«Adamgershiligi barlar basqalarǵa tirek bolady,
basqalarǵa jetistikke jetýge kómektesedi,
ózi de sol jetistikke jetýdi qalaidy».
Konfýtsii
Ulttyń ulaǵaty – Uly Daladan.
Adamzat balasy qoǵamdyq damýdyń jemisi. Al qoǵam – halyqtyń bir-birine degen qarym-qatynasynan turady. Mundaǵy árbir qadam – adamdyq bolmystyń, tirshilik aýanynda bolyp jatqan qiyndyqtar men daǵdarystardyń ishki mánin túzeidi. Jyrtqysh emes adam bop jaralǵan soń, uly murattarǵa jetý úshin tistengen kúresti ozdyra bilý maqsatynda óle-ólgenshe bizge tisti bergen. Demek, qai kezde bolmasyn, qoǵamnyń bet-alysyn túsiný úshin onyń damýyna óz úlesterimizdi qosqanda ǵana kúnimiz nurly bolmaq.
Endeshe qara qyldy qaq jaratyn ádildik pen týrashyldyq saltanat qurýy úshin sózdiń shynyn aitýymyz kerek, joǵaryda atap ótken qadaý-qadaý ulttyq qundylyqtar men artyqshylyqtarǵa qosa, keshegi otarshyl imperiialyq Keńestik bilikke deiin, iaǵni 350-370 jyl burynǵy qazaqtyń Uly Dalasynda, qazaq qaýymdastyǵynda 13 jastaǵy uldaryna Otaý tigip berýdiń, Otaý iesi jasai bilýdiń maqsatynda áke-sheshesi bolashaq kelindi, iaǵni boijetken qyzdyń tek bailyǵy men kórkine qarap emes, aldymen imanyna, aqyl-parasatyna, tálim-tárbiesine, ádepti, kórkem minezine, adal adamgershiligine, shyqqan tegine qarap tańdaǵan, sol siiaqty qyzdaryn tańdalǵan jerine uzatýdyń progressivtik baǵytyndaǵy teńdesi joq bes bastamashyl da jańashyl uly salt-dástúrlerimizdiń bolǵany aqiqat. Aishyqtap aita ketetin bolsaq, olar:
- Qyzdy atastyrý;
- Qyzdy aittyrý;
- Besik quda bolý;
- Qyzǵa quda túsý;
- Qazaǵynyń qamy úshin ult, urpaqqa shyn máninde janyn qiiar dárejede janashyr bola bilýdiń maqsatynda abyroily da mártebeli jeńgetailyq utqyr qyzmettiń minsiz atqarylýy t.b.
Osy tusta eskerte ketetin airyqsha bir jaǵdai bar. Ol ómirlik aqiqatty muqiiat taldap qarasaq, eń aldymen ózin-ózi tani almai júrgen, ómirlik tájiribesi joq qyz da, ul da, keleshek óziniń ómirlik jaryn tańdaýdyń jolyndaǵy tanysqan adamymen qansha jyl júrse-daǵy tolyqqandy dárejede onyń boiyndaǵy otbasynan alǵan tálim-tárbiege, tekti adamgershilikke... qatysty qadir-qasietterin eshqashan da tani almaidy. Tanýy múlde múmkin de emes. Endeshe keleshegim, Alash balasy, oilan-daǵy, joǵaryda kórsetilgen uly ata-babalarymyz qalyptasyrǵan bes basty salt-dástúrdiń utqyrlyq qudiretin búgingi zamanǵa sai jańartyp, jańasha ozdyra bilýge baryńdy salyp baq. Sol sebepten de ómirlik tájiribesi mol áke-shesheniń, ata-ájeniń aralasýynyń da, sondai-aq jeńgetaidyń aralasýynyń da alatyn orny men utqyrlyǵy orasan zor bolǵandyqtan quptarlyq jáne olar qol jetkize bilgen nátijelerdiń utymdy deńgeide erekshe bolýy mine, osydan.
Qyz imandy, aqyldy, parasatty, kórikti, ádepti, ibaly... qysqasy jan-jaqty ulaǵatty tálim-tárbieniń arqasynda ǵana ozyq dárejede boijete bilýi anasyna tikelei bailanysty ekeni álimsaqtan aian. «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher», «Anasyn kórip, qyzyn al...» deitin ulttyq ósiettiń shyǵýy mine osydan. Qyz ádepti, kórkem minezdi... bolsa, kelin eli, ulty úlgi tutar ónegeli bolady. Iaǵni barǵan jerimde tek qana baqytty bolamyn emes, sol eldi qaitken kúnde de baqytty etemin, urpaq kóbeitip, mindetti túrde ónegeli kelin, ardaqty ana atanamyn degen qyz ǵana utady, bárinen de ozady, baiandy baqytqa bólenedi. Bundai tekti adamshylyqtan asqan qymbat bailyq, jarqyn baqyt bolýy múmkin be?! Joq. Qysqasy, mahabbat – ómirlik synaqtyń kez kelgen tusynda aldymen el, ult, Otanǵa, otbasy, ata-ene, kúieýine degen adaldyq pen súiispendi sezimdi únemi ozdyra bilý, bul – eń tekti mahabbat. Bul – teńdesi joq eń qymbat baqyt ári uly bailyq.
Joǵaryda atalǵan bes basty qareketimizdiń árqaisysy jeke dara aitýly institýttyń airyqsha jaýapty júgin kótere bilýge kelgende, otbasynyń mártebesin aspandata bilýge kelgende asa joǵary dárejedegi abyroimen atqara biletin ulttyq uly qurylymdy uly ata-babalarymyz ozyq dárejede qalyptastyra bilgen-di. Osylardyń arqasynda ǵana áiel otbasyndaǵy óziniń ómirlik serigin, otaǵasylyq erin, jan jaryn, jubaiyn, basshylyq jolyn ustana bilgen kósemin tórinde tóredei qasterlep, pir tuta bilýdiń qudiretin ozdyra túsken. Úige kelgende jaǵdaiyn jasap, qabaǵyna qaraityn, ata-enesimen tatý turatyn áielge er adam kún saiyn ǵashyq bolady. Bul óz kezeginde búkil eldi, ultty, urpaqty adasýdan, aldap-arbaýdan, azǵyndaý jolynan minsiz saqtai otyryp, jańa biikterge jańasha samǵai bildi. Urpaqtarymyz ulttyq ulaǵatty ónegesi orasan zor úlgili úrdistermen alańsyz kóktep óndi, ósti, kórkeidi, gúldep órkendedi, kemeldene túsýdi ozdyrdy. Aqyrynda ulymyz ulyqty, qyzymyz qylyqty ádet-ǵuryppen ǵana damylsyz damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Altaidan Atyraýǵa deiingi aralyqtaǵy, Alataýdan ári Sarytaý asyp, reseidiń qalyń ormanyna deiingi aralyqtaǵy keń baitaq saiyn Uly Dalaǵa rýhty qazaq urpaqtary ie bola bilýdiń arqasynda ǵana rahatyn kóretin uly zamandy ornyqtyrdy. Ol ol ma, kerek deseńiz Edil uly babamyz Eýropanyń qaq tórine qazaqtyń Kókbairaǵyn nyqtap qadap, álemge ústemdigin júrgize bildi. Osylaisha keshegi uly Alyptarymyz ben Asyldarymyzdy tizbektei bersek te, onyń ushy-qiyryna jetý múlde múmkin de emes. Mine, osynaý teńdesi joq dana dinimizdiń ulylyǵy men ozyq tálim-tárbieniń úlgili ónegesiniń arqasynda ǵana qazaq qoǵamynda júgensiz ajyrasýdyń, qyz óz úiinde júrip, oń jaqta otyryp, bala týýdyń, el, ult, qoǵamdy azǵyndatpai tynbaityn eń soraqy saiqal azamattyq neke degenge urpaqtarymyzdyń jappai urynýdyń, jezókshelikkke barýdyń... basqa da shekten shyqqan kóptegen bassyzdyq pen opasyzdyq ataýlynyń, adasýshylyq pen azǵyndaýshylyqtyń birde-bireýi burynǵy kezde bolmaǵan.
Al Keńestik bilik ornaǵan boida dereý erkekter men áielder teń quqyqty dep urandata jariia jasap, teńdesi joq dárejede qalyptasqan otbasyndaǵy, ásirese qazaq otbasyndaǵy teńdesi joq altyn qundylyqtar men ozyq asyldyqtardy qurtý úshin, sondai-aq mahabbat dep adamzatty azǵyndatqysh anaiylyǵy men jabailyǵyn júgensiz aspandatýdyń arqasynda asyl dinimizdiń teńdessiz qundylyǵy men qudiretti qasietterin aiaqqa taptap, ony soraqy saiqymazaqqa ainaldyrdy. Sonymen qatar onyń qadirin túbegeili ketirýdi... órshite túsý úshin baiansyz jalǵan urandy alaýlatý arqyly erme qazaqtyń urpaqtaryn azdyrý men tozdyrýdyń, orǵa jyǵý men jer betinen joiýdyń quryq boilai almaityn nebir zymiian aila-sharǵylaryn oilap taýyp, ulttyq oi sanamyz ben ón boiymyzǵa shegelep sińirýge ólermendikpen bar kúshin saldy. Osylardyń saldarynan kósheden taýyp alǵan qyzben tanysyp, ǵashyqpyn dep, súidim, kúidim, jandym dep úilenedi de, artynsha bir jetiden asar-aspas ýaqyt ishinde aiyrylysyp ketýdi dástúrge ainaldyrdyq. Bul – sumdyq! Adamzat balasynda budan asqan júgensiz qasietsizdik pen qadirsizdiktiń bolýy, álemdik qasiret pen masqara soraqylyqqa tap bolýymyz múmkin be aǵaiyn? Osylardyń kesapattaryna júgensiz bassyzdyqpen ushyraǵan ul óziniń áke-sheshesin shash-etekten aýyr qaryzǵa batyryp, aiyqpas qasiretke tyǵyp, qańǵybastyq jolǵa túsip, aqyry bireýdiń esiginde qul bolyp júrgenderine máz. Sorymyzǵa qarai olar ulttyq tarih, mádeniet, tektilik, kisilik, Otan, táýelsiz eldik degen uly uǵymdy bilmeidi, bolashaqty durys túsinbeidi. Áke-sheshelerimiz, ata-ájelerimiz óz urpaqtaryna kúndelikti tirshilik aiasynda jasap júrgen júgensiz qastandyqtaryn, soraqylyqtaryn uqpaidy.
Kópti kórgen abyz qariiamyz D.A.Qonaev aitqandai, «Jiyrmasynshy ǵasyr tańǵajaiyp ǵasyr, tarih úshin qyzyqty, al zamandas úshin qasiret ǵasyry» bolǵany, al HHI ǵasyr sizder men bizder úshin «Qasiret ǵasyr» deý jetkiliksiz bolar ma eken dep alańdaýym nelikten.
Moldaǵali MATQAN,
Álem halyqtary Jazýshylary Odaǵynyń múshesi,
Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy Altyn medaldiń iegeri,
qoǵam qairatkeri, pýblitsist-jazýshy, akademik.