«كەڭەس يۋسۋپ اعامىز دٷنيە سالدى!» دەگەن سۋىق حاباردى ەستٸگەندە الدىمەن ەسەڭگٸرەپ قالىپ, ٶزٸمە ٶزٸم كەلگەندە ول كٸسٸمەن العاش تانىسىپ, ارالاسقان جىلدارىم كٶز الدىمنان قايتا بٸر «زىر» ەتٸپ, زىمىراپ ٶتە شىققانداي بولدى.
ٶسكەمەن دەگەن ٶندٸرشەكتەي تاس قالا... 17 جاسىمدا وبلىستىق گازەتكە قىزمەتكە الىنعانىم... سونداعى ٶزٸمدٸ جاتسىنباي, جاتىرقاماي باۋىرىنا تارتقان قالامداس اعالارىم... بەرٸ-بەرٸ بٸر سەتتە عايىپتان قۇيىلعانداي جادىما جەتٸپ كەلدٸ...
بٸز, اقىن زەۋتدين شەمشيەۆ ەكەۋمٸز بٸرگە وتىرامىز, كٶبٸنە جۇپ جازباي بٸرگە جٷرەمٸز. التايدىڭ قاھارلى قىسىندا ەكەۋمٸزدٸڭ قارا بازاردان كيگەن قۇلاقشىندارىمىز ۇقساپ كەتٸپتٸ. باسىمىزدا اق تٷلكٸنٸڭ ەلتٸرٸسٸنەن تٸگٸلگەن سٸبٸردٸڭ ەپپاق-ەپپاق بٸر-بٸر سەڭسەڭ مالاقايى. كٷندە ٶكٸرتٸپ ٶلەڭ جازىپ, كەۋدەمٸزگە قاراداي نان پٸسٸپ, بۋىمىز بۇرقىراپ جٷرگەنبٸز. سول كٷندەردە كەڭەس اعامىز زەۋتدين ەكەۋمٸزدٸڭ قاۋعاداي قاۋقيعان تۇماقتارىمىز بەن تٷر-تۇرپاتىمىزعا قاراپ تۇرىپ, «تٷرٸكپەن تەكتەس باۋىرلار» دەگەن ات قويدى. تٷرٸكپەنگە ٷش قايناساق سورپامىز قوسىلماعانمەن, ول كٸسٸنٸڭ اۋزىنان شىققاننان كەيٸن بٸزگە دە ۇناپ قالعانداي بولدى.
«تٷرٸكپەن تەكتەس باۋىرلار!» دەسە, ەكەۋمٸز دە جالت قارايمىز. ونىڭ ٷستٸنە قالامداس اعالارىمنىڭ ٶزدەرٸ قالىپتاستىرعان عۇرىپتارى بويىنشا ەكەۋمٸز دە «اعا» اتانىپ شىعا كەلدٸك: «زەۋتدين – زەۋ-اعا, ۇلىقبەك – ۇلى-اعا!» زەۋتديندٸ بٸلمەيمٸن, مەن ٶزٸم بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن قارشاداي بولىپ اعا اتانعانىما ٷيرەنە الماي, قىسىلىپ- قىمتىرىلىپ جٷرگەنٸم ەسٸمدە. «قىسىلاتىن نەسٸ بار,-دەيدٸ اعالارىم,- مٸنەكي, كەڭەس – كەڭ-اعا, توقتاربەك - توق-اعا, مٷسٸلٸم – مٷس-اعا, سەرٸك – سەرٸ-اعا! بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ اعا دەيمٸز. سەندەر دە اعا بولاسىڭدار! مىسالعا, قۋانبايدى – قۋ-اعا, جٷنٸستٸ - جٷن-اعا دەگەننەن سەنٸ ۇلى-اعا دەگەن ەلدەقايدا جاقسى عوي!»- دەسەتٸن...
كەڭەس اعا سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ٶتە بيپاز, بييازى, سىپا, اسا كٸشٸپەيٸل, بايسالدى, باپپەن سٶيلەيتٸن, بەكزات بولمىستى جان ەدٸ. مەدەنيەتتٸلٸگٸ سونداي, تەلەفونمەن سٶيلەسكەندە ترۋبكانى ارعى جاقتاعى تٸلدەسكەن كٸسٸسٸنەن بۇرىن ورنىنا قويمايتىن. «جالىن» جۋرنالىندا «بەدەۋي» دەگەن ەسەرلٸ ەڭگٸمەسٸ جارق ەتٸپ, ەدەبي قاۋىمدى جالت قاراتقان 29-30 جاستاعى كەزٸ. زايساندا تۇراتىن بەدەۋي دەگەن قۇدامىز بولاتىن ەدٸ, بۇل ونىمەن اتتاس باسقا كەيٸپكەر ەكەن.
مەنٸڭ جالداعان پەتەرٸم كەڭەس اعامەن ەسٸكتەس بولىپ شىقتى. ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە باسىمىز توقايلاسادى. سول 1971 جىلدىڭ ٶزٸندە كەڭاعانىڭ وقۋ-توقۋى مىقتى, بٸلگەن –تٷيگەنٸ ەرەن, بٸلٸمٸ تەرەڭ بولاتىن. ٷيٸنٸڭ بٸر قابىرعاسىن تۇتاس الىپ, 200 تومدىق «ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ كٸتاپحاناسى» سٸرەسٸپ تۇر. قولىمىز جەتپەيتٸن اتىشۋلى كٸتاپحانانى تۇڭعىش رەت سول ٷيدەن كٶردٸم. كٶزٸمدٸ ساتىپ, تەنتٸ بولدىم. ٶزٸم دە بالا كەزدەن كٸتاپقۇمار ەدٸم, شىنىن ايتسام, مۇنشا بايلىقتى العاش كٶرگەندە كٶزٸم تۇنىپ, شالقامنان تٷسە جازدادىم. شىرعالاپ, شىعا المايمىن. ٶزٸ بولسا شەتٸنەن كەمٸرٸپ وقىپ جاتادى. ماعان دا وقۋعا رۇقسات. ەتتەڭ, سول كەزدە ورىسشام كەمشٸن. ەر كلاسسيكتٸڭ كٸتابىن بٸر شالامىن. ۇعىم-تٷسٸنٸگٸم جەتٸسٸپ تۇرعانى شامالى.
كەڭ-اعام مەنٸڭ تاڭداي قاعىپ, تامسانعانىمدى كٶرٸپ: «وسى كٸتاپتاردى نەشە جىلدان بەرٸ جازدىرىپ الامىن دەپ بٷيٸرٸم شىقپاي جٷر. رەداكتسيياداعى كەيبٸر قۇرداستارىم: «ٶزٸڭ جارىماي جٷرٸپ, سونشا قىمبات كٸتاپ جيعان نە سەنٸڭ?» دەپ كٷلەدٸ. كٷلسە-كٷلسٸن, بٸراق, باعاسىن بٸلگەنگە ناعىز بايلىق وسى عوي» دەپ قويدى.
«وسى 200 تومنىڭ ەكٸ تومىن بٸزدٸڭ مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» الىپ تۇر! قارا, كٶر, ەلەمنٸڭ باسقا كلاسسيكتەرٸنٸڭ كٶبٸ بٸر-بٸر-اق تومنان! بۇل بٸزدٸڭ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كەرەمەتتٸگٸن كٶرسەتپەي مە?» دەگەنٸ بار.
كەڭ-اعا بٸردە مەنٸڭ قاعازعا شيمايلاي سالعان سۋرەتتەرٸمدٸ كٶرٸپ, ۇناتىپ, ماعان تٸل-ەدەبيەتكە دە, جۋرناليستيكاعا دا ەمەس, ارحيتەكتۋراعا وقۋعا تٷسۋگە اقىل بەردٸ. ورىس پوەزيياسىنىڭ وزىعى اندرەي ۆوزنەسەنسكييدٸڭ ارحيتەكتور ەكەنٸن, ونىڭ ٶلەڭدەرٸندە سەۋلەتكەرلٸكتٸڭ سالتانات قۇراتىنىن ايتىپ, بٸراز قىزىقتىرىپ باقتى. بٸراق مەن ماتەماتيكادان ماقۇرىمدىعىمدى العا تارتىپ, باسىمدى الىپ قاشقانىم بار.
كەڭ-اعانىڭ ارداق, ايبەك دەگەن قىز-ۇلى وندا ەلٸ كٸشكەنتاي. ەكەۋمٸز تٷن ورتاسىندا اسٷيدە كوفە سوراپتاپ, ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعاندا كەيدە, «سەن مىنا كٸتاپتى وقي تۇر» دەپ, بٸلەگٸن سىبانىپ جٸبەرٸپ, ۆانناعا بارىپ, ايبەكتٸڭ جٶرگەگٸن ٶزٸ جۋىپ تاستايتىن ەدٸ. ونى ەرسٸ كٶرگەنٸمدٸ سەزگەندەي ماعان: «ەكەۋٸ دە مازاسىز. جەڭگەڭ ۇيقىسى قانباي شارشاپ جٷر, جانىم اشيدى, قول ۇشىن بەرمەسەم بولمايدى, وبال عوي» دەپ اقتالعانداي بولاتىن. رەتٸ كەلگەندە, ول جەڭگەمٸزدٸڭ سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ, اتاقتى مەتاللۋرگ جەپەك الدابەرگەنوۆتىڭ تۋعان قارىنداسى ەكەنٸن قۇلاققاعىس قىلعان...
كەيدە ماعان ٶلەڭ وقىتىپ قوياتىن. پٸكٸرلەرٸ اسا پايىمدى, سالماقتى كەلەتٸن.
سونداي تٷندەردٸڭ بٸرٸندە اعامىز «جەلقايىق» اتتى جاڭا ەڭگٸمەسٸن وقۋعا بەردٸ. سٶيلەمدەرٸنٸڭ ەرەدٸك-ەرەدٸكتە قىستىرما سٶزبەن كٶز كٷرمەيتٸن قۇرمالاستىعىنا قاراماستان بٸر دەممەن جۇتىپ سالدىم. ماعان قاتتى ۇنادى. باقسام, كەڭەس يۋسۋپ اعامىز ٶزەن پاروحودستۆوسى ۋچيليششەسٸندە وقىپ, كەمە جٷرگٸزۋشٸ ماماندىعىن العان كەسٸبي كەمەشٸ بولىپ شىقتى. «ٶزەنشٸ» دەگەن ماماندىق جوق, سوندىقتان بٸزدٸ «تەڭٸزشٸ» دەپ اتايدى» دەپ, جۇمساق جىميعانى ەسٸمدە. (كٶپ جىل ٶتكەن سوڭ كەڭ-اعانىڭ 70-كە تولعان تويىندا مەن وعان «مۇحيتشى» دەگەن ٶلەڭ ارناۋىمنىڭ سەبەبٸ وسىنداي). ارتىنشا سول «جەلقايىق» حيكاياسى «جالىن» جۋرنالىندا جارييالانىپ, ٷلكەن رەزونانس تۋعىزدى. ەدەبي قاۋىم, كەيبٸر سىنشىلار شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ودان كٶپ كەيٸن جارىق كٶرگەن «تەڭٸز جاعالاي جٷگٸرگەن تارعىل تٶبەت» اتتى پوۆەسٸن وقىعان كەزدە كەڭەس يۋسۋپتىڭ «جەلقايىعىن» بٸردەن ەسكە الىپ, تٸلگە تيەك ەتٸپ, شىقاڭنىڭ وسى تاقىرىپتى جازۋىنا تٷرتكٸ بولعان شىعارما دەسٸپ جٷردٸ. كەڭ-اعانىڭ «قاراشاداعى كٶكتەم» پوۆەسٸ دە بٸز بايىپتاي بەرمەيتٸن, بٸراق ٶزٸ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جەتٸك بٸلەتٸن ٶزەن كەمەشٸلەرٸنٸڭ ٶمٸرٸن ٶزەك ەتۋٸمەن ەرەكشە.
كەڭەس يۋسۋپ اۋدارعان گابريەل گارسييا ماركەستٸڭ «جٷز جىلدىق جالعىزدىعىن» باس الماي وقىعان شاعىم دا بٸر لەززاتتى كٷندەر ەكەن. اۆتورى بٸر جارىم جىلدا جازىپ شىققان وسى ٷزدٸك روماندى لايىقتى قازاقشالاۋ ٷشٸن اعامىز ەرٸنبەي-جالىقپاي ەكٸ جىلىن جۇمساعانىن ايتا كەتكەن جٶن شىعار. قاس زەرگەرلەرگە تەن كەمەل قاسيەتتٸ بويىنا سٸڭٸرگەن كەڭ-اعا جازۋشى اتانعان ەكەنمٸن دەپ, وڭدى-سولدى بۇرقىراتىپ كٶپ جازعان جوق. ساراڭ قالام سٸلتەپ, سارالاپ, سۇرىپتاپ, ساۋساقپەن سانارلىق ساپالى, شۇرايلى, شىرايلى شىعارمالار بەردٸ.
«نەگە از جازاسىز?» دەگەن سۇراققا بٸردە ٶزٸ: «بٸر بابامنىڭ: «بولسام دا ٶزٸم مەرگەن از اتامىن, شٷرەگەي ٷيرەك ەمەس, قاز اتامىن» دەگەن سٶزٸ بار ەكەن» دەپ سىرباز جاۋاپ بەرگەن.
وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن ەكەۋمٸز تٷركيياعا, انكاراعا ساپار شەكتٸك. مەن تۇراقتى كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ بولىپ تابىلاتىن ەۆرازييا ەدەبي جۋرنالدارى كونگرەسٸنە قاتىسىپ, باياندامالار جاساپ, جارىسسٶزدەرگە ارالاستىق. «فوليانت» باسپاسى جانىنان شىعاتىن «ەلەم ەدەبيەتٸ» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى رەتٸندە سٶز العان كەڭەس يۋسۋپ سول باس قوسۋدا ٶزٸنٸڭ تەرەڭ مەندٸ, ساليقالى وي-پٸكٸرلەرٸمەن 30 شاقتى ەلدەن كەلگەن قالامگەرلەر قاۋىمىن بٸردەن باۋراپ الىپ, ٷلكەن قۇرمەت-بەدەلگە يە بولعانىنا كۋەمٸن.
ودان كەيٸنگٸ ەر جىلدا سول كونگرەسكە بارعان سايىن ماعان «كەڭەس يۋسۋپكە سەلەم ايت!» دەۋشٸلەر از بولعان جوق. بٸر كەزدەسكەندە «دەنساۋلىق بولماي جٷر. ورنىمدى جاستارعا بەردٸم. دۋمان رامازان دەگەن جاس پەرٸ جالعاپ جاتىر» دەپ ەدٸ. ول باستاپ شىعارعان «ەلەم ەدەبيەتٸ» جۋرنالى وتاندىق باسپاسٶزدەن ٶز ورنىن ويىپ الدى. بۇل كٷندە اسا قاجەتتٸ وسى بٸر تاماشا جۋرنالدى قارجىلاندىرۋدى مەملەكەت توقتاتقان سوڭ, جابىلىپ قالدى. ورنى ويسىراپ تۇر. اياۋلى اعامىزدىڭ دا پەشەنەدەگٸ بۇيرىقتى ۋاقىتى جەتٸپتٸ. ونىڭ دا ورنى ويسىراپ قالعانىن سەزٸنگەن سايىن ٸشٸم ۋداي اشىپ وتىر. جۋرنالى قايتا شىعار, كٸتاپتارى دا قايتا باسىلار, بٸراق وسى بٸر ويلى جان ەندٸ قايتىپ كەلٸپ, بٸزدٸڭ سەلەمٸمٸزدٸ المايدى-اۋ, دەگەن ويدىڭ ٶزٸ جەگٸدەي جەپ بارادى... «اي نۇرىن ۇستاپ مٸنٸپ» قۋساق تا جەتە الارمىز با سوڭىنان? ٶمٸرگە ٶز نۇرىن بەرٸپ, كٶزٸ جۇمىلعان جۇلدىز عوي ول... بٸز ونى جوعالتقانىمىزدى جەنە قانداي قايتالانباس تۇلعادان ايرىلعانىمىزدى ەلٸ تولىق سەزٸنە الماي جاتىرمىز-اۋ!..
«كەمەشٸ كەلسە - قايىقشى سۋدان شىعادى» دەۋشٸ ەدٸ. ال, مٸنە, سول كەمەشٸ قايتپاس ساپارعا كەتتٸ...
باقۇل بولىڭىز, بەكزات اعا! قوش, ەدەبيەت داريياسىنىڭ ارداقتى كەمەشٸسٸ! پەيٸشتە نۇرىڭىز شالقىسىن!..
15.01.2017. الماتى
ۇلىقبەك ەسدەۋلەت,
ۇلت پورتالى
