قازاق تاريحىندا ەلدٸڭ بٸرلٸگٸ مەن ۇرپاق تەربيەسٸنە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان عازيز انالارىمىز بەن ەرلٸك جولىندا ەسە بەرمەگەن قايسار قىزدارىمىز از بولماعان. بۇل جٶنٸندە از ايتىلىپ, كەم جازىلىپ جٷرگەن جوق. الايدا, وسى باعىتتا انا بولمىسىن ارحيتەكتۋرالىق كٶرٸنٸستە سيپاتتاۋ كەمشٸن سوعىپ كەلدٸ. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ جولىندا يگٸلٸكتٸ ٸس اتقارىلىپ جاتسا, ونى نەگە ٶزگەگە ٷلگٸ رەتٸندە كٶرسەتپەسكە.
شىعىس قازاقستان وبلىسى جارما اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان سىدىقوۆتىڭ ۇلى ابايدىڭ ەجەسٸنە مٷسٸن ورناتا وتىرىپ, قازاق انالارىنىڭ رۋحىن كٶتەرۋ ماقساتىنداعى باستاماسى كٶرگەن ادامنىڭ كٶڭٸلٸن ٶسٸرٸپ, ەستٸگەن جاننىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. يگٸلٸكتٸ ٸس «ۇلى دالانىڭ ۇلى انالارى» دەگەن اتاۋمەن عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييامەن باستالىپ, كەلەسٸ كٷنٸ ۇلان-اسىر حالىقتىق مەرەكەگە جالعاستى. الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتار, بەلگٸلٸ عالىمدار مەن ٶنەرتانۋشىلار ٶزدەرٸ كۋە بولعان ٸس-شارالاردىڭ مازمۇنىن جوعارى باعالاپ, كٶپشٸلٸك الدىندا ريزاشىلىق پٸكٸرلەرٸن پاش ەتتٸ.
ەڭگٸمە باسىن سەمەي قالاسىنىڭ شەكەرٸم اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە ٶتكەن «ۇلى دالانىڭ ۇلى انالارى» اتتى عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييادان باستاپ كٶرسەك, جارما اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان سىدىقوۆ پەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى مەيٸر ەسكەندٸروۆتٸڭ بٸرلەسٸپ قولعا الۋمەن ٶتكەن القالى جيىندا انالار وبرازى, ونىڭ ٸشٸندە زەرە ەجە بارىنشا كەڭ سيپاتتالدى. توقبالا ەسٸمٸن ارقالاپ بويجەتكەن ارۋدىڭ كەلٸن بولىپ تٷسكەن ورتادا زەرە ەسٸمٸن يەلەنگەنٸنەن باستاپ, ۇلى ەجەلەر سيمۆولىنا اينالعانعا دەيٸنگٸ ارالىقتى سٶز زەرگەرلەرٸ كەڭٸنەن قايىردى. حالىقتىق تەربيەمٸز بەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز جاھاننىڭ جانارىن جاۋلاعان ٶزگەنٸڭ ٷردٸستەرٸمەن تايتالاسىپ تۇرعاندا ٶزٸمٸزدەگٸ بار نەرسەنٸڭ باعاسىن ارتتىرىپ, ۇرپاق بويىنا سٸڭٸرۋدٸڭ بارلىق امالىن قولعا الۋ - ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە!
مٸنە, كٶپتٸڭ كٶكەيٸندە سىزداپ جٷرگەن دٷنيەنٸ دٶپ باسىپ, ەجەلەر بەينەسٸن تۇعىرعا شىعارىپ, وسى تٶڭٸرەكتە تاعىلىمدىق جيىن ٶتكٸزۋ ەل ازاماتتارىنىڭ ەستٸلٸگٸنە بايلانىستى. ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان جاۋھارعا بەرگٸسٸز دەستٷرٸ, ۇرپاق تەربيەلەۋدەگٸ ۇشان تەڭٸز تەجٸريبەسٸ, و باستان قالىپتاسقان وتباسىلىق ينستيتۋتى بار. سونىڭ ارقاسىندا ەلٸ مەن جەرٸن ەڭ باستى بايلىعى ساناعان سايىپقىران ۇرپاق ٶسٸپ وتىردى, ەل باستاعان كٶسەم, توپ باستاعان شەشەن, جاۋجٷرەك باتىرلار دٷنيە ەسٸگٸن اشتى. ارعى-بەرگٸ دالا ينستيتۋتىنىڭ ٸلٸمٸن, تاعىلىم مەكتەبٸنٸڭ ٷردٸسٸن بويىنا مول سٸڭٸرگەن ارۋلار مۇقىم حالىق ماقتان ەتەتٸن, ۇرپاق ٶنەگە تۇتاتىن اقىلمان انا دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلدٸ. بۇل جٶنٸندە قازاق تاريحىندا مىسالدار جەتٸپ-ارتىلادى. سونىڭ بٸرٸ دە, بٸرەگەيٸ قۇنانبايداي ۇل, ابايداي نەمەرە تەربيەلەگەن التىن قۇرساقتى انا زەرە بەكتەمٸرقىزى (كەيبٸر دەرەكتە تەڭٸزبايقىزى)!
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە شيرەك عاسىر عانا بولعانىمەن ەلٸمٸزدە انانى ارداقتاۋ, ارۋلارىمىزدى ايالاۋدىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان دەستٷرٸ بار. ونىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتكەندٸكتەن قانشاما زامانا داۋىلدارىنا تٶتەپ بەرٸپ كەلەدٸ. ۇلى ابايدىڭ ۇلى ەجەسٸ قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش ورناتىلۋى - سول ٷردٸستٸڭ جەمٸسٸ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە باتىستىڭ «ويلاپ تاپقان» گەندەرلٸك ساياساتى, كەشەگٸ كەڭەس وداعىنىڭ «ەيەلدەر تەڭدٸگٸ» بٸزدٸڭ دالا دەموكراتيياسىنىڭ جانىندا جٸپ ەسە الماس. اقىلى اسقان انالار ەسٸمٸمەن رۋلى ەلدٸڭ اتىن بەرگەن, ەرلٸگٸ اسقان ارۋلار جورىقتا قول باستاتقان, بويجەتكەندەرٸنە بوز جورعا مٸنگٸزٸپ بەتٸنەن قاقپاعان قازاقتا ەيەل زاتىن باعالاۋدىڭ سانداعان ٷلگٸسٸ بار. ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ سٶزٸمەن ايتار بولساق: «ەيەل وشاعىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, وتانىمىزدىڭ ساقتاۋشىسى, بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸزدٸڭ التىن دٸڭگەگٸ».
ۇلى دالانىڭ ۇلى انالارىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان باسقوسۋ بٸزدٸ وسىنداي ويلارعا جەتەلەدٸ. تاعىلىم تۇنىعىنان تاعى بٸر قانىپ ٸشۋگە تٷرتكٸ بولدى. كونفەرەنتسييادا كەمەل وي ٶربٸتكەن عالىمدارىمىز دا سٶز تٶركٸنٸن ۇلتتىق تەربيە كٶكجيەگٸن كەڭەيتە تٷسۋگە تٸرەدٸ. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ, ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, حانكەلدٸ ەبجانوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ ەلٸمعازى دەۋلەتحان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ احمەت توقتاباەۆ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, سەمەي قالاسىنىڭ شەكەرٸم اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى ايمان اقتانوۆا سىندى عالىمدار قازاق حالقىنىڭ قايراتكەر انالارى تۋرالى ارنايى باياندامالار جاسالدى. ەۋرازييالىق كٶشپەلٸلەر ٶركەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالعان ساقتاردان باستاپ, كەشەگٸ نومادتىق اياقتالعان كەزەڭگە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى دالالىقتار قوعامىنداعى انالاردىڭ ورنىن كٶرسەتۋدٸ ماقسات تۇتقان كونفەرەنتسييا مەجەلەگەن دەڭگەيدە جالعاستى.
كونفەرەنتسييا اياسىندا اتقارىلعان ٸلكٸمدٸ ٸستٸڭ تاعى بٸرٸ «قۇنانباي» فيلمٸندەگٸ زەرە ەجەنٸ بەينەلەگەن قازاقستاننىڭ مەدەنيەت قايراتكەرٸ نۇرسيپات سالىقوۆا مەن كينونىڭ رەجيسسەرٸ ەرٸ باستى رٶلدٸ سومداۋشى اكتەر دوسقان جولجاقسىنوۆقا جاسالعان قوشامەت. «ەڭلٸك كەبەك» كينوتەاترىندا «قۇنانباي» فيلمٸن تاماشالاۋدىڭ سوڭى كٶرەرمەندەر مەن اكتەرلەر اراسىنداعى سىر-سۇحباتقا جالعاستى. جەرگٸلٸكتٸ جۇرت كەزدەسۋدٸڭ سوڭىن الداعى قىركٷيەكتە قازان قالاسىنداعى حالىقارالىق كينو فەستيۆالٸنە جول تارتىپ بارا جاتقان «قۇنانبايعا» جوعارىدان ورىن الۋىنا تٸلەكتەستٸك بٸلدٸرۋمەن اياقتادى. شىنايى ريزاشىلىقتىڭ بٸرٸ - قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ دوسقان جولجاقسىنوۆ سەمەي قالاسىنىڭ شەكەرٸم اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرمەتتٸ پروفەسسورى اتانۋىمەن ۇشتاستى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى مەيٸر ەسكەندٸروۆ وقۋ ورىنىنىڭ جوعارى ماراپاتىن تابىستاۋ كەزٸندە: - دوسقان قاليۇلىنىڭ قازاق كينوسىن دامىتۋعا قوسقان ٷلەسٸ ەرەكشە. باسقا ەڭبەكتەرٸن قوسپاي بٸر عانا بٷگٸنگٸ باسقوسۋ اياسىندا سٶز قوزعاساق, «قۇنانباي» فيلمٸندە باس كەيٸپكەرمەن قاتار ۇلى اباي ەجەسٸنٸڭ دە قايراتكەرلٸك تۇلعاسىن سەتتٸ اشا تٷسٸپ, قۇنانباي دەۋٸرٸن جان-جاقتى سۋرەتتەدٸ دەپ ويلايمىز. ايتۋلى شىعارما 5-11 قىركٷيەك ارالىعىندا قازاندا ٶتەتٸن ح11 حالىقارالىق مۇسىلمان كينوسى فەستيۆالٸنە قاتىسقالى جاتىر. بارشا سەمەيلٸكتەر وسى بەسەكەدە «قۇنانباي» فيلمٸنٸڭ توپ جارىپ شىعاتىنىنا تٸلەۋلەس, اق جول تٸلەيمٸز», - دەپ كٶرسەتٸلٸپ وتىرعان قۇرمەتتٸڭ مازمۇنىن اشا تٷستٸ.
ۇلى دالانىڭ ۇلى اناسى زەرە ەجەمٸزدٸڭ ۇلىقتاۋ شاراسىنىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ ٶزٸ تۋىپ ٶسكەن جارما جەرٸندە جالعاسىن تاپتى. اۋدان ەكٸمٸ نۇرلان سىدىقوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن دٷنيەگە كەلگەن زەرە ەجە ەسكەرتكٸشٸ اق ساماي ارداگەرلەرٸمٸزدەن باستاپ ەستييار جاستاردىڭ بارلىعىن ەرەكشە سەزٸمگە بٶلەگەندەي. ەلەم عۇلامالارىمەن تەرەزەسٸ تەڭ, ادامزات دانىشپانىنا اينالعان ۇلى اقىنىمىز اباي ەجەسٸنە ارناپ ەسكەرتكٸش ورناتىپ, ونى بارشا قازاق ەجەلەرٸنٸڭ سيمۆولىنا اينالدىرۋ قاي جاعىنان الىپ قاراساڭدا ٷلكەن ٶنەگە. دٷبٸرٸ الىسقا جەتەتٸن مەرەكە قاي جەردە ٶتپەي جاتىر. قانداي ۇلان-اسىر توي بولسا دا تەرەڭ مازمۇنىمەن, ارتىندا قالدىرار ٶنەگەسٸمەن ەرەكشەلەنبەك. تاعىلىم تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا جارما جەرٸندە, قالباتاۋ ەتەگٸندە بوي كٶتەرگەن زەرە ەجە ەسكەرتكٸشٸنٸڭ جٶنٸ بٶلەك. ۇلت بولاشاعى ۇرپاق تەربيەسٸنەن باستالادى دەسەك, سول تەربيەنٸڭ ٷلكەن بٸر ارناسى ەجە مەن نەمەرە اراسىندا جاتىر. جٷرەك جىلۋىمەن بٸرگە ٶنەگەلٸ ەڭگٸمەلەردٸ نەمەرە بويىنا سٸڭٸرە بٸلگەن زەرە ەجە سونىڭ بٸر دەلەلٸ. نەمەرەسٸ ابايدى الدىنا الىپ وتىرعان زەرە ەجەنٸڭ ەسكەرتكٸشٸ تالاي جاندى ٶزٸنشە تولعاندىراتىنى انىق. مەڭگٸلٸك ەلدٸڭ نەگٸزٸ ۇرپاق ساناسىنا قاجەتتٸ قۇندىلىقتاردى قۇيا بٸلۋدەن باستالسا كەرەك.
بٸرٸ استانا, بٸرٸ الماتىدان كەلگەن قوناقتار تاراپىنان شىعىس قازاقستاننىڭ جارماسىندا جٷزەگە اسىپ جاتقان وسى مەرەكەنٸ انا مەرتەبەسٸن اسقاقتاتۋدىڭ جاڭا ٷلگٸسٸ دەپ تە باعالاپ جاتتى. ەسكەرتكٸشتٸڭ سالتاناتتى اشىلۋ رەسٸمٸن ارنايى قوناقتار د.جولجاقسىنوۆ, ن.سالىقوۆا, ت.جانعاليەۆ, ت.ەۋبەكٸروۆتەي ەل اعالارى جاساپ, اقجارما تٸلەكتەرٸن جولدادى.
ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋ سالتاناتى كەزٸندەگٸ سٶزٸندە اۋدان ەكٸمٸ نۇرلان بەتتاشۇلى وسى يگٸلٸكتٸ شارۋانى قولداپ, اتسالىسقان بارلىق ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن جەتكٸزدٸ. «جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل» دەگەندەي, اۋداننىڭ ارداگەر اقساقالدارى ەركەز رۋحاني دەم بەرٸپ, كەڭەستەرٸن ايتىپ وتىرعان. اۋدان باسشىسىنىڭ سٶزٸن ساباقتاي تٷسكەن قوعامدىق كەڭەس تٶراعاسى, جارما اۋدانىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى تٶلەۋبەردٸ ەۋبەكٸروۆ: - بۇل ەسكەرتكٸشتٸڭ تەزٸرەك سالىنۋىن بار نيەتٸمٸزبەن قولدادىق. سەبەبٸ, سوڭعى كەزدە ۇرپاق تەربيەسٸ شىنىن ايتۋ كەرەك, بٸراز اقساپ قالدى. قازٸرگٸ كەلٸندەر بالالارىن اتا-ەجەلەرٸنٸڭ تەربيەسٸنە بەرگٸسٸ كەلمەيدٸ, ٷلكەندەر تەربيەسٸن ەرسٸ كٶرەدٸ. بٷگٸنگٸ ەسكەرتكٸش كەرەعار ۇعىمداعى جاستار ساناسىنا سٸلكٸنٸس جاساسا ەكەن. زەرەنٸڭ ۇرپاق تەربيەسٸندەگٸ ەرەن ەڭبەگٸ بٷكٸل جۇرتقا جايىلىپ, سودان جۇرت ٷلگٸ الىپ, ٶنەگەلٸ ۇرپاق كٶبەيەر, - دەگەن ٷمٸتٸن اشىپ ايتتى.
بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, جارما اۋدانىندا زەرە ەسٸمدٸ قىز بالالار كٶپتەپ كەزدەسەتٸندٸگٸ. وسى مەرەيلٸ تويعا قاتىسقان زەرە ەسٸمدٸ بويجەتكەندەر لەگٸن نۇرسيپات سالىقوۆا اپامىز ارنايى قۇتتىقتاپ, زەرەدەي ەجەلەرٸڭنٸڭ جولىن بەرسٸن, ٶنەگەسٸ سەندەردٸڭ بويلارىڭنان تابىلسىن دەگەن انالىق تٸلەگٸن بٸلدٸردٸ. ەسكەرتكٸش الدىنداعى اق تٸلەكتەر مەن ەن مەن كٷي اراسىندا قوناقتار يىعىنا شاپان جابىلىپ, ارنايى ماراپاتتالىپ جاتتى. ەسكەرتكٸش اۆتورلارى دا ەل الدىندا قوشامەتتەلدٸ. مٷسٸنشٸلەر- ەكەلٸ-بالالى تەتيەۆتەر-ەرتٸس يسايىنۇلى جەنە ونىڭ ۇلى ەركەبۇلان ەرتٸسۇلى: - زەرە ەجەنٸڭ تٸزەسٸنە نەمەرەسٸن وتىرعىزۋ يدەياسىن اۋدان باسشىلىعىمەن اقىلداسا وتىرىپ شەشتٸك, نەمەرەسٸز ەجە بەينەسٸ اشىلمايتىنى بەلگٸلٸ. زەرە ەجە بەينەسٸن سومداۋدا كٶبٸنە اباي جولى ەپوپەياسىنا سٷيەندٸك. ٶتكەن قاراشا ايىندا قولعا الىنىپ باستالعان جۇمىس كٶپ قيىندىق تۋدىرعان جوق. ەڭبەگٸمٸز حالىققا ۇناپ جاتقان سەكٸلدٸ, بٸز دە قۋانىپ تۇرمىز, - دەيدٸ.
ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋ قۇرمەتٸنە ارنالعان سالتانات قالباتاۋ اۋىلىنىڭ مەدەنيەت ٷيٸندەگٸ ٶنەر كەشٸنە جالعاستى. جارمانىڭ جالىندى جاستارى اباي مەن شەكەرٸم ەندەرٸن ەۋەلەتٸپ, بي مەن كٷيدٸ كەزەك تٶگٸلتتٸ. كونتسەرتتٸك باعدارلامادان ٷلكەن ەسەر العان قاۋىم اۋىل سىرتىنداعى يپپودرومدا ات بەيگەسٸن تاماشالادى. كٶرشٸلەس اۋدانداردان جيىنى 31 ات قاتىسقان الامان جارىستىڭ الدى بولىپ سەمەيلٸك شىرىن اتتى تۇلپار كەلٸپ, شاباندوزى جۇماباەۆ ٸليياسقا جەڭٸل اۆتوكٶلٸك تابىس ەتٸلدٸ. الامان بەيگەنٸڭ باس جٷلدەسٸن قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ دوسقان جولجاقسىنوۆ تابىستادى.
يپپودرومداعى ۇلتتىق سپورت ويىندارىنان سوڭ زەرە ەجەنٸڭ رۋحىنا باعىشتالعان قۇران-قاتىم تٷسٸرٸلٸپ, داستارحان باسىندا تويدىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا قوناقتار تاراپىنان ٷلكەن باعا بەرٸلدٸ.
تاريحشى مۇحامەتقازى مۇحامەديۇلى: «جاقسىدان جاقسى تۋماي ما, جاقسىنىڭ جولىن قۋماي ما» دەيدٸ قازاق. كەشەگٸ بەتتەش سيياقتى جاقسىنىڭ ارتىنان نۇرلانداي ۇلى جولىن قۋىپ, مٸنەكەي, التى الاشقا ساۋىن ايتقان اقجارما تويدىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, ەلٸنٸڭ مەرەيٸن ٶسٸرٸپ جاتىر. بۇل - نۇرلان ۇلىمىزدىڭ ۇلت الدىنداعى ۇلى ٸسٸ دەۋگە ەبدەن جاراسىمدى. كەلەشەك ۇرپاق ەندٸ زەرەنٸ ۇمىتپايدى, زەرەنٸ ۇمىتپاعان ۇرپاق ۇلتتان دا الشاقتاماسى انىق».
بەلگٸلٸ اقىن الماس احمەتبەكۇلى: «سوڭعى جىلدارى قازاق دالاسىندا تاريحىن قايتا قوپارۋ, اتا-تەگٸن جوقتاۋ, بابا رۋحىنا تاعزىم ەتۋ جەنە وعان بەلگٸ قويۋ كەڭ ەتەك الدى. بۇل - قۋانارلىق جاعداي. مٸنە, ەندٸ سول ٷردٸس بٸزدٸڭ شىعىستا دا كٶرٸنٸس تابۋدا. ال, بٷگٸن جارمادا جاڭا قىرىنان كٶرٸنگەن يگٸ باستامانىڭ, ۇلى انالار رۋحىنا تاعزىم ەتۋ, ونى دەرٸپتەۋ زەرە ەجەدەن باستاۋ الىپ وتىر. بۇل- تاريحي وقيعا. ونىڭ بارلىعىنا جانىن سالىپ جٷگٸرٸپ جٷرگەن اۋدان باسشىسىنىڭ ەڭبەگٸ جانا بەرسٸن»!
مٸنە, وسىلاي زەرە بەكتەمٸرقىزىنا ارنالعان توي جوعارى دەڭگەيدە ٶتتٸ. جان-جاقتان جيىلعان جۇرت رازى بولىپ تارقاستى.
قايرات زەكەنۇلى,
قازاقپارات
