قازاقستاندا بٸلٸكتٸ مامانداردى دايىنداۋدا نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸنٸڭ ورنى ايرىقشا. عىلىم مەن ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ٸرگەتاسىن قالايتىن تاڭداۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرەگەيٸ. پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە تەڭدەسسٸز بٸلٸم بەرۋ جوباسىن ٸسكە اسىرۋ – ەلباسىنىڭ يدەياسى. ماقسات – ٷزدٸك قازاقستاندىق دەستٷرلەر مەن حالىقارالىق تەجٸريبەلەردٸ ۇشتاستىرا وتىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ زيياتكەرلٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە 21 زيياتكەرلٸك مەكتەپ جۇمىس ٸستەپ, ولاردا 13 000 بالا بٸلٸم الۋدا. بٸلٸم وردالارىندا سان تٷرلٸ سىناقتان ٶتكەن, «جٷزدەن – جٷيرٸك, مىڭنان – تۇلپار» 2000-نان استام ٷزدٸك مۇعالٸم بٸلٸم بەرۋدە.
ەڭ العاشقى زيياتكەرلٸك مەكتەپ 2008 جىلى استانادا بوي كٶتەرٸپ, كەيٸننەن ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق وبلىس ورتالىعى مەن الماتى جەنە سەمەي قالالارىندا اشىلدى. بالالاردىڭ تەورييالىق جەنە پراكتيكالىق بٸلٸم الۋى ٷشٸن ەربٸر مەكتەپكە زاماناۋي عىلىمي-زەرتحانالىق, ينتەراكتيۆتٸ مۋلتيمەديالىق قۇرال-جابدىقتار الىنىپ, وقۋ ٷردٸسٸندە پايدالانىلۋدا.
اتالعان مەكتەپتەردە ٷزدٸك قازاقستاندىق دەستٷرلەر مەن حالىقارالىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن بٸرٸكتٸرەتٸن ەكٸ وقىتۋ مودەلٸ جٷزەگە اسىرىلادى. بٸرٸنشٸسٸ – زيياتكەرلٸك مەكتەپتەر مەن ونىڭ ستراتەگييالىق ەرٸپتەسٸ, ياعني كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ حالىقارالىق باقىلاۋ كەڭەسٸ بٸرلەسە وتىرىپ ەزٸرلەگەن – NIS-program. بۇل باعدارلامانى نازارباەۆ مەكتەپتەرٸنٸڭ «تٶل تۋىندىسى» دەپ اتاۋعا دا بولادى. ەكٸنشٸسٸ – استانا قالاسىنىڭ زيياتكەرلٸك مەكتەبٸندە وقىتىلىپ جاتقان – حالىقارالىق باكالاۆريات باعدارلاماسى. بٸلٸم وشاعىنداعى جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىنداعى باعدارلاما حالىقارالىق A-level, IB, SingaporeHigher 1-2, AP جەنە SAT, SET ەمتيحاندارىمەن مازمۇنداس ەرٸ جوعارى دەرەجەگە يە. وقۋشىلار نەگٸزگٸ جەنە جوعارى سىنىپتاردا IGCSE, AS-level, A-level حالىقارالىق ستاندارتىنا سەيكەس اتتەستاتسييادان ٶتٸپ وتىرادى.
«نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸ» دببۇ باسقارما تٶرايىمى كٷلەش شامشيدينوۆا: «بٸزدٸڭ ميسسييا – قازاقستاندىق دەستٷرلەر مەن حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ ۇشتاستىرعان بٸلٸم بەرۋدٸڭ يننوۆاتسييالىق جٷيەسٸن ەزٸرلەۋ مەن ەنگٸزۋ, سودان كەيٸن ونى ەلٸمٸزدٸڭ ورتا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە تاراتۋ», – دەپ بٸرەگەي بٸلٸم ينستيتۋتىنىڭ باسىم باعىتىن ناقتى اتاپ ٶتكەن ەدٸ. وقۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ مەن باعىتى – سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ, ٷشتٸلدٸلٸك, IT-تەحنولوگييا, ەلەۋمەتتٸك جوبالار جەنە تەجٸريبەلەر. وسى ٶزەكتٸ باعدارلامالاردى وقىتۋ مٸندەتٸ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەر قۇرىلعالى بەرٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەي, جٷيەلٸ ٸسكە اسىرىلىپ كەلەدٸ.
دٷنيەجٷزٸندە بٸلٸم سالاسىنداعى سوڭعى جاڭالىقتار مەن جوعارى ستاندارتتاردى ودان ەرٸ دامىتۋ ٷشٸن قۇرىلعان حالىقارالىق مەكتەپتەر كەڭەسٸنەن (CIS) اككرەديتاتسييادان ٶتۋ – نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸ ٷشٸن ايتۋلى وقيعا. قازٸرگٸ تاڭدا 8 مەكتەپ اككرەديتاتسييادان ٶتسە, 2017-2018 وقۋ جىلىندا تاعى 7 مەكتەپ تيٸستٸ سەرتيفيكاتقا قول جەتكٸزبەك. 2019 جىلى اككرەديتاتسييادان ٶتۋ پروتسەسٸ تولىق اياقتالادى.
بٸلٸم مەن تەربيە – ەگٸز. مەكتەپتەر تەك بٸلٸم بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, پاتريوتتىق مەدەني جەنە رۋحاني ٸس-شارالاردى دا قاتار جٷرگٸزۋدە. ەلەكتيۆتٸ كۋرستاردا قازاق حالقىنىڭ مەدەنيەتٸ, سالت-دەستٷرلەرٸ, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ جەتٸستٸكتەرٸ وقىتىلادى. بۇعان دەلەل رەتٸندە «تۋعان ەلگە تاعزىم», «جٷز كٷيدٸڭ تاريحى», «ەكٸ اپتا اۋىلدا», «قازاق ەندەرٸ» جوبالارىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. سونداي-اق «تاراتۋعا تۇرارلىق يدەيالار» فورماتىنداعى TEDx, قازاقتٸلدٸ ونلاين-ەنتسيكلوپەدييا كونتەنتٸن دامىتۋعا باعىتتالعان «كلۋب Wikipedia» باعدارلاماسى ٸسكە اسۋدا.
زيياتكەرلٸك مەكتەپ وقۋشىلارى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق پەندٸك وليمپيادالار, كونكۋرستار, عىلىمي جوبالار, روبوتوتەحنيكا بايقاۋلارىنا قاتىسىپ, جوعارى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸپ جٷر. زيياتكەرلٸك مەكتەپتەر – بٷكٸلەلەمدٸك روبوتوتەحنيكا وليمپياداسىنىڭ (WRO) قازاقستانداعى ۇلتتىق ٷيلەستٸرۋشٸسٸ. WRO قۇرامىندا تاياۋ شىعىس, ەۋروپا, افريكا, امەريكا ەلدەرٸ مەن اۆسترالييا بار. دٷنيەجٷزٸنٸڭ 12 ەلٸ بٸرٸگٸپ, ەلەمدٸك روبوتتار وليمپياداسىن ٶتكٸزۋدەگٸ نەگٸزگٸ ماقسات – ساندىق تەحنولوگييانىڭ يگٸلٸگٸن بٸرلەسٸپ پايدالانۋ, وقۋشىلاردىڭ وي ۇشقىرلىعىن شىڭداۋ.
«روبوتوتەحنيكا» ٷيٸرمەسٸ العاش رەت 2009 جىلى كٶكشەتاۋ جەنە سەمەي قالالارىنىڭ نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸندە ۇيىمداستىرىلىپ, بالالار LEGO بازاسىندا روبوتتاردى قۇراستىرۋ مەن ٸسكە قوسۋدى وقي باستادى. قازٸرگٸ تاڭدا «روبوتوتەحنيكا» كۋرسى بارلىق زيياتكەرلٸك مەكتەپتە جۇمىس ٸستەيدٸ.
2010-2017 جىلدارى نازارباەۆ مەكتەپتەرٸنٸڭ 100-دەن استام قىزمەتكەرٸ روبوتوتەحنيكادان بٸلٸكتٸلٸكتەرٸن ارتتىردى. الىنعان بٸلٸم زايا كەتپەي, جاقسى نەتيجەلەرگە جول اشتى. بىلتىر نيۋ-دەليدە ٶتكەن روبوتوتەحنيكادان ەلەمدٸك وليمپيادادا قازاقستان ۇلتتىق روبوت قۇراماسى Creativity Award ساناتى بويىنشا جٷلدەلٸ ورىن جەڭٸپ الدى. ەرەكشە ايتا كەتەتٸن جاعداي, بايقاۋعا ەلەمنٸڭ 54 ەلٸنەن 2000-نان استام توپ قاتىسىپ, ولار Regular Junior High, Regular Senior High, Open Elementary, Open Junior High, Open Senior High, Advanced Robotics Challenge, Football اتتى جەتٸ سانات بويىنشا ٶنەر كٶرسەتكەن بولاتىن. بايقاۋعا تالدىقورعان زيياتكەرلٸك مەكتەبٸنٸڭ وقۋشىلارى تالعات بەك پەن اناتوليي الەكسەەۆ (ۇستازى – اۆديۋنين نيكولاي) «جەر ماڭى وربيتالارىنداعى عارىشتىق قالدىقتاردى جيناۋعا ارنالعان روبوتتىق وربيتالىق جٷيە» اتتى جوباسىن ۇسىندى. اۆتورلاردىڭ ويىنشا, روبوتتاندىرىلعان سپۋتنيك وربيتاعا راكەتانىڭ كٶمەگٸمەن جەتكٸزٸلەدٸ. روبوت داتچيكتٸڭ كٶمەگٸمەن عارىشتاعى قالدىقتى انىقتاپ, ونى قۋىپ جەتەدٸ. ارنايى قۇرىلعىنىڭ كٶمەگٸمەن قالدىقتاردى قورشاپ, جيناۋعا كٸرٸسەدٸ. سودان كەيٸن روبوت باياۋ قوزعالىپ, مانەۆرلىق قوزعالتقىشتى پايدالانۋ ارقىلى باعدارىن كٷنگە قاراي باعىتتايدى. جارىق داتچيگٸنٸڭ كٶمەگٸمەن جىلدامدىقتى ارتتىرىپ, قالدىقتى كٷنگە قاراي جولدايدى. وسىلايشا, روبوت عارىشتى ەرتٷرلٸ قوقىستارلان تازالايدى. جوبا Creativity Award-تى جەڭٸپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە, World Robot Olympiad-تا «ەڭ ٷزدٸك جەنە يننوۆاتسييالىق جۇمىس» دەپ تانىلدى.
الماتى زيياتكەرلٸك مەكتەبٸنٸڭ كومانداسى ٶز جۇمىستارىمەن 2017 جىلى ۆاشينگتونداعى روبوتوتەحنيكا جارىسىندا 160 ەلدٸڭ ٸشٸندە 8-ورىن الدى. سونداي-اق بٷكٸلرەسەيلٸك روبوتوتەحنيكا فەستيۆالٸندە ٸ جەنە ٸٸ ورىندى يەلەندٸ. يندونەزيياداعى حالىقارالىق فيزيكا وليمپياداسىندا الماتىلىق وقۋشى اقنازار قاجىمۇرات, تايلاندتا ٶتكەن حالىقارالىق حيمييا وليمپياداسىنان تالدىقورعاندىق وقۋشى انتون مورگۋنوۆ التىن مەدالمەن ورالدى. اقش-تا ٶتكەن Technovation Challenge بايقاۋىندا دييارا بەيسەمبەكوۆا مەن ارۋجان قوشقاروۆا جەڭٸمپاز اتاندى.
بيىل مەكتەپ وقۋشىلارى كوستا-ريكادا «تۇراقتى دامۋ» تاقىرىبىندا ٶتكەن WRO – 2017 وليمپياداسىندا دا بٸرقاتار تابىسقا قول جەتكٸزدٸ.
زيياتكەرلٸك مەكتەپ وقۋشىلارى بٸلٸمٸن ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋ ٷشٸن ەلەمنٸڭ ەڭ ٷزدٸك وقۋ ورىندارىمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋدە. اتاپ ايتقاندا, كەمبريدج, پەنسيلۆانييا, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ, حالىقارالىق مەكتەپتەر كەڭەسٸ, دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دارىندى جاستار ورتالىعى, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ مامانداندىرىلعان وقىتۋ-عىلىمي ورتالىعى, پەداگوگيكالىق ٶلشەمدەر ينستيتۋتى سىندى ٸرگەلٸ بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىمەن ەرٸپتەستٸك بايلانىستا. سونىمەن بٸرگە, نازارباەۆ مەكتەپتەرٸ يۋنەسكو مەن بۇۇ-نىڭ دامىتۋ باعدارلامالارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان. مەكتەپتەردٸڭ تٷلەكتەرٸ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸمەن قاتار پرينستون, ستەنفورد, كولۋمبييا, ماسساچۋسەتس تەحنولوگييالىق, گونكونگ پوليتەحنيكالىق, پۋسان ۇلتتىق, رەسەيدٸڭ جوعارى ەكونوميكا مەكتەبٸ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە ايرىقشا بەدەلگە يە.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن اشىلعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ – زيياتكەرلٸك مەكتەپتەردٸڭ زاڭدى جالعاسى. پرەزيدەنتتٸڭ «ەلوردامىزدا بٸرەگەي اكادەمييالىق ورتا قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بٸز حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ بەدەلدٸ ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىز» دەگەن باستاماسىمەن اشىلعان كٶشباسشى ۋنيۆەرسيتەت ينجەنەرلەردٸ, عالىمداردى, زەرتتەۋشٸلەردٸ, بولاشاق ەل باسقاراتىن ساياسي ەليتانى دايىندايدى. 2010 جىلى ٷكٸمەتتٸڭ شەشٸمٸنە سەيكەس, استانا جاڭا ۋنيۆەرسيتەت اتاۋىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ دەپ ٶزگەرتتٸ. وقۋ ورداسىنىڭ دايىندىق ورتالىعىنا Foundation-گە ستۋدەنتتەر قابىلداندى. كەيٸننەن ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋلەر, بٸلٸم بەرۋ ساياساتى, ٶمٸر تۋرالى عىلىمدار ورتالىقتارى اشىلدى. رەكتورى – شيگەو كاتسۋ. بٷگٸندە تٶرت مىڭنان اسا ستۋدەنت بٸلٸم الادى. جىل سايىن 500 تالاپكەر بٸلٸم گرانتىنا يە بولادى. «جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتٸ اشۋ – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دامۋى مەن قازاقستاندىقتار ٷشٸن عالامدىق جٷيە قۇرۋدا ايرىقشا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى ۇلتتىق جوبا» دەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقساتى – قازاقستاندا ەلەمدەگٸ ەڭ ٷزدٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ. سول ارقىلى اكادەمييالىق بٸلٸمدٸ شىڭداپ, عىلىمدى دامىتۋ. ەلەمدەگٸ ەر سالادا ەڭ ٷزدٸك جەتٸستٸككە جەتكەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تەجٸريبەسٸن استاناعا جيناقتاي وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم, عىلىم, ەل باسقارۋدىڭ قازاقستانعا تەن وزىق ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرۋ. جاڭا يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ٷشٸن كەدەگە جاراتۋ. ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ تٶتە جولى – تٶل كادرلاردى دايىنداۋ. شيكٸزاتتىق ەلدەن دامىعان, دايىن ٶنٸم شىعاراتىن جەتەكشٸ ەلگە اينالۋ. وسى باعىتتا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ كەمبريدج, كارنەگي-مەللون, كولورادو تاۋ-كەن ٸسٸ ۋنيۆەرسيتەتٸ, ديۋك, سينگاپۋر ۇلتتىق, لوندون, پەنسيلۆانييا, پيتتسبۋرگ, ۆيسكونسين-مەديسون ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جەنە عىلىمي-زەرتتەۋلەردٸ دامىتۋدا بەركليدەگٸ لوۋرەنس, ارگون ۇلتتىق زەرتحانالارىمەن قاتار ديۋك ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ اكادەمييالىق مەديتسينالىق ورتالىعى, جاپوندىق ۇلتتىق ونكولوگييا ينستيتۋتىمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەيدٸ. نەتيجەسٸندە, وتاندىق كادرلاردىڭ ٷزدٸك بۋىنى قالىپتاسىپ كەلەدٸ. مەديتسينا, ٶندٸرٸس, فارماتسەۆتيكا, يننوۆاتسييا سالاسىندا مامان تاپشىلىعى جويىلماق. شەتەلدٸك مامانعا تەۋەلدٸلٸك ازايادى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەڭ ٷزدٸك عىلىمي ورتالىققا اينالىپ ٷلگەرگەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ جەتەرلٸك. وقۋ ورداسىنداعى ەكٸ عىلىمي ورتالىق پەن بٸر تەحنوپاركتە قازاق عالىمدارى جۇمىس ٸستەيدٸ. حيمييا, بيولوگييا, فيزيكا نانوتەحنولوگييادا جاڭالىقتاردى ويلاپ تاۋىپ, جاڭا جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدا. مەسەلەن, مەديتسينادا قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋىنىڭ قاي تٷرٸنە بولسا ەسەر ەتەتٸن دەرٸ-دەرمەك تٷرٸن جاساپ شىعاردى. ەحرو-دا ەل نازارىنا ۇسىنىلعان سۋ سٸڭٸرمەيتٸن قۇمدى ويلاپ تاپتى. قۋاتى قاراپايىم باتارەيادان ون ەسە مىقتى اككۋمۋلياتوردى جاسادى. روبوت قۇراستىرۋداعى جەتٸستٸكتەرٸ بٸر تٶبە. مىسالى, بيىل گەندٸك ينجەنەرييا بويىنشا اقش-تا ٶتكەن حالىقارالىق 300 ستۋدەنتتٸك كوماندا باق سىناعان سايىستا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸ ٸ ورىنعا يە بولدى. International Genetically Engineered Machine (IGEM) competition-تا توپ جارعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 15 ستۋدەنتٸ «التى ۆالەنتتٸ حرومنان سۋدىڭ بيورەمودۋلياتسيياسى» اتتى جوبا بويىنشا تٶرت جىل تالماي ەڭبەك ەتكەن. ەركەجان قاليقانوۆا, ۆالدەمير كيم مەن مەرييام اكيجانوۆا جوباسىن بوستوندا تانىستىرعان. بايقاۋ نەتيجەسٸندە, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ كومانداسى كەمبريدج, گارۆارد, ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتتەرٸن ارتتا قالدىرعان. بۇل – ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ وقۋ ورىندارىنان ٷيرەنە وتىرىپ, وق بويى وزىق شىققان ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸ.
ستۋدەنتتەر گۋمانيتارلىق جەنە ەلەۋمەتتٸك عىلىمدار, ينجەنەرييا, تاۋ-كەن ٸسٸ جەنە جەر تۋرالى عىلىمدار, عىلىم جەنە تەحنولوگييالار, مەديتسينا, جوعارى بيزنەس, جوعارى بٸلٸم بەرۋ, جوعارى مەملەكەتتٸك ساياسات مەكتەپتەرٸندە وقيدى.
«بٸزدە باسقارۋشىلار, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر, كەسٸپكەرلەر, كٶشباسشىلاردىڭ جاڭا شوعىرى ٶسٸپ كەلە جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىن. كٶپ ۇزاماي قازاقستاندىق ماماندار, ەڭ الدىمەن, وسى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تٷلەكتەرٸ بٷكٸل ەلەمگە ٶزٸنٸڭ جاڭاشىلدىعىن, بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن جەنە قاجەتتٸلٸگٸن كٶرسەتەدٸ» دەپ ەلباسى سەنٸم ارتىپ وتىر. بۇعان دەيٸن وقۋ ورنىن 1805 تٷلەك, ياعني 1309 باكالاۆر, 487 ماگيستر, 9 دوكتور تەمامداعان.
ححٸ عاسىر – بيوتەحنولوگييا, نانوتەحنولوگييا دەۋٸرٸ. ەلباسى سەنٸم ارتقان تٷلەكتەر ەل سەنٸمٸن اقتايدى, قازاق عىلىمىن دامىتادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز.
مايرا جانىسباي
