Júregimniń túbine tereń boila,
Men bir jumbaq adammyn ony da oila.
Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde óstim,
Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoima, - dep Uly danyshpannyń ózi aitqan ómir mazmunynyń tereńdigin, poeziia túriniń kórkemdigi men ómir soqpaqtaryn túgel aityp jetkizý qiyn. «Piship kestim» degenge ol kónbeidi. Sebebi uly aqyn. Uly aqyndardyń bir ret qamtýǵa simaityn qasietteri qashannan belgili. Abai da sondai.
Aqynnyń dúnieden qaitqanyna 10 jyl tolý eske alý keshinen bastaý alǵan tustan san márte merei toilaryn, aitýly kúnderin, merekelik sharalaryn jyl saiyn nazardan tys qaldyrǵan emespiz. Biraq, ǵasyrdan artyq ǵumyry bar danyshpan aqynnyń naqty týǵan kúni osy kúnge deiin ártúrli atalyp keledi. Qai kúni týǵany jaiynda naqty derek joq. Abai shyǵarmalarynyń eń alǵashqy jinaǵy 1909 jyly Sankt-Peterbýrg baspasynan jaryq kórdi. Sol jinaqtyń sońynda Abaidyń ómirbaianyn tuńǵysh jazǵan Kákitai Ysqaqulynyń jazbasy beriledi. Onda: «23 iiýnde 1904 jylynda týǵan jeri Shyńǵys taýynda dúnieden qaitty ataqty qazaq aqyny» dep bastap: «Abai 1845-nshi Jylan jylynda týdy» deidi. Naqty týǵan kúnin atap aitpaidy. «Abai osy kúngi Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Shyńǵys degen taýdy jailaǵan tobyqty rýynyń ishinde 1845 jyly dúniege kelgen. Abaidyń óz ákesi – Qunanbai, onyń ákesi – Óskenbai, úshinshi atasy – Yrǵyzbai bolsyn barlyǵy da rý ishinde ústemdik júrgizgen adamdar. Osylardyń násilinen shyqqan Abaidyń qoǵamdyq orny, tirshiligi, ómirlik áreketteri de sol ata saltymen qalyptanady.» Bul áigili jazýshy, Abaidyń ómirbaianynyń tórt nusqasyn jazyp tolyqtyrǵan Muhtar Áýezovtyń «Abai Qunanbaev» monografiiasyndaǵy «Abaidyń ómirbaiany» (Almaty-1995. «Sanat» 24 b.) Muhtar Áýezov Abaidy alǵash zerttegen ýaqytynan bastap eń sońǵy monografiialyq eńbegine deiin aqynnyń týǵan aiy men kúnin atap jazǵan emes. Ahmet Baitursynov «Qazaqtyń bas aqyny» maqalasynda: «Abai 1845 jyly týǵan. Jyly jylan eken.» deidi.
Al Abaidyń týǵan kúni 10 tamyz dep atalyp kelgen. Aqynnyń 100 jyldyq 150 jyldyq mereitoilary osy kúni toilandy. Bul maǵlumatty bergen Kákitaidyń balasy Árham Ysqaqov. «Abaidyń ómir joly» atty 190 bettik eńbeginde Abaidyń dúniege kelgen kúnin naqty ataidy. Onda: «Qunanbai aýyly Qasqabulaqqa kelip qonǵannan keiin, 1845 jyly eskishe 10 avgýst kúni Qunanbaidyń ekinshi áieli Uljan tolǵatyp, bir ul dúniege keledi... Qunanbaidyń budan buryn er jetip qalǵan eki uly bolatyn. Óziniń alǵashqy báibishesi – Kúńkeden týǵan balasynyń atyn Táńirberdi qoiǵan. Mynaý úshinshi ulynyń atyn Ibrahim dep arapshalap qoiady» deidi. «Árham ózi de jas shaǵynan Abaidy kórip, aqynnyń nemere balasyndai bolyp ósken. Abai dúnieden qaitqanda 19 jastaǵy jigit bolatyn.» dep jazady Muhtar Áýezovtyń aldyn kórgen Abaitanýdyń bilgiri Qaiym Muhamedhanov. Búkil ǵumyryn Abaiǵa arnaǵan Qaiym aǵa da Abaidyń naqty týǵan kúni jóninde zertteý jumystaryn júrgizgen bolatyn. Tarihi derekterge súiene otyryp: «Árhamnyń aitýy boiynsha, Abaidyń eskishe týǵan kúni 10 avgýst, jańasha 23 avgýst bolady. Qazaq Sovet entsiklopediiasynda Abaidyń týǵan ýaqyty 10 avgýst 1845 jyl. Ólgen ýaqyty 6 iiýl(?) 1904 j. dep berilgen. Qaidan alǵany belgisiz. 1975, 1976, 1985 jyldardyń qazaq kalendarynda Abaidyń týǵan kúnin 8 avgýst dep kórsetken» dep naqty derek keltiredi. El táýelsizdigin alǵaly Abaidyń týǵan kúnin 23 tamyz dep júrmiz. Uly aqynnyń naqty qai kúni týǵanyn anyqtai almaǵan soń Qazaqstan halqy Abaidyń týǵan kúnin ekige jarylyp, bir jartysy 10 tamyz, bir jartysy 23 tamyz dep toilap jatyrmyz. Qaisysy durys ekeni belgisiz. Abai degende eń birinshi qolǵa alatyn «Atamura» baspasynan shyqqan «Abai» entsiklopediiasynda «Abai (Ibrahim) Qunanbaev 22.8.1845, kázirgi Semei oblysy Abai aýdany, 5.7.1904 j» dep dúniege kelgen, dúnieden ozǵan jylyn da qate beripti. «Almatykitap» baspasynan jaryq kórgen 2011 jylǵy mektep baǵdarlamasyna arnalǵan «Men bir jumbaq adammyn ony da oila» jinaǵynda (qurastyrǵan A.Ú.Sýjikova) «Abai (Ibrahim) Qunanbaev 1845 jyly 29 shildede (eskishe 10 tamyz) kázirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy, Syrt Qasqabulaq degen jerde Qarqaraly okrýgynyń aǵa sultany Qunanbai Óskenbaevtyń januiasynda dúniege keldi» dep múlde jansaq pikir taratady. Sonda o basta Abaidyń ómirbaianyn alǵash jazǵan zertteýshiler Álihan Bókeihanov, Kákitai Ysqaqov, Muhtar Áýezovtar atamaǵan tamyz aiynyń kúnderin kim qaidan oilap taýyp otyr? Árham Kákitaidyń balasy bolǵanymen ákesi Kákitai aityp, jazyp ketpegen derekti ol qaidan keltirgen? Osy biz jańasha jańalyq tabamyz dep oidan birdemeni shyǵaryp búldirip júrgen joqpyz ba? Áitpese Abaidy búge-shigesine deiin zerttegen, Abaidyń zamany men zamandastarynyń kózin kórgen, «Abai joly» roman-epopeiasyn 25 jylǵa jýyq zerdelep, Abaidyń ómirbaianyn tórt ret qaita tolyqtyryp, zertegen Muhtar Áýezovtyń aqynnyń týǵan kúnin bilip turyp aitpai ketýi múmkin emes qoi. Árham 1885 jyly dúniege kelgende 10 tamyz kúni N.I.Dolgopolov Abai elinen attanady. Dolgopolovtyń 12 iiýnnen-10 tamyz aralyǵynda Abai elinde bolǵany Árhamdy Aqynnyń týǵan kúnimen shatastyrdy ma? Qalai degenmen tiianaqty zertteýdi qajet etetin taqyryp. Týǵan jyly belgili bolǵanymen kúni belgisiz bolǵan soń sońǵy derekke súienip, Árhamnyń esteligindegi 10 tamyzdy belgilei saldyq pa? Keiingi zertteýshiler Abaidyń onsyz da daýly týǵan kúnin bylai qoiyp, birneshe tarihi derekterde kórsetilgen dúnieden ótken kúninen de qatelesip jariialap júr. Abaidyń ózi aitqan «jumbaq adamnyń» jumbaq týǵan kúnin «Abai joly» romanyndaǵy «kúzde jailaýdaǵy el oiǵa túsip, kúzem alar shaqta» dúniege kelgen Abaidyń týǵan kúni tamyz aiy ekeni belgili. Tamyz aiynyń eskishe kórsetkishin jańa kúntizbemen shaqqanda 23 tamyzǵa keledi. Ár jyldyń jańa jylyn qarsy alarda 1 qańtardy qarsy alǵannan keiin 14 qańtardy eskishe jańa jyl dep qarsy alyp jatady. Uly aqynnyń dúniege kelgen kúnin san-saqqa júgirtip bolashaqty shatastyrmai bir naqty kúndi belgileitin ýaqyt kelgen siiaqty...
Almahan Muhametqaliqyzy
Ult portaly
