Taiaýda talaidy bastan keshken belgili jýrnalist Álihan Janaltaimen telefon arqyly sóileskende ana tili týraly aitqan bir áńgimesi meni túrli oiǵa jeteledi. Onyń aitýynsha, óziniń ultyn mensinbegen, basqa ulttarǵa eliktegen adam ana tilin umytýǵa beiim turady eken. Ony mundai qorytyndyǵa ákelgen Káshmirde orta mektepte synyptasy bolǵan Pákistandyq eski dosynyń jaǵdaiy bolypty.
Áleken feisbýkta izdep júrip osydan bir neshe jyl buryn 1960 jyldardyń orta tusynda mektepte dosy bolǵan bir tanysyn Shvetsariiadan tabady. Ol sonda joǵary oqý bitirip mamandyq iesi bolyp ómir súrip jatyr eken. Dereý bailanysqa shyǵady. Sóitse álgi dosy ózinin ana tili - urdu tilin umytyp, aǵylshyn nemese nemis tilderinde sóiletin bolypty. Biraq álgi dosy jastyq shaqta Túrkiiaǵa, odan Germaniiaǵa ketip qalǵan ózi urdu emes, qazaq dosynyń áli urdu tilin umytpaǵanyn bilgende shalqasynan qulai jazdapty. “Bul qalai? Ózi pákistandyq bola tura joǵary oqý úshin kelgen Eýropa elinde 40 jyl ishinde ana tilin umytady, jat jurttyq bir adam ózinen buryn Káshmirden ketip qalsa da, ekinshi til retinde úirengen urdu tilin umytpai júredi? Buǵan ań-tań bolǵan Álekenniń dosy munyń syryn suraidy: “Aitshy, sen urdu tilin, Káshmirden ketkenine 50 jyl bolsa da qalai umytpai júrsin? Men nege umytyp ózimniń ana tilin sóilei almai júrmin? Sebebi ne?”
Álekeń de ań-tań. Bir adam óziniń ana tilin qalai umytady? Bul múmkin be? Ári beri oilanǵannan keiin jaýabyn taptym deidi de, sózin bylai dep bastaidy: “Men jastyq shaqta úsh tilde sóiledim. Aldymen anamnan daryǵan, kózimdi tyrnap ashqannan úirengen jáne otbasynda sóilegen qazaq tili, jergilikti balalarmen oinap júrip úirengen urdu tili, sonsoń mektepte úirengen aǵylshyn tili. Odan keiingi jyldary Túrkiia men Germaniiada bularǵa túrik jáne nemis tilderi qosyldy. Sóitip bes tildi boldym. Áitkenmen, urdudan basqa tórt tilde sóileitin orta bar edi. Biraq, ainalamda urdu tilin biletin esh adam joq edi. Biraq men urdu halqyn jáne onyń tilin jaqsy kórip ketip edim. Sondyqtan ony umytpaýǵa tiis edim. Bul úshin ne isteýim kerek edi? Ary oilanyp beri oilanyp júrgende 1973 jyly Pákistanǵa barǵan saparymda jaýabyn taptym.
Mine, sol shaldyń aitqanynan keiin urdu tilin umytpaý úshin ne isteý kerektigin úirengen edim. Sóitip men de jalǵyz bolǵan sátterimde óz ózime urdu tilinde sóilesetin boldym. Biraq men basqa bir tásil taǵy taptym. Kúnde urdu tilinde óleń tyndaýdy da ádetke ainaldyrdym. Tipti musylmanshylyqtyń bes parzy bolsa, ár kúni túnde jatar aldynda Pákistan ulttyq ánderin tyndaýdy ózime musylmanshylyqtyń altynshy paryzy syiaqty mindet sanadym. Sóitip urdu tilin saqtadym. Feisbýk ashylǵannan keiin sodan Káshmirdegi jastyq shaqtaǵy dostarymdy taýyp olarmen de urdýsha sóilesetin boldym.
Meniń tilimdi saqtaýym osylai bolǵan edi. Al endi seniń tildi qalai umytqanyna keler bolsaq, menińshe sen damyǵan Eýropalyq elderdi kórgennen keiin ózinniń ultynan jiirkengen ekensin, ony qor kóripsin, bezipsin. Ózge ulttarǵa eliktep solardai bolamyn depsin. Sodan ana tilinen bezip ony umytyp ketipsin.” Osy sózderdi aitqannan keiin álgi adam oilanyp qalǵan eken.
Álekeń telefondaǵy áńgimesin “týǵan ultynan bezgen adam qana ana tilin umytady. Ultyn súigen adam qaitse de ana tilin saqtaidy” dep túiindedi...
Ábdiýaqap Qara
.jpg)