ۇلى اقىننىڭ تۋعان كٷنٸ نەگە ەرتٷرلٸ اتالىپ جٷر?

جٷرەگٸمنٸڭ تٷبٸنە تەرەڭ بويلا,
مەن بٸر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا.
سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ٶستٸم,
مىڭمەن جالعىز الىستىم, كٸنە قويما, - دەپ ۇلى دانىشپاننىڭ ٶزٸ ايتقان ٶمٸر مازمۇنىنىڭ تەرەڭدٸگٸن, پوەزييا تٷرٸنٸڭ كٶركەمدٸگٸ مەن ٶمٸر سوقپاقتارىن تٷگەل ايتىپ جەتكٸزۋ قيىن. «پٸشٸپ كەستٸم» دەگەنگە ول كٶنبەيدٸ. سەبەبٸ ۇلى اقىن. ۇلى اقىنداردىڭ بٸر رەت قامتۋعا سيمايتىن قاسيەتتەرٸ قاشاننان بەلگٸلٸ. اباي دا سونداي. 

اقىننىڭ دٷنيەدەن قايتقانىنا 10 جىل تولۋ ەسكە الۋ كەشٸنەن باستاۋ العان تۇستان سان مەرتە مەرەي تويلارىن, ايتۋلى كٷندەرٸن, مەرەكەلٸك شارالارىن جىل سايىن نازاردان تىس قالدىرعان ەمەسپٸز. بٸراق, عاسىردان ارتىق عۇمىرى بار دانىشپان اقىننىڭ ناقتى تۋعان كٷنٸ وسى كٷنگە دەيٸن ەرتٷرلٸ اتالىپ كەلەدٸ. قاي كٷنٸ تۋعانى جايىندا ناقتى دەرەك جوق. اباي شىعارمالارىنىڭ ەڭ العاشقى جيناعى 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ باسپاسىنان جارىق كٶردٸ. سول جيناقتىڭ سوڭىندا ابايدىڭ ٶمٸربايانىن تۇڭعىش جازعان كەكٸتاي ىسقاقۇلىنىڭ جازباسى بەرٸلەدٸ. وندا: «23 ييۋندە 1904 جىلىندا تۋعان جەرٸ شىڭعىس تاۋىندا دٷنيەدەن قايتتى اتاقتى قازاق اقىنى» دەپ باستاپ: «اباي 1845-نشٸ جىلان جىلىندا تۋدى» دەيدٸ. ناقتى تۋعان كٷنٸن اتاپ ايتپايدى. «اباي وسى كٷنگٸ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شىڭعىس دەگەن تاۋدى جايلاعان توبىقتى رۋىنىڭ ٸشٸندە 1845 جىلى دٷنيەگە كەلگەن. ابايدىڭ ٶز ەكەسٸ – قۇنانباي, ونىڭ ەكەسٸ – ٶسكەنباي, ٷشٸنشٸ اتاسى – ىرعىزباي بولسىن بارلىعى دا رۋ ٸشٸندە ٷستەمدٸك جٷرگٸزگەن ادامدار. وسىلاردىڭ نەسٸلٸنەن شىققان ابايدىڭ قوعامدىق ورنى, تٸرشٸلٸگٸ, ٶمٸرلٸك ەرەكەتتەرٸ دە سول اتا سالتىمەن قالىپتانادى.» بۇل ەيگٸلٸ جازۋشى, ابايدىڭ ٶمٸربايانىنىڭ تٶرت نۇسقاسىن جازىپ تولىقتىرعان مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ «اباي قۇنانباەۆ» مونوگرافيياسىنداعى «ابايدىڭ ٶمٸربايانى» (الماتى-1995. «سانات» 24 ب.) مۇحتار ەۋەزوۆ ابايدى العاش زەرتتەگەن ۋاقىتىنان باستاپ ەڭ سوڭعى مونوگرافييالىق ەڭبەگٸنە دەيٸن اقىننىڭ تۋعان ايى مەن كٷنٸن اتاپ جازعان ەمەس. احمەت بايتۇرسىنوۆ «قازاقتىڭ باس اقىنى» ماقالاسىندا: «اباي 1845 جىلى تۋعان. جىلى جىلان ەكەن.» دەيدٸ. 

ال ابايدىڭ تۋعان كٷنٸ 10 تامىز دەپ اتالىپ كەلگەن. اقىننىڭ 100 جىلدىق 150 جىلدىق مەرەيتويلارى وسى كٷنٸ تويلاندى. بۇل ماعلۇماتتى بەرگەن كەكٸتايدىڭ بالاسى ەرحام ىسقاقوۆ. «ابايدىڭ ٶمٸر جولى» اتتى 190 بەتتٸك ەڭبەگٸندە ابايدىڭ دٷنيەگە كەلگەن كٷنٸن ناقتى اتايدى. وندا: «قۇنانباي اۋىلى قاسقابۇلاققا كەلٸپ قونعاننان كەيٸن, 1845 جىلى ەسكٸشە 10 اۆگۋست كٷنٸ قۇنانبايدىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ ۇلجان تولعاتىپ, بٸر ۇل دٷنيەگە كەلەدٸ... قۇنانبايدىڭ بۇدان بۇرىن ەر جەتٸپ قالعان ەكٸ ۇلى بولاتىن. ٶزٸنٸڭ العاشقى بەيبٸشەسٸ – كٷڭكەدەن تۋعان بالاسىنىڭ اتىن تەڭٸربەردٸ قويعان. مىناۋ ٷشٸنشٸ ۇلىنىڭ اتىن يبراھيم دەپ اراپشالاپ قويادى» دەيدٸ. «ەرحام ٶزٸ دە جاس شاعىنان ابايدى كٶرٸپ, اقىننىڭ نەمەرە بالاسىنداي بولىپ ٶسكەن. اباي دٷنيەدەن قايتقاندا 19 جاستاعى جٸگٸت بولاتىن.» دەپ جازادى مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ الدىن كٶرگەن ابايتانۋدىڭ بٸلگٸرٸ قايىم مۇحامەدحانوۆ. بٷكٸل عۇمىرىن ابايعا ارناعان قايىم اعا دا ابايدىڭ ناقتى تۋعان كٷنٸ جٶنٸندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن بولاتىن. تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ: «ەرحامنىڭ ايتۋى بويىنشا, ابايدىڭ ەسكٸشە تۋعان كٷنٸ 10 اۆگۋست, جاڭاشا 23 اۆگۋست بولادى. قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديياسىندا ابايدىڭ تۋعان ۋاقىتى 10 اۆگۋست 1845 جىل. ٶلگەن ۋاقىتى 6 ييۋل(?) 1904 ج. دەپ بەرٸلگەن. قايدان العانى بەلگٸسٸز. 1975, 1976, 1985 جىلداردىڭ قازاق كالەندارىندا ابايدىڭ تۋعان كٷنٸن 8 اۆگۋست دەپ كٶرسەتكەن» دەپ ناقتى دەرەك كەلتٸرەدٸ. ەل تەۋەلسٸزدٸگٸن العالى ابايدىڭ تۋعان كٷنٸن 23 تامىز دەپ جٷرمٸز. ۇلى اقىننىڭ ناقتى قاي كٷنٸ تۋعانىن انىقتاي الماعان سوڭ قازاقستان حالقى ابايدىڭ تۋعان كٷنٸن ەكٸگە جارىلىپ, بٸر جارتىسى 10 تامىز, بٸر جارتىسى 23 تامىز دەپ تويلاپ جاتىرمىز. قايسىسى دۇرىس ەكەنٸ بەلگٸسٸز. اباي دەگەندە ەڭ بٸرٸنشٸ قولعا الاتىن «اتامۇرا» باسپاسىنان شىققان «اباي» ەنتسيكلوپەديياسىندا «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ 22.8.1845, كەزٸرگٸ سەمەي وبلىسى اباي اۋدانى, 5.7.1904 ج» دەپ دٷنيەگە كەلگەن, دٷنيەدەن وزعان جىلىن دا قاتە بەرٸپتٸ. «الماتىكٸتاپ» باسپاسىنان جارىق كٶرگەن 2011 جىلعى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ارنالعان «مەن بٸر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا» جيناعىندا (قۇراستىرعان ا.ٷ.سۋجيكوۆا) «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ 1845 جىلى 29 شٸلدەدە (ەسكٸشە 10 تامىز) كەزٸرگٸ شىعىس قازاقستان وبلىسى, سىرت قاسقابۇلاق دەگەن جەردە قارقارالى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قۇنانباي ٶسكەنباەۆتىڭ جانۇياسىندا دٷنيەگە كەلدٸ» دەپ مٷلدە جانساق پٸكٸر تاراتادى. سوندا و باستا ابايدىڭ ٶمٸربايانىن العاش جازعان زەرتتەۋشٸلەر ەليحان بٶكەيحانوۆ, كەكٸتاي ىسقاقوۆ, مۇحتار ەۋەزوۆتار اتاماعان تامىز ايىنىڭ كٷندەرٸن كٸم قايدان ويلاپ تاۋىپ وتىر? ەرحام كەكٸتايدىڭ بالاسى بولعانىمەن ەكەسٸ كەكٸتاي ايتىپ, جازىپ كەتپەگەن دەرەكتٸ ول قايدان كەلتٸرگەن? وسى بٸز جاڭاشا جاڭالىق تابامىز دەپ ويدان بٸردەمەنٸ شىعارىپ بٷلدٸرٸپ جٷرگەن جوقپىز با? ەيتپەسە ابايدى بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن زەرتتەگەن, ابايدىڭ زامانى مەن زامانداستارىنىڭ كٶزٸن كٶرگەن, «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن 25 جىلعا جۋىق زەردەلەپ, ابايدىڭ ٶمٸربايانىن تٶرت رەت قايتا تولىقتىرىپ, زەرتەگەن مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ اقىننىڭ تۋعان كٷنٸن بٸلٸپ تۇرىپ ايتپاي كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس قوي. ەرحام 1885 جىلى دٷنيەگە كەلگەندە 10 تامىز كٷنٸ ن.ي.دولگوپولوۆ اباي ەلٸنەن اتتانادى. دولگوپولوۆتىڭ 12 ييۋننەن-10 تامىز ارالىعىندا اباي ەلٸندە بولعانى ەرحامدى اقىننىڭ تۋعان كٷنٸمەن شاتاستىردى ما? قالاي دەگەنمەن تيياناقتى زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن تاقىرىپ. تۋعان جىلى بەلگٸلٸ بولعانىمەن كٷنٸ بەلگٸسٸز بولعان سوڭ سوڭعى دەرەككە سٷيەنٸپ, ەرحامنىڭ ەستەلٸگٸندەگٸ 10 تامىزدى بەلگٸلەي سالدىق پا? كەيٸنگٸ زەرتتەۋشٸلەر ابايدىڭ ونسىز دا داۋلى تۋعان كٷنٸن بىلاي قويىپ, بٸرنەشە تاريحي دەرەكتەردە كٶرسەتٸلگەن دٷنيەدەن ٶتكەن كٷنٸنەن دە قاتەلەسٸپ جارييالاپ جٷر. ابايدىڭ ٶزٸ ايتقان «جۇمباق ادامنىڭ» جۇمباق تۋعان كٷنٸن «اباي جولى» رومانىنداعى «كٷزدە جايلاۋداعى ەل ويعا تٷسٸپ, كٷزەم الار شاقتا» دٷنيەگە كەلگەن ابايدىڭ تۋعان كٷنٸ تامىز ايى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. تامىز ايىنىڭ ەسكٸشە كٶرسەتكٸشٸن جاڭا كٷنتٸزبەمەن شاققاندا 23 تامىزعا كەلەدٸ. ەر جىلدىڭ جاڭا جىلىن قارسى الاردا 1 قاڭتاردى قارسى العاننان كەيٸن 14 قاڭتاردى ەسكٸشە جاڭا جىل دەپ قارسى الىپ جاتادى. ۇلى اقىننىڭ دٷنيەگە كەلگەن كٷنٸن سان-ساققا جٷگٸرتٸپ بولاشاقتى شاتاستىرماي بٸر ناقتى كٷندٸ بەلگٸلەيتٸن ۋاقىت كەلگەن سيياقتى...

الماحان مۇحامەتقاليقىزى

ۇلت پورتالى