ۇلى دالادا ۇلاعاتتى ۇلىلىق قالاي قالىپتاستى?

«ادامگەرشٸلٸگٸ بارلار باسقالارعا تٸرەك بولادى,

باسقالارعا جەتٸستٸككە جەتۋگە كٶمەكتەسەدٸ,

ٶزٸ دە سول جەتٸستٸككە جەتۋدٸ قالايدى».

كونفۋتسيي 

ۇلتتىڭ ۇلاعاتى – ۇلى دالادان.

ادامزات بالاسى قوعامدىق دامۋدىڭ جەمٸسٸ. ال قوعام – حالىقتىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن قارىم-قاتىناسىنان تۇرادى. مۇنداعى ەربٸر قادام – ادامدىق بولمىستىڭ, تٸرشٸلٸك اۋانىندا بولىپ جاتقان قيىندىقتار مەن داعدارىستاردىڭ ٸشكٸ مەنٸن تٷزەيدٸ. جىرتقىش ەمەس ادام بوپ جارالعان سوڭ, ۇلى مۇراتتارعا جەتۋ ٷشٸن تٸستەنگەن كٷرەستٸ وزدىرا بٸلۋ ماقساتىندا ٶلە-ٶلگەنشە بٸزگە تٸستٸ بەرگەن. دەمەك, قاي كەزدە بولماسىن, قوعامنىڭ بەت-الىسىن تٷسٸنۋ ٷشٸن ونىڭ دامۋىنا ٶز ٷلەستەرٸمٸزدٸ قوسقاندا عانا كٷنٸمٸز نۇرلى بولماق.

ەندەشە قارا قىلدى قاق جاراتىن ەدٸلدٸك پەن تۋراشىلدىق سالتانات قۇرۋى ٷشٸن سٶزدٸڭ شىنىن ايتۋىمىز كەرەك, جوعارىدا اتاپ ٶتكەن قاداۋ-قاداۋ ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ارتىقشىلىقتارعا قوسا, كەشەگٸ وتارشىل يمپەرييالىق كەڭەستٸك بيلٸككە دەيٸن, ياعني 350-370 جىل بۇرىنعى قازاقتىڭ ۇلى دالاسىندا, قازاق قاۋىمداستىعىندا 13 جاستاعى ۇلدارىنا وتاۋ تٸگٸپ بەرۋدٸڭ, وتاۋ يەسٸ جاساي بٸلۋدٸڭ ماقساتىندا ەكە-شەشەسٸ بولاشاق كەلٸندٸ, ياعني بويجەتكەن قىزدىڭ تەك بايلىعى مەن كٶركٸنە قاراپ ەمەس, الدىمەن يمانىنا, اقىل-پاراساتىنا, تەلٸم-تەربيەسٸنە, ەدەپتٸ, كٶركەم مٸنەزٸنە, ادال ادامگەرشٸلٸگٸنە, شىققان تەگٸنە قاراپ تاڭداعان, سول سيياقتى قىزدارىن تاڭدالعان جەرٸنە ۇزاتۋدىڭ پروگرەسسيۆتٸك باعىتىنداعى تەڭدەسٸ جوق بەس باستاماشىل دا جاڭاشىل ۇلى سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸڭ بولعانى اقيقات. ايشىقتاپ ايتا كەتەتٸن بولساق, ولار:

1. قىزدى اتاستىرۋ;
2. قىزدى ايتتىرۋ;
3. بەسٸك قۇدا بولۋ;
4. قىزعا قۇدا تٷسۋ;
5. قازاعىنىڭ قامى ٷشٸن ۇلت, ۇرپاققا شىن مەنٸندە جانىن قييار دەرەجەدە جاناشىر بولا بٸلۋدٸڭ ماقساتىندا ابىرويلى دا مەرتەبەلٸ جەڭگەتايلىق ۇتقىر قىزمەتتٸڭ مٸنسٸز اتقارىلۋى ت.ب.

وسى تۇستا ەسكەرتە كەتەتٸن ايرىقشا بٸر جاعداي بار. ول ٶمٸرلٸك اقيقاتتى مۇقييات تالداپ قاراساق, ەڭ الدىمەن ٶزٸن-ٶزٸ تاني الماي جٷرگەن, ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ جوق قىز دا, ۇل دا, كەلەشەك ٶزٸنٸڭ ٶمٸرلٸك جارىن تاڭداۋدىڭ جولىنداعى تانىسقان ادامىمەن قانشا جىل جٷرسە-داعى تولىققاندى دەرەجەدە ونىڭ بويىنداعى وتباسىنان العان تەلٸم-تەربيەگە, تەكتٸ ادامگەرشٸلٸككە... قاتىستى قادٸر-قاسيەتتەرٸن ەشقاشان دا تاني المايدى. تانۋى مٷلدە مٷمكٸن دە ەمەس. ەندەشە كەلەشەگٸم, الاش بالاسى, ويلان-داعى, جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن ۇلى اتا-بابالارىمىز قالىپتاسىرعان بەس باستى سالت-دەستٷردٸڭ ۇتقىرلىق قۇدٸرەتٸن بٷگٸنگٸ زامانعا ساي جاڭارتىپ, جاڭاشا وزدىرا بٸلۋگە بارىڭدى سالىپ باق. سول سەبەپتەن دە ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ مول ەكە-شەشەنٸڭ, اتا-ەجەنٸڭ ارالاسۋىنىڭ دا, سونداي-اق جەڭگەتايدىڭ ارالاسۋىنىڭ دا الاتىن ورنى مەن ۇتقىرلىعى وراسان زور بولعاندىقتان قۇپتارلىق جەنە ولار قول جەتكٸزە بٸلگەن نەتيجەلەردٸڭ ۇتىمدى دەڭگەيدە ەرەكشە بولۋى مٸنە, وسىدان.

قىز يماندى, اقىلدى, پاراساتتى, كٶرٸكتٸ, ەدەپتٸ, يبالى... قىسقاسى جان-جاقتى ۇلاعاتتى تەلٸم-تەربيەنٸڭ ارقاسىندا عانا وزىق دەرەجەدە بويجەتە بٸلۋٸ اناسىنا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸ ەلٸمساقتان ايان. «ەكە كٶرگەن وق جونار, شەشە كٶرگەن تون پٸشەر», «اناسىن كٶرٸپ, قىزىن ال...» دەيتٸن ۇلتتىق ٶسيەتتٸڭ شىعۋى مٸنە وسىدان. قىز ەدەپتٸ, كٶركەم مٸنەزدٸ... بولسا, كەلٸن ەلٸ, ۇلتى ٷلگٸ تۇتار ٶنەگەلٸ بولادى. ياعني بارعان جەرٸمدە تەك قانا باقىتتى بولامىن ەمەس, سول ەلدٸ قايتكەن كٷندە دە باقىتتى ەتەمٸن, ۇرپاق كٶبەيتٸپ, مٸندەتتٸ تٷردە ٶنەگەلٸ كەلٸن, ارداقتى انا اتانامىن دەگەن قىز عانا ۇتادى, بەرٸنەن دە وزادى, باياندى باقىتقا بٶلەنەدٸ. بۇنداي تەكتٸ ادامشىلىقتان اسقان قىمبات بايلىق, جارقىن باقىت بولۋى مٷمكٸن بە?! جوق. قىسقاسى, ماحاببات – ٶمٸرلٸك سىناقتىڭ كەز كەلگەن تۇسىندا الدىمەن ەل, ۇلت, وتانعا, وتباسى, اتا-ەنە, كٷيەۋٸنە دەگەن ادالدىق پەن سٷيٸسپەندٸ سەزٸمدٸ ٷنەمٸ وزدىرا بٸلۋ, بۇل – ەڭ تەكتٸ ماحاببات. بۇل – تەڭدەسٸ جوق ەڭ قىمبات باقىت ەرٸ ۇلى بايلىق.

جوعارىدا اتالعان بەس باستى قارەكەتٸمٸزدٸڭ ەرقايسىسى جەكە دارا ايتۋلى ينستيتۋتتىڭ ايرىقشا جاۋاپتى جٷگٸن كٶتەرە بٸلۋگە كەلگەندە, وتباسىنىڭ مەرتەبەسٸن اسپانداتا بٸلۋگە كەلگەندە اسا جوعارى دەرەجەدەگٸ ابىرويمەن اتقارا بٸلەتٸن ۇلتتىق ۇلى قۇرىلىمدى ۇلى اتا-بابالارىمىز وزىق دەرەجەدە قالىپتاستىرا بٸلگەن-دٸ. وسىلاردىڭ ارقاسىندا عانا ەيەل وتباسىنداعى ٶزٸنٸڭ ٶمٸرلٸك سەرٸگٸن, وتاعاسىلىق ەرٸن, جان جارىن, جۇبايىن, باسشىلىق جولىن ۇستانا بٸلگەن كٶسەمٸن تٶرٸندە تٶرەدەي قاستەرلەپ, پٸر تۇتا بٸلۋدٸڭ قۇدٸرەتٸن وزدىرا تٷسكەن. ٷيگە كەلگەندە جاعدايىن جاساپ, قاباعىنا قارايتىن, اتا-ەنەسٸمەن تاتۋ تۇراتىن ەيەلگە ەر ادام كٷن سايىن عاشىق بولادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە بٷكٸل ەلدٸ, ۇلتتى, ۇرپاقتى اداسۋدان, الداپ-ارباۋدان, ازعىنداۋ جولىنان مٸنسٸز ساقتاي وتىرىپ, جاڭا بيٸكتەرگە جاڭاشا سامعاي بٸلدٸ. ۇرپاقتارىمىز ۇلتتىق ۇلاعاتتى ٶنەگەسٸ وراسان زور ٷلگٸلٸ ٷردٸستەرمەن الاڭسىز كٶكتەپ ٶندٸ, ٶستٸ, كٶركەيدٸ, گٷلدەپ ٶركەندەدٸ, كەمەلدەنە تٷسۋدٸ وزدىردى. اقىرىندا ۇلىمىز ۇلىقتى, قىزىمىز قىلىقتى ەدەت-عۇرىپپەن عانا دامىلسىز دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تٷستٸ. التايدان اتىراۋعا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى, الاتاۋدان ەرٸ سارىتاۋ اسىپ, رەسەيدٸڭ قالىڭ ورمانىنا دەيٸنگٸ ارالىقتاعى كەڭ بايتاق سايىن ۇلى دالاعا رۋحتى قازاق ۇرپاقتارى يە بولا بٸلۋدٸڭ ارقاسىندا عانا راحاتىن كٶرەتٸن ۇلى زاماندى ورنىقتىردى. ول ول ما, كەرەك دەسەڭٸز ەدٸل ۇلى بابامىز ەۋروپانىڭ قاق تٶرٸنە قازاقتىڭ كٶكبايراعىن نىقتاپ قاداپ, ەلەمگە ٷستەمدٸگٸن جٷرگٸزە بٸلدٸ. وسىلايشا كەشەگٸ ۇلى الىپتارىمىز بەن اسىلدارىمىزدى تٸزبەكتەي بەرسەك تە, ونىڭ ۇشى-قيىرىنا جەتۋ مٷلدە مٷمكٸن دە ەمەس. مٸنە, وسىناۋ تەڭدەسٸ جوق دانا دٸنٸمٸزدٸڭ ۇلىلىعى مەن وزىق تەلٸم-تەربيەنٸڭ ٷلگٸلٸ ٶنەگەسٸنٸڭ ارقاسىندا عانا قازاق قوعامىندا جٷگەنسٸز اجىراسۋدىڭ, قىز ٶز ٷيٸندە جٷرٸپ, وڭ جاقتا وتىرىپ, بالا تۋۋدىڭ, ەل, ۇلت, قوعامدى ازعىنداتپاي تىنبايتىن ەڭ سوراقى سايقال ازاماتتىق نەكە دەگەنگە ۇرپاقتارىمىزدىڭ جاپپاي ۇرىنۋدىڭ, جەزٶكشەلٸكككە بارۋدىڭ... باسقا دا شەكتەن شىققان كٶپتەگەن باسسىزدىق پەن وپاسىزدىق اتاۋلىنىڭ, اداسۋشىلىق پەن ازعىنداۋشىلىقتىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ بۇرىنعى كەزدە بولماعان.

ال كەڭەستٸك بيلٸك ورناعان بويدا دەرەۋ ەركەكتەر مەن ەيەلدەر تەڭ قۇقىقتى دەپ ۇرانداتا جارييا جاساپ, تەڭدەسٸ جوق دەرەجەدە قالىپتاسقان وتباسىنداعى, ەسٸرەسە قازاق وتباسىنداعى تەڭدەسٸ جوق التىن قۇندىلىقتار مەن وزىق اسىلدىقتاردى قۇرتۋ ٷشٸن, سونداي-اق ماحاببات دەپ ادامزاتتى ازعىنداتقىش انايىلىعى مەن جابايلىعىن جٷگەنسٸز اسپانداتۋدىڭ ارقاسىندا اسىل دٸنٸمٸزدٸڭ تەڭدەسسٸز قۇندىلىعى مەن قۇدٸرەتتٸ قاسيەتتەرٸن اياققا تاپتاپ, ونى سوراقى سايقىمازاققا اينالدىردى. سونىمەن قاتار ونىڭ قادٸرٸن تٷبەگەيلٸ كەتٸرۋدٸ... ٶرشٸتە تٷسۋ ٷشٸن بايانسىز جالعان ۇراندى الاۋلاتۋ ارقىلى ەرمە قازاقتىڭ ۇرپاقتارىن ازدىرۋ مەن توزدىرۋدىڭ, ورعا جىعۋ مەن جەر بەتٸنەن جويۋدىڭ قۇرىق بويلاي المايتىن نەبٸر زىمييان ايلا-شارعىلارىن ويلاپ تاۋىپ, ۇلتتىق وي سانامىز بەن ٶن بويىمىزعا شەگەلەپ سٸڭٸرۋگە ٶلەرمەندٸكپەن بار كٷشٸن سالدى. وسىلاردىڭ سالدارىنان كٶشەدەن تاۋىپ العان قىزبەن تانىسىپ, عاشىقپىن دەپ, سٷيدٸم, كٷيدٸم, جاندىم دەپ ٷيلەنەدٸ دە, ارتىنشا بٸر جەتٸدەن اسار-اسپاس ۋاقىت ٸشٸندە ايىرىلىسىپ كەتۋدٸ دەستٷرگە اينالدىردىق. بۇل – سۇمدىق! ادامزات بالاسىندا بۇدان اسقان جٷگەنسٸز قاسيەتسٸزدٸك پەن قادٸرسٸزدٸكتٸڭ بولۋى, ەلەمدٸك قاسٸرەت پەن ماسقارا سوراقىلىققا تاپ بولۋىمىز مٷمكٸن بە اعايىن? وسىلاردىڭ كەساپاتتارىنا جٷگەنسٸز باسسىزدىقپەن ۇشىراعان ۇل ٶزٸنٸڭ ەكە-شەشەسٸن شاش-ەتەكتەن اۋىر قارىزعا باتىرىپ, ايىقپاس قاسٸرەتكە تىعىپ, قاڭعىباستىق جولعا تٷسٸپ, اقىرى بٸرەۋدٸڭ ەسٸگٸندە قۇل بولىپ جٷرگەندەرٸنە مەز. سورىمىزعا قاراي ولار ۇلتتىق تاريح, مەدەنيەت, تەكتٸلٸك, كٸسٸلٸك, وتان, تەۋەلسٸز ەلدٸك دەگەن ۇلى ۇعىمدى بٸلمەيدٸ, بولاشاقتى دۇرىس تٷسٸنبەيدٸ. ەكە-شەشەلەرٸمٸز, اتا-ەجەلەرٸمٸز ٶز ۇرپاقتارىنا كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸك اياسىندا جاساپ جٷرگەن جٷگەنسٸز قاستاندىقتارىن, سوراقىلىقتارىن ۇقپايدى.

كٶپتٸ كٶرگەن ابىز قارييامىز د.ا.قوناەۆ ايتقانداي, «جيىرماسىنشى عاسىر تاڭعاجايىپ عاسىر, تاريح ٷشٸن قىزىقتى, ال زامانداس ٷشٸن قاسٸرەت عاسىرى» بولعانى, ال ححٸ عاسىر سٸزدەر مەن بٸزدەر ٷشٸن «قاسٸرەت عاسىر» دەۋ جەتكٸلٸكسٸز بولار ما ەكەن دەپ الاڭداۋىم نەلٸكتەن.

مولداعالي ماتقان,

ەلەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مٷشەسٸ,

حالىقارالىق مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك اتىنداعى التىن مەدالدٸڭ يەگەرٸ,

قوعام قايراتكەرٸ, پۋبليتسيست-جازۋشى, اكادەميك.