Ulttyń ziiatkerlik áleýetin arttyratyn mektep

Qazaqstanda bilikti mamandardy daiyndaýda Nazarbaev ziiatkerlik mektepteriniń orny airyqsha. Ǵylym men ekonomikany da­my­týdyń irgetasyn qalaityn tańdaýly oqý oryndarynyń bire­geii. Postkeńestik keńistikte teń­des­siz bilim berý jobasyn iske asyrý – Elbasynyń ideiasy. Maqsat – úz­dik qazaqstandyq dástúrler men ha­lyqaralyq tájiribelerdi ushtastyra otyryp, elimizdiń ziiatkerlik áleýetin arttyrý.

Búginde elimizde 21 ziiatkerlik mektep jumys istep, olarda 13 000 bala bilim alýda. Bilim ordalarynda san túrli synaqtan ótken, «júzden – júirik, myńnan – tulpar» 2000-nan astam úzdik muǵalim bilim berýde.

Eń alǵashqy ziiatkerlik mektep 2008 jyly Astanada boi kóterip, keiinnen elimizdiń barlyq oblys ortalyǵy men Almaty jáne Semei qalalarynda ashyldy. Balalardyń teoriialyq jáne praktikalyq bilim alýy úshin árbir mektepke zamanaýi ǵylymi-zerthanalyq, interaktivti mýltimedialyq qural-jabdyqtar aly­nyp, oqý úrdisinde paidalanylýda.
Atalǵan mektepterde úzdik qazaqstan­dyq dástúrler men halyqaralyq bilim berý júiesin biriktiretin eki oqytý modeli júzege asyrylady. Birinshisi – ziiatkerlik mektepter men onyń strategiialyq árip­tesi, iaǵni Kembridj ýniversitetiniń Halyqaralyq baqylaý keńesi birlese otyryp ázirlegen – NIS-program. Bul baǵdarlamany Nazarbaev mektepteriniń «tól týyndysy» dep ataýǵa da bolady. Ekin­shisi – Astana qalasynyń ziiatkerlik mektebinde oqytylyp jatqan – Halyqara­lyq Bakalavriat baǵdarlamasy. Bilim oshaǵyndaǵy jaratylystaný-matematika baǵytyndaǵy baǵdarlama halyqaralyq A-level, IB, SingaporeHigher 1-2, AP jáne SAT, SET emtihandarymen mazmundas ári joǵary dárejege ie. Oqýshylar negizgi jáne joǵary synyptarda IGCSE, AS-level, A-level halyqaralyq standartyna sáikes attestatsiiadan ótip otyrady.

«Nazarbaev ziiatkerlik mektepteri» DBBU basqarma tóraiymy Kúlásh Sham­shidinova: «Bizdiń missiia – qazaqstandyq dástúrler men halyq­aralyq tájiribeni ush­tastyrǵan bilim berýdiń innovatsiialyq júie­sin ázirleý men engizý, sodan keiin ony eli­mizdiń orta bilim berý júiesine taratý», –­ dep biregei bilim institýtynyń basym baǵytyn naqty atap ótken edi. Oqý baǵdar­lamasynyń negizgi ózegi men baǵyty – syn turǵysynan oilaý, úshtildilik, IT-teh­no­logiia, áleýmettik jobalar jáne tájiribeler. Osy ózekti baǵdarlamalardy oqytý mindeti ziiatkerlik mektepter qurylǵaly beri kún tártibinen túspei, júieli iske asyrylyp keledi.

Dúniejúzinde bilim salasyndaǵy sońǵy jańalyqtar men joǵary standarttardy odan ári damytý úshin qurylǵan Halyq­aralyq mektepter keńesinen (CIS) akkreditatsiiadan ótý – Nazarbaev ziiat­kerlik mektepteri úshin aitýly oqiǵa. Qazirgi tańda 8 mektep akkreditatsiiadan ótse, 2017-2018 oqý jylynda taǵy 7 mektep tiisti sertifikatqa qol jetkizbek. 2019 jyly akkreditatsiiadan ótý protsesi tolyq aiaqtalady.

Bilim men tárbie – egiz. Mektepter tek bilim berýmen ǵana shektelmei, patriottyq mádeni jáne rýhani is-sharalardy da qatar júrgizýde. Elektivti kýrstarda qazaq halqynyń mádenieti, salt-dástúrleri, táýelsiz Qazaqstannyń jetistikteri oqytylady. Buǵan dálel retinde «Týǵan elge taǵzym», «Júz kúidiń tarihy», «Eki apta aýylda», «Qazaq ánderi» jobalaryn atap ótýge bolady. Sondai-aq «taratýǵa turarlyq ideialar» formatyndaǵy TEDx, qazaqtildi onlain-entsiklopediia konten­tin damytýǵa baǵyttalǵan «Klýb Wikipedia» baǵdarlamasy iske asýda.

Ziiatkerlik mektep oqýshylary halyq­aralyq, respýblikalyq pándik olim­piadalar, konkýrstar, ǵylymi jobalar, robototehnika baiqaýlaryna qatysyp, joǵary nátijelerge qol jetkizip júr. Ziiatkerlik mektepter – Búkilálemdik robototehnika olimpiadasynyń (WRO) Qazaqstandaǵy ulttyq úilestirýshisi. WRO quramynda Taiaý Shyǵys, Eýropa, Afrika, Amerika elderi men Avstraliia bar. Dúniejúziniń 12 eli birigip, Álemdik robottar olimpiadasyn ótkizýdegi negizgi maqsat – sandyq tehnologiianyń igiligin birlesip paidalaný, oqýshylardyń oi ushqyrlyǵyn shyńdaý.

«Robototehnika» úiirmesi alǵash ret 2009 jyly Kókshetaý jáne Semei qala­larynyń Nazarbaev ziiatkerlik mektep­terinde uiymdastyrylyp, balalar LEGO bazasynda robottardy qurastyrý men iske qosýdy oqi bastady. Qazirgi tańda «Robototehnika» kýrsy barlyq ziiatkerlik mektepte jumys isteidi.

2010-2017 jyldary Nazarbaev mektepteriniń 100-den astam qyzmetkeri robototehnikadan biliktilikterin arttyrdy. Alynǵan bilim zaia ketpei, jaqsy nátijelerge jol ashty. Byltyr Niý-Delide ótken robototehnikadan álemdik olimpiadada Qazaqstan ulttyq robot quramasy Creativity Award sanaty boiynsha júldeli oryn jeńip aldy. Erekshe aita ketetin jaǵdai, baiqaýǵa álemniń 54 elinen 2000-nan astam top qatysyp, olar Regular Junior High, Regular Senior High, Open Elementary, Open Junior High, Open Senior High, Advanced Robotics Challenge, Football atty jeti sanat boiynsha óner kórsetken bolatyn. Bai­qaýǵa Taldyqorǵan ziiatkerlik mektebiniń oqýshylary Talǵat Bek pen Anatolii Alekseev (ustazy – Avdiýnin Nikolai) «Jer mańy orbitalaryndaǵy ǵaryshtyq qaldyqtardy jinaýǵa arnalǵan robottyq orbitalyq júie» atty jobasyn usyndy. Avtorlardyń oiynsha, robottandyrylǵan spýtnik orbitaǵa raketanyń kómegimen jetkiziledi. Robot datchiktiń kómegimen ǵaryshtaǵy qaldyqty anyqtap, ony qýyp jetedi. Arnaiy qurylǵynyń kómegimen qaldyqtardy qorshap, jinaýǵa kirisedi. Sodan keiin robot baiaý qozǵalyp, manevr­lyq qozǵaltqyshty paidalaný arqyly baǵdaryn Kúnge qarai baǵyttaidy. Jaryq datchiginiń kómegimen jyldamdyqty art­tyryp, qaldyqty Kúnge qarai joldaidy. Osylaisha, robot ǵaryshty ártúrli qoqystarlan tazalaidy. Joba Creativity Award-ty jeńip qana qoimai, sonymen birge, World Robot Olympiad-ta «eń úzdik jáne innovatsiialyq jumys» dep tanyldy.

Almaty ziiatkerlik mektebiniń koman­dasy óz jumystarymen 2017 jyly Vashingtondaǵy robototehnika jarysynda 160 eldiń ishinde 8-oryn aldy. Sondai-aq Búkilreseilik robototehnika festivalinde I jáne II oryndy ielendi. Indoneziiadaǵy Halyqaralyq fizika olimpiadasynda almatylyq oqýshy Aqnazar Qajymurat, Tailandta ótken Halyqaralyq himiia olimpiadasynan taldyqorǵandyq oqý­shy Anton Morgýnov altyn medalmen oraldy. AQSh-ta ótken Technovation Challenge baiqaýynda Diiara Beisembekova men Arýjan Qoshqarova jeńimpaz atandy.

Biyl mektep oqýshylary Kosta-Rikada «Turaqty damý» taqyrybynda ótken WRO – 2017 olimpiadasynda da birqatar tabysqa qol jetkizdi.

Ziiatkerlik mektep oqýshylary bilimin odan ári tereńdetý úshin álemniń eń úzdik oqý oryndarymen birlesip jumys isteýde. Atap aitqanda, Kembridj, Pensilvaniia, Nazarbaev ýniversitetteri, Halyqaralyq mektepter keńesi, Djon Hopkins ýni­versi­tetiniń Daryndy jastar ortalyǵy, M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ mamandan­dyrylǵan oqytý-ǵylymi orta­lyǵy, Pedagogikalyq ólshemder institýty syndy irgeli bilim berý uiymdarymen áriptestik bailanysta. Sonymen birge, Nazarbaev mektepteri IýNESKO men BUU-nyń Damytý baǵdarlamalarymen yntymaqtastyq ornatqan. Mektepterdiń túlekteri Nazarbaev ýniversitetimen qatar Prinston, Stenford, Kolýmbiia, Massachýsets tehnologiialyq, Gonkong politehnikalyq, Pýsan ulttyq, Reseidiń Joǵary ekonomika mektebi ulttyq zertteý ýniversitetterinde airyqsha bedelge ie.

Elbasynyń bastamasymen ashylǵan Nazarbaev ýniversiteti – ziiatkerlik mektepterdiń zańdy jalǵasy. Prezi­denttiń «Elordamyzda biregei akademiia­lyq orta qalyptastyrý úshin biz halyq­aralyq deńgeidegi bedeldi ýniversitet quramyz» degen bastamasymen ashylǵan kóshbasshy ýniversitet injenerlerdi, ǵalymdardy, zertteýshilerdi, bolashaq el basqaratyn saiasi elitany daiyndaidy. 2010 jyly Úkimettiń sheshimine sáikes, Astana jańa ýniversitet ataýyn Nazarbaev ýniver­siteti dep ózgertti. Oqý ordasynyń Daiyn­dyq ortalyǵyna Foundation-ge stýdentter qabyldandy. Keiinnen Energetikalyq zertteýler, Bilim berý saiasaty, Ómir týraly ǵylymdar ortalyqtary ashyldy. Rektory – Shigeo Katsý. Búginde tórt myńnan asa stýdent bilim alady. Jyl saiyn 500 talapker bilim grantyna ie bolady. «Jańa ýni­versitetti ashý – memle­ketimizdiń damýy men qazaqstandyqtar úshin ǵalamdyq júie qurýda airyqsha yqpal etetin mańyzdy ulttyq joba» degen Memleket basshy­synyń maqsaty – Qa­zaqstanda álemdegi eń úzdik bilim berý júie­sin qalyptastyrý. Sol arqyly akademiialyq bilimdi shyńdap, ǵylymdy damytý. Álemdegi ár salada eń úzdik je­tistikke jetken joǵary oqý oryndarynyń tájiribesin Astanaǵa jinaqtai otyryp, densaýlyq saqtaý, bilim, ǵylym, el basqarýdyń Qazaqstanǵa tán ozyq úlgisin qa­­lyptastyrý. Jańa innovatsiialyq teh­no­logiialardy óndiris oryndarynyń ju­my­syn jandandyrý úshin kádege jaratý. El eko­nomikasyn damytýdyń tóte joly – tól kadrlardy daiyndaý. Shikizattyq el­den damyǵan, daiyn ónim shyǵaratyn jetek­shi elge ainalý. Osy baǵytta Nazarbaev ýniversiteti Kembridj, Karnegi-Mellon, Kolorado taý-ken isi ýniversiteti, Diýk, Singapýr ulttyq, London, Pensilvaniia, Pittsbýrg, Viskonsin-Medison ýniversitetiniń jáne ǵylymi-zertteý­lerdi damytýda Berklidegi Loýrens, Argon ulttyq zerthanalarymen qatar Diýk ýniver­sitetteriniń akademiialyq medi­tsina­lyq ortalyǵy, japondyq Ulttyq onkologiia institýtymen birlesip jumys isteidi. Nátijesinde, otandyq kadrlardyń úzdik býyny qalyptasyp keledi. Meditsina, óndiris, farmatsevtika, innovatsiia salasynda maman tapshylyǵy joiylmaq. Sheteldik mamanǵa táýeldilik azaiady.

Qazirgi tańda eń úzdik ǵylymi ortalyqqa ainalyp úlgergen Nazarbaev ýniversitetiniń jetistikteri jeterlik. Oqý ordasyndaǵy eki ǵylymi ortalyq pen bir tehnoparkte qazaq ǵalymdary jumys isteidi. Himiia, biologiia, fizika na­notehnologiiada jańalyqtardy oilap taýyp, jańa jobalardy iske asyrýda. Máselen, meditsinada qaterli isik aýrýynyń qai túrine bolsa áser etetin dári-dármek túrin jasap shyǵardy. EHRO-da el nazaryna usynylǵan sý sińirmeitin qumdy oilap tapty. Qýaty qarapaiym batareiadan on ese myqty akkýmýliatordy jasady. Robot qurastyrýdaǵy jetistikteri bir tóbe. Mysaly, biyl gendik injeneriia boiynsha AQSh-ta ótken halyqaralyq 300 stýdenttik komanda baq synaǵan saiysta Nazarbaev ýniversitetiniń stýdentteri I orynǵa ie boldy. International Genetically Engineered Machine (IGEM) competition-ta top jarǵan Nazarbaev ýniversitetiniń 15 stýdenti «Alty valentti hromnan sýdyń bioremodýlia­tsiiasy» atty joba boiynsha tórt jyl talmai eńbek etken. Erkejan Qaliqanova, Valdemir Kim men Máriiam Akijanova jobasyn Bostonda tanys­tyrǵan. Baiqaý nátijesinde, Nazarbaev ýniversitetiniń komandasy Kembridj, Garvard, Massachýsets ýniversitetterin artta qaldyrǵan. Bul – álemniń jetekshi oqý oryndarynan úirene otyryp, oq boiy ozyq shyqqan eńbektiń nátijesi.

Stýdentter Gýmanitarlyq jáne áleý­mettik ǵylymdar, Injeneriia, Taý-ken isi jáne jer týraly ǵylymdar, Ǵylym jáne tehnologiialar, Meditsina, Joǵary biznes, Joǵary bilim berý, Joǵary memlekettik saiasat mektep­terinde oqidy.

«Bizde basqarýshylar, memlekettik qyzmetkerler, kásipkerler, kóshbasshy­lardyń jańa shoǵyry ósip kele jatqanyn kórip otyrmyn. Kóp uzamai qazaqstandyq mamandar, eń aldymen, osy ýniversitettiń túlekteri búkil álemge óziniń jańashyl­dyǵyn, básekege qabilettiligin jáne qajettiligin kórsetedi» dep Elbasy senim artyp otyr. Buǵan deiin oqý ornyn 1805 túlek, iaǵni 1309 bakalavr, 487 magistr, 9 doktor támamdaǵan.
HHI ǵasyr – biotehnologiia, nanoteh­nologiia dáýiri. Elbasy senim artqan túlekter el senimin aqtaidy, qazaq ǵylymyn damytady degen úmittemiz.

Maira JANYSBAI