaqytqa deiin qarshadai bolyp aǵa atanǵanyma úirene almai, qysylyp- qymtyrylyp júrgenim esimde. «Qysylatyn nesi bar,-deidi aǵalarym,- mineki, Keńes – Keń-aǵa, Toqtarbek - Toq-aǵa, Músilim – Mús-aǵa, Serik – Seri-aǵa! Biz bir-birimizdi aǵa deimiz. Sender de aǵa bolasyńdar! Mysalǵa, Qýanbaidy – Qý-aǵa, Júnisti - Jún-aǵa degennen seni Uly-aǵa degen áldeqaida jaqsy ǵoi!»- desetin...
Keńes aǵa sol kezdiń ózinde óte bipaz, biiazy, sypa, asa kishipeiil, baisaldy, bappen sóileitin, bekzat bolmysty jan edi. Mádeniettiligi sondai, telefonmen sóileskende trýbkany arǵy jaqtaǵy tildesken kisisinen buryn ornyna qoimaityn. «Jalyn» jýrnalynda «Bádáýi» degen áserli áńgimesi jarq etip, ádebi qaýymdy jalt qaratqan 29-30 jastaǵy kezi. Zaisanda turatyn Bádáýi degen qudamyz bolatyn edi, bul onymen attas basqa keiipker eken.
Meniń jaldaǵan páterim Keńes aǵamen esiktes bolyp shyqty. Eki kúnniń birinde basymyz toqailasady. Sol 1971 jyldyń ózinde Keńaǵanyń oqý-toqýy myqty, bilgen –túigeni eren, bilimi tereń bolatyn. Úiiniń bir qabyrǵasyn tutas alyp, 200 tomdyq «Álem ádebietiniń kitaphanasy» siresip tur. Qolymyz jetpeitin atyshýly kitaphanany tuńǵysh ret sol úiden kórdim. Kózimdi satyp, tánti boldym. Ózim de bala kezden kitapqumar edim, shynyn aitsam, munsha bailyqty alǵash kórgende kózim tunyp, shalqamnan túse jazdadym. Shyrǵalap, shyǵa almaimyn. Ózi bolsa shetinen kemirip oqyp jatady. Maǵan da oqýǵa ruqsat. Átteń, sol kezde oryssham kemshin. Ár klassiktiń kitabyn bir shalamyn. Uǵym-túsinigim jetisip turǵany shamaly.
Keń-aǵam meniń tańdai qaǵyp, tamsanǵanymdy kórip: «Osy kitaptardy neshe jyldan beri jazdyryp alamyn dep búiirim shyqpai júr. Redaktsiiadaǵy keibir qurdastarym: «Óziń jarymai júrip, sonsha qymbat kitap jiǵan ne sániń?» dep kúledi. Kúlse-kúlsin, biraq, baǵasyn bilgenge naǵyz bailyq osy ǵoi» dep qoidy.
«Osy 200 tomnyń eki tomyn bizdiń Muhtar Áýezovtyń «Abai joly» alyp tur! Qara, kór, álemniń basqa klassikteriniń kóbi bir-bir-aq tomnan! Bul bizdiń qazaq ádebietiniń keremettigin kórsetpei me?» degeni bar.
Keń-aǵa birde meniń qaǵazǵa shimailai salǵan sýretterimdi kórip, unatyp, maǵan til-ádebietke de, jýrnalistikaǵa da emes, arhitektýraǵa oqýǵa túsýge aqyl berdi. Orys poeziiasynyń ozyǵy Andrei Voznesenskiidiń arhitektor ekenin, onyń óleńderinde sáýletkerliktiń saltanat quratynyn aityp, biraz qyzyqtyryp baqty. Biraq men matematikadan maqurymdyǵymdy alǵa tartyp, basymdy alyp qashqanym bar.
Keń-aǵanyń Ardaq, Aibek degen qyz-uly onda áli kishkentai. Ekeýmiz tún ortasynda asúide kofe soraptap, áńgimelesip otyrǵanda keide, «sen myna kitapty oqi tur» dep, bilegin sybanyp jiberip, vannaǵa baryp, Aibektiń jórgegin ózi jýyp tastaityn edi. Ony ersi kórgenimdi sezgendei maǵan: «Ekeýi de mazasyz. Jeńgeń uiqysy qanbai sharshap júr, janym ashidy, qol ushyn bermesem bolmaidy, obal ǵoi» dep aqtalǵandai bolatyn. Reti kelgende, ol jeńgemizdiń Sotsialistik Eńbek Eri, ataqty metallýrg Jápek Aldabergenovtyń týǵan qaryndasy ekenin qulaqqaǵys qylǵan...
Keide maǵan óleń oqytyp qoiatyn. Pikirleri asa paiymdy, salmaqty keletin.
Sondai túnderdiń birinde aǵamyz «Jelqaiyq» atty jańa áńgimesin oqýǵa berdi. Sóilemderiniń áredik-áredikte qystyrma sózben kóz kúrmeitin qurmalastyǵyna qaramastan bir demmen jutyp saldym. Maǵan qatty unady. Baqsam, Keńes Iýsýp aǵamyz ózen parohodstvosy ýchilishesinde oqyp, keme júrgizýshi mamandyǵyn alǵan kásibi kemeshi bolyp shyqty. «Ózenshi» degen mamandyq joq, sondyqtan bizdi «teńizshi» dep ataidy» dep, jumsaq jymiǵany esimde. (Kóp jyl ótken soń Keń-aǵanyń 70-ke tolǵan toiynda men oǵan «Muhitshy» degen óleń arnaýymnyń sebebi osyndai). Artynsha sol «Jelqaiyq» hikaiasy «Jalyn» jýrnalynda jariialanyp, úlken rezonans týǵyzdy. Ádebi qaýym, keibir synshylar Shyńǵys Aitmatovtyń odan kóp keiin jaryq kórgen «Teńiz jaǵalai júgirgen tarǵyl tóbet» atty povesin oqyǵan kezde Keńes Iýsýptyń «Jelqaiyǵyn» birden eske alyp, tilge tiek etip, Shyqańnyń osy taqyrypty jazýyna túrtki bolǵan shyǵarma desip júrdi. Keń-aǵanyń «Qarashadaǵy kóktem» povesi de biz baiyptai bermeitin, biraq ózi uńǵyl-shuńǵylyn jetik biletin ózen kemeshileriniń ómirin ózek etýimen erekshe.
Keńes Iýsýp aýdarǵan Gabriel Garsiia Markestiń «Júz jyldyq jalǵyzdyǵyn» bas almai oqyǵan shaǵym da bir lázzatty kúnder eken. Avtory bir jarym jylda jazyp shyqqan osy úzdik romandy laiyqty qazaqshalaý úshin aǵamyz erinbei-jalyqpai eki jylyn jumsaǵanyn aita ketken jón shyǵar. Qas zergerlerge tán kemel qasietti boiyna sińirgen Keń-aǵa jazýshy atanǵan ekenmin dep, ońdy-soldy burqyratyp kóp jazǵan joq. Sarań qalam siltep, saralap, suryptap, saýsaqpen sanarlyq sapaly, shuraily, shyraily shyǵarmalar berdi.
«Nege az jazasyz?» degen suraqqa birde ózi: «Bir babamnyń: «Bolsam da ózim mergen az atamyn, Shúregei úirek emes, qaz atamyn» degen sózi bar eken» dep syrbaz jaýap bergen.
Osydan birneshe jyl buryn ekeýmiz Túrkiiaǵa, Ankaraǵa sapar shektik. Men turaqty keńesiniń múshesi bolyp tabylatyn Evraziia ádebi jýrnaldary Kongresine qatysyp, baiandamalar jasap, jaryssózderge aralastyq. «Foliant» baspasy janynan shyǵatyn «Álem ádebieti» jýrnalynyń bas redaktory retinde sóz alǵan Keńes Iýsýp sol bas qosýda óziniń tereń mándi, saliqaly oi-pikirlerimen 30 shaqty elden kelgen qalamgerler qaýymyn birden baýrap alyp, úlken qurmet-bedelge ie bolǵanyna kýámin.
Odan keiingi ár jylda sol Kongreske barǵan saiyn maǵan «Keńes Iýsýpke sálem ait!» deýshiler az bolǵan joq. Bir kezdeskende «Densaýlyq bolmai júr. Ornymdy jastarǵa berdim. Dýman Ramazan degen jas peri jalǵap jatyr» dep edi. Ol bastap shyǵarǵan «Álem ádebieti» jýrnaly Otandyq baspasózden óz ornyn oiyp aldy. Bul kúnde asa qajetti osy bir tamasha jýrnaldy qarjylandyrýdy memleket toqtatqan soń, jabylyp qaldy. Orny oisyrap tur. Aiaýly aǵamyzdyń da peshenedegi buiryqty ýaqyty jetipti. Onyń da orny oisyrap qalǵanyn sezingen saiyn ishim ýdai ashyp otyr. Jýrnaly qaita shyǵar, kitaptary da qaita basylar, biraq osy bir oily jan endi qaityp kelip, bizdiń sálemimizdi almaidy-aý, degen oidyń ózi jegidei jep barady... «Ai nuryn ustap minip» qýsaq ta jete alarmyz ba sońynan? Ómirge óz nuryn berip, kózi jumylǵan juldyz ǵoi ol... Biz ony joǵaltqanymyzdy jáne qandai qaitalanbas tulǵadan airylǵanymyzdy áli tolyq sezine almai jatyrmyz-aý!..
«Kemeshi kelse - qaiyqshy sýdan shyǵady» deýshi edi. Al, mine, sol kemeshi qaitpas saparǵa ketti...
Baqul bolyńyz, bekzat aǵa! Qosh, ádebiet dariiasynyń ardaqty kemeshisi! Peiishte nuryńyz shalqysyn!..
15.01.2017. Almaty
Ulyqbek Esdáýlet,
Ult portaly
