Qazaq tarihynda eldiń birligi men urpaq tárbiesine ólsheýsiz úles qosqan ǵaziz analarymyz ben erlik jolynda ese bermegen qaisar qyzdarymyz az bolmaǵan. Bul jóninde az aitylyp, kem jazylyp júrgen joq. Alaida, osy baǵytta ana bolmysyn arhitektýralyq kóriniste sipattaý kemshin soǵyp keldi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý jolynda igilikti is atqarylyp jatsa, ony nege ózgege úlgi retinde kórsetpeske.
Shyǵys Qazaqstan oblysy Jarma aýdanynyń ákimi Nurlan Sydyqovtyń uly Abaidyń ájesine músin ornata otyryp, qazaq analarynyń rýhyn kóterý maqsatyndaǵy bastamasy kórgen adamnyń kóńilin ósirip, estigen jannyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy. Igilikti is «Uly dalanyń uly analary» degen ataýmen ǵylymi-tájiribelik konferentsiiamen bastalyp, kelesi kúni ulan-asyr halyqtyq merekege jalǵasty. Alys-jaqynnan kelgen qonaqtar, belgili ǵalymdar men ónertanýshylar ózderi kýá bolǵan is-sharalardyń mazmunyn joǵary baǵalap, kópshilik aldynda rizashylyq pikirlerin pash etti.
Áńgime basyn Semei qalasynyń Shákárim atyndaǵy memlekettik ýniversitetinde ótken «Uly dalanyń uly analary» atty ǵylymi-tájiribelik konferentsiiadan bastap kórsek, Jarma aýdanynyń ákimi Nurlan Sydyqov pen Ýniversitet rektory Meiir Eskendirovtiń birlesip qolǵa alýmen ótken alqaly jiynda analar obrazy, onyń ishinde Zere áje barynsha keń sipattaldy. Toqbala esimin arqalap boijetken arýdyń kelin bolyp túsken ortada Zere esimin ielengeninen bastap, uly ájeler simvolyna ainalǵanǵa deiingi aralyqty sóz zergerleri keńinen qaiyrdy. Halyqtyq tárbiemiz ben ulttyq qundylyqtarymyz jahannyń janaryn jaýlaǵan ózgeniń úrdisterimen taitalasyp turǵanda ózimizdegi bar nárseniń baǵasyn arttyryp, urpaq boiyna sińirýdiń barlyq amalyn qolǵa alý - óte ózekti másele!
Mine, kóptiń kókeiinde syzdap júrgen dúnieni dóp basyp, ájeler beinesin tuǵyrǵa shyǵaryp, osy tóńirekte taǵylymdyq jiyn ótkizý el azamattarynyń estiligine bailanysty. Egemen elimizdiń ejelden kele jatqan jaýharǵa bergisiz dástúri, urpaq tárbieleýdegi ushan teńiz tájiribesi, o bastan qalyptasqan otbasylyq institýty bar. Sonyń arqasynda eli men jerin eń basty bailyǵy sanaǵan saiypqyran urpaq ósip otyrdy, el bastaǵan kósem, top bastaǵan sheshen, jaýjúrek batyrlar dúnie esigin ashty. Arǵy-bergi dala institýtynyń ilimin, taǵylym mektebiniń úrdisin boiyna mol sińirgen arýlar muqym halyq maqtan etetin, urpaq ónege tutatyn aqylman ana deńgeiine kóterildi. Bul jóninde qazaq tarihynda mysaldar jetip-artylady. Sonyń biri de, biregeii Qunanbaidai ul, Abaidai nemere tárbielegen altyn qursaqty ana Zere Bektemirqyzy (keibir derekte Teńizbaiqyzy)!
Táýelsizdigimizge shirek ǵasyr ǵana bolǵanymen elimizde anany ardaqtaý, arýlarymyzdy aialaýdyń ejelden qalyptasqan dástúri bar. Onyń tamyry tereńge ketkendikten qanshama zamana daýyldaryna tótep berip keledi. Uly Abaidyń uly ájesi qurmetine eskertkish ornatylýy - sol úrdistiń jemisi. Osy turǵydan kelgende Batystyń «oilap tapqan» Genderlik saiasaty, keshegi Keńes odaǵynyń «Áielder teńdigi» bizdiń dala demokratiiasynyń janynda jip ese almas. Aqyly asqan analar esimimen rýly eldiń atyn bergen, erligi asqan arýlar joryqta qol bastatqan, boijetkenderine boz jorǵa mingizip betinen qaqpaǵan qazaqta áiel zatyn baǵalaýdyń sandaǵan úlgisi bar. Elbasy Nursultan Ábishulynyń sózimen aitar bolsaq: «Áiel oshaǵymyzdyń uiytqysy, otanymyzdyń saqtaýshysy, bereke-birligimizdiń altyn dińgegi».
Uly dalanyń uly analaryn ulyqtaýǵa arnalǵan basqosý bizdi osyndai oilarǵa jeteledi. Taǵylym tunyǵynan taǵy bir qanyp ishýge túrtki boldy. Konferentsiiada kemel oi órbitken ǵalymdarymyz da sóz tórkinin ulttyq tárbie kókjiegin keńeite túsýge tiredi. Tarih ǵylymdarynyń doktory, QR UǴA korrespondent-múshesi, Sh. Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń direktory, professor, Hankeldi Ábjanov, tarih ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent, Sh.Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri Álimǵazy Dáýlethan, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor, Sh.Ýálihanov atyndaǵy tarih jáne etnologiia institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri Ahmet Toqtabaev, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, Semei qalasynyń Shákárim atyndaǵy memlekettik ýniversitetiniń professory Aiman Aqtanova syndy ǵalymdar qazaq halqynyń qairatker analary týraly arnaiy baiandamalar jasaldy. Eýraziialyq kóshpeliler órkenietiniń negizin salǵan saqtardan bastap, keshegi nomadtyq aiaqtalǵan kezeńge deiingi aralyqtaǵy dalalyqtar qoǵamyndaǵy analardyń ornyn kórsetýdi maqsat tutqan konferentsiia mejelegen deńgeide jalǵasty.
Konferentsiia aiasynda atqarylǵan ilkimdi istiń taǵy biri «Qunanbai» filmindegi Zere ájeni beinelegen Qazaqstannyń mádeniet qairatkeri Nursipat Salyqova men kinonyń rejisseri ári basty róldi somdaýshy akter Dosqan Joljaqsynovqa jasalǵan qoshamet. «Eńlik Kebek» kinoteatrynda «Qunanbai» filmin tamashalaýdyń sońy kórermender men akterler arasyndaǵy syr-suhbatqa jalǵasty. Jergilikti jurt kezdesýdiń sońyn aldaǵy qyrkúiekte Qazan qalasyndaǵy halyqaralyq kino festivaline jol tartyp bara jatqan «Qunanbaiǵa» joǵarydan oryn alýyna tilektestik bildirýmen aiaqtady. Shynaiy rizashylyqtyń biri - Qazaqstannyń halyq ártisi Dosqan Joljaqsynov Semei qalasynyń Shákárim atyndaǵy memlekettik ýniversitetiniń qurmetti professory atanýymen ushtasty. Ýniversitet rektory Meiir Eskendirov oqý orynynyń joǵary marapatyn tabystaý kezinde: - Dosqan Qaliulynyń qazaq kinosyn damytýǵa qosqan úlesi erekshe. Basqa eńbekterin qospai bir ǵana búgingi basqosý aiasynda sóz qozǵasaq, «Qunanbai» filminde bas keiipkermen qatar uly Abai ájesiniń de qairatkerlik tulǵasyn sátti asha túsip, Qunanbai dáýirin jan-jaqty sýrettedi dep oilaimyz. Aitýly shyǵarma 5-11 qyrkúiek aralyǵynda Qazanda ótetin H11 halyqaralyq musylman kinosy festivaline qatysqaly jatyr. Barsha semeilikter osy básekede «Qunanbai» filminiń top jaryp shyǵatynyna tileýles, aq jol tileimiz», - dep kórsetilip otyrǵan qurmettiń mazmunyn asha tústi.
Uly dalanyń uly anasy Zere ájemizdiń ulyqtaý sharasynyń kelesi kezeńi ózi týyp ósken Jarma jerinde jalǵasyn tapty. Aýdan ákimi Nurlan Sydyqovtyń uiytqy bolýymen dúniege kelgen Zere áje eskertkishi aq samai ardagerlerimizden bastap estiiar jastardyń barlyǵyn erekshe sezimge bólegendei. Álem ǵulamalarymen terezesi teń, adamzat danyshpanyna ainalǵan uly aqynymyz Abai ájesine arnap eskertkish ornatyp, ony barsha qazaq ájeleriniń simvolyna ainaldyrý qai jaǵynan alyp qarasańda úlken ónege. Dúbiri alysqa jetetin mereke qai jerde ótpei jatyr. Qandai ulan-asyr toi bolsa da tereń mazmunymen, artynda qaldyrar ónegesimen erekshelenbek. Taǵylym turǵysynan alyp qaraǵanda Jarma jerinde, Qalbataý eteginde boi kótergen Zere áje eskertkishiniń jóni bólek. Ult bolashaǵy urpaq tárbiesinen bastalady desek, sol tárbieniń úlken bir arnasy áje men nemere arasynda jatyr. Júrek jylýymen birge ónegeli áńgimelerdi nemere boiyna sińire bilgen Zere áje sonyń bir dáleli. Nemeresi Abaidy aldyna alyp otyrǵan Zere ájeniń eskertkishi talai jandy ózinshe tolǵandyratyny anyq. Máńgilik eldiń negizi urpaq sanasyna qajetti qundylyqtardy quia bilýden bastalsa kerek.
Biri Astana, biri Almatydan kelgen qonaqtar tarapynan Shyǵys Qazaqstannyń Jarmasynda júzege asyp jatqan osy merekeni Ana mártebesin asqaqtatýdyń jańa úlgisi dep te baǵalap jatty. Eskertkishtiń saltanatty ashylý rásimin arnaiy qonaqtar D.Joljaqsynov, N.Salyqova, T.Janǵaliev, T.Áýbákirovtei el aǵalary jasap, aqjarma tilekterin joldady.
Eskertkishtiń ashylý saltanaty kezindegi sózinde aýdan ákimi Nurlan Báttashuly osy igilikti sharýany qoldap, atsalysqan barlyq azamattarǵa rizashylyǵyn jetkizdi. «Jumyla kótergen júk jeńil» degendei, aýdannyń ardager aqsaqaldary árkez rýhani dem berip, keńesterin aityp otyrǵan. Aýdan basshysynyń sózin sabaqtai túsken Qoǵamdyq keńes tóraǵasy, Jarma aýdanynyń qurmetti azamaty Tóleýberdi Áýbákirov: - Bul eskertkishtiń tezirek salynýyn bar nietimizben qoldadyq. Sebebi, sońǵy kezde urpaq tárbiesi shynyn aitý kerek, biraz aqsap qaldy. Qazirgi kelinder balalaryn ata-ájeleriniń tárbiesine bergisi kelmeidi, úlkender tárbiesin ersi kóredi. Búgingi eskertkish kereǵar uǵymdaǵy jastar sanasyna silkinis jasasa eken. Zereniń urpaq tárbiesindegi eren eńbegi búkil jurtqa jaiylyp, sodan jurt úlgi alyp, ónegeli urpaq kóbeier, - degen úmitin ashyp aitty.
Bir aita keterligi, Jarma aýdanynda Zere esimdi qyz balalar kóptep kezdesetindigi. Osy mereili toiǵa qatysqan Zere esimdi boijetkender legin Nursipat Salyqova apamyz arnaiy quttyqtap, Zeredei ájelerińniń jolyn bersin, ónegesi senderdiń boilaryńnan tabylsyn degen analyq tilegin bildirdi. Eskertkish aldyndaǵy aq tilekter men án men kúi arasynda qonaqtar iyǵyna shapan jabylyp, arnaiy marapattalyp jatty. Eskertkish avtorlary da el aldynda qoshametteldi. Músinshiler- ákeli-balaly Tátievter-Ertis Isaiynuly jáne onyń uly Erkebulan Ertisuly: - Zere ájeniń tizesine nemeresin otyrǵyzý ideiasyn aýdan basshylyǵymen aqyldasa otyryp sheshtik, nemeresiz áje beinesi ashylmaityny belgili. Zere áje beinesin somdaýda kóbine Abai joly epopeiasyna súiendik. Ótken qarasha aiynda qolǵa alynyp bastalǵan jumys kóp qiyndyq týdyrǵan joq. Eńbegimiz halyqqa unap jatqan sekildi, biz de qýanyp turmyz, - deidi.
Eskertkishtiń ashylý qurmetine arnalǵan saltanat Qalbataý aýylynyń mádeniet úiindegi óner keshine jalǵasty. Jarmanyń jalyndy jastary Abai men Shákárim ánderin áýeletip, bi men kúidi kezek tógiltti. Kontserttik baǵdarlamadan úlken áser alǵan qaýym aýyl syrtyndaǵy ippodromda at báigesin tamashalady. Kórshiles aýdandardan jiyny 31 at qatysqan alaman jarystyń aldy bolyp Semeilik Shyryn atty tulpar kelip, shabandozy Jumabaev Iliiasqa jeńil avtokólik tabys etildi. Alaman báigeniń bas júldesin Qazaqstannyń halyq ártisi Dosqan Joljaqsynov tabystady.
Ippodromdaǵy ulttyq sport oiyndarynan soń Zere ájeniń rýhyna baǵyshtalǵan quran-qatym túsirilip, dastarhan basynda toidyń uiymdastyrylýyna qonaqtar tarapynan úlken baǵa berildi.
Tarihshy Muhametqazy Muhamediuly: «Jaqsydan jaqsy týmai ma, jaqsynyń jolyn qýmai ma» deidi qazaq. keshegi Báttásh siiaqty jaqsynyń artynan Nurlandai uly jolyn qýyp, minekei, alty alashqa saýyn aitqan aqjarma toidyń uiytqysy bolyp, eliniń mereiin ósirip jatyr. Bul - Nurlan ulymyzdyń ult aldyndaǵy uly isi deýge ábden jarasymdy. Keleshek urpaq endi Zereni umytpaidy, Zereni umytpaǵan urpaq ulttan da alshaqtamasy anyq».
Belgili aqyn Almas Ahmetbekuly: «Sońǵy jyldary qazaq dalasynda tarihyn qaita qoparý, ata-tegin joqtaý, baba rýhyna taǵzym etý jáne oǵan belgi qoiý keń etek aldy. Bul - qýanarlyq jaǵdai. Mine, endi sol úrdis bizdiń shyǵysta da kórinis tabýda. Al, búgin Jarmada jańa qyrynan kóringen igi bastamanyń, uly analar rýhyna taǵzym etý, ony dáripteý Zere ájeden bastaý alyp otyr. Bul- tarihi oqiǵa. Onyń barlyǵyna janyn salyp júgirip júrgen aýdan basshysynyń eńbegi jana bersin»!
Mine, osylai Zere Bektemirqyzyna arnalǵan toi joǵary deńgeide ótti. Jan-jaqtan jiylǵan jurt razy bolyp tarqasty.
Qairat Zekenuly,
QazAqparat
