Qazaq baspasóziniń patriarhy, ulttyq jýrnalistikamyzdyń sárýary, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, kórnekti memleket jáne qoǵam qairatkeri Sherhan Murtazanyń shyǵarmashylyǵy men azamattyq biiktigi jóninde jýrnalist, ádebiet synshysy Ámirhan Meńdeke kópten beri qalam terbep júrgen bolatyn. Sonyń bir parasy jazýshynyń 80 jyldyq mereitoiyna orai "Jas Alash" gazetinde jariialandy. Atalǵan maqalany oqyrmandar nazaryna qaita usynýdy jón kórdik.
“ALTYN TIKEN”
Sherhan Murtazanyń “Altyn tiken” deitin áńgimesi bar.
Áńgimeni á dep bastap, úsh-tórt sóilem oqýyńyz-aq muń eken, áldebir dúnielik mýzyka syzylyp, syńsyp qoia beredi. Sol muńdy hám boilaýyq mýzyka áńgimeni oqyp bitkenshe bir úzilmeidi.
Bul qaidan shyqqan mýzyka? Neniń mýzykasy? Sazsyrnaidyń úni me? Joq, shańqobyzdyń ýili me?
Bul – adam janynyń mýzykasy. Bul – adamdy adam etken, adamdy adamdyq keiipke endiretin kieli sezimderdiń, iaki Ańsaý men Saǵynyshtyń ýil-úni. Sonyń kórkem sózben tańbalanǵan notasy.
Áńgimeniń basty keiipkeri – baqtashy Qaltyraýyq shal. “Qaltyraýyq shal qylshyldaǵan jigit kezinde de qaltyraýyq edi, ómir boiy osy kemistikten azap shegip keledi”. Qaltyraýyqtyń ómiri de, jaǵdaiy da, kúii de – attyly kisiniń janyndaǵy jaiaýdai tym qorash, tym jupyny, tym kúiki. Biraq, osy shaldyń júregi qalai nurly, ádemi deseńizshi?!
Qasietti Hadiste mynadai támsil bar:
“– Ia, Rasýlalla, aityńyzshy, adamdardyń abzaly qaisy?
– Árbir taza júrekti adam – adamnyń abzaly.
– Taza júrektilik degen ne?
– Kórkemdikti jaqsy kórý. Ádemilikti ańsai bilý.” (Ál-Buhari riýaiat etken Hadisten). Demek, adamnyń abzaldyǵy ataqpen, mansappen, aqshamen emes, onyń kórkemdikti kóre bilý, ádemilikti sezine alýymen ólshenedi eken. Qaltyraýyq shal da óz kóńiliniń emin ádemilikten izdeidi. Óz janyn ózi ádemilikpen shýaqtandyryp, ádemilikpen jubatady.
Endi osy jerde azdap sheginis jasaýǵa týra keledi. Ózi týasy kemis (iaki, qaltyraýyq) bolsa, óziniń ne qairat-kúshi, ne asyp-tasyp bara jatqan óneri bolmasa, onyń ústine ómir boiy aýyl-úidiń siyryn baǵýdan qoly bir bosamasa, mundai qaltyraýyqtyń ómirinde ózin-ózi jubata alatyndai nendei mán, qandai ádemilik, qaibir maǵyna bolýy múmkin? Jaraidy, ómirdiń máni ádemilikte-aq bolsyn delik. Biraq, Qaltyraýyqtyń ómiri ádemi emes qoi: tómenshik, surqai, qadirsiz, qorlyqty. Ony basynatyndar da, qaltasynda aqshasy bola tura siyrynyń aqysyn bermei ketetinder de az emes...
Ras, Qaltyraýyqtyń ómiri ádemi emes. Ádemi deýge eshkimniń aýzy batyp bara qoimasy da anyq. Alaida, Qaltyraýyqtyń ómiri ádemi bolmasa da, onyń ómirinde ádemi sátter bar! Ádemi sátterdiń júrekte qaldyrǵan ádemi izderi bar! Qai jyly edi? Baiaǵyda (“...qarap otyrsa, sodan beri de qyryq jyl ótip ketipti”), bozbala shaǵynda Qaltyraýyq “tamaǵy aq qaǵazdan da appaq” sulý qudashanyń, qylyqty boijetkenniń tusyna baryp:
Bizdiń aýyl Býryldyń tórinde otyr,
Óziń kórgen baiaǵy jerinde otyr.
Shynymenen kóńiliń bizde bolsa,
Saǵat saiyn kózime kórin de otyr, –
dep shalqyta bir aýyz óleń aitqan. Mine, osy sáýleli, sirek sátti Qaltyraýyq umyta almaidy. Udaiy esine alyp, álgi tym qysqa, tym sholaq, baiansyz, biraq tátti, shuǵylaly, ádemi sátti kókirek kózimen, kóńil dúniesimen jii izdeidi. Ańsaidy. Izdegen, ańsaǵan saiyn kóńildiń kirin, tirliktiń ǵazaby men qorlyǵyn saǵynyshtyń nurymen jýyp ketirip, áldebir meiirli, shuǵylaly, keshirimdi keiipke enedi...
Kórkemdikti jaqsy kórý, ádemilikti ańsai bilý arqyly óz janyn ózi jylytyp, óz kóńilin ózi jýyndyryp júrgen Qaltyraýyq shaldyń júregindegi shuǵyla men nurǵa, qanaǵat pen ynsapqa qarap otyryp, Dáýit paiǵambardyń shamdalynyń jaryǵy túskendei óz janyńyz da nurlanyp, keńeiip sala beredi.
Sherhan Murtazanyń “Altyn tikeni” – shap-shaǵyn bolǵanymen, júz jasaǵan báiterektiń tamyryndai asa tereń, syrly, qazineli áńgime. Munda bári bar: poeziia da, pálsapa da, psihologiia da, mýzyka da!
“QAZAQSTANǴA QAZAQShA EShÝAQYTTA KÓPTIK ETPEIDI!”
1994 jyl. Sheraǵań – respýblikalyq “Qazaqstan” teleradio korporatsiiasynyń prezidenti. Sol kezde mynadai bir úrdis bar edi. Ár toqsanda (árbir úsh aida) búkil oblys ákimderi men kúlli respýblikalyq mekemelerdiń basshylary arnaiy jiynǵa shaqyrylatyn jáne bul jiyndy Qazaqstan prezidenti N.Nazarbaevtyń ózi ótkizetin.
Osy dástúrli jiynda Sheraǵańnyń atyna Elbasy qatty syn aitty. Sóziniń uzyn-yrǵasy mynaǵan saidy: Óskemendegi orys aǵaiyndar dál qazir “Qazaqstan” teleradio korporatsiiasynyń jumysyna qatty narazy. Óitkeni, qazaqsha habarlar kúrt kóbeiip ketken de, oryssha habarlar múlde azaiǵan. Bu qalai? “Reseige ketemiz, Reseige kóshemiz!” degen sózder de osyndaidan keiin órbitinin nege eskermeimiz? Bizdiń memlekettik saiasatymyzǵa qulyqsyz qarap, tarazynyń basyn teń ustaýǵa moiny jar bermese, onda biz de Sherhan Murtazanyń ornyna basqa adam, basqa kadr qarastyramyz jáne t.t.
Úzilis kezinde Sheraǵańdy izdedim. Óitkeni, synnyń bir ushy Qazaq radiosyna da tiip jatty (ol kezde men Qazaq radiosynyń bas direktory edim). Sheraǵań Prezidenttik apparattyń jaýapty qyzmetkerin bylai shyǵaryp, jekip tur eken:
– Shyndyqqa janaspaityn mundai derekti prezidentke kim beredi? Árine, sender beresińder! Túimedeidi túiedei etip kórsetip! Áitpese, qazaqsha habarlar oryssha habarlarǵa qaraǵanda sál ǵana basym. Bul jerde attan salatyndai eshteńe joq. “Qazaqstanda qazaqsha kóbeiip ketti” degen ne sumdyq?! Qazaqstanǵa qazaqsha eshýaqytta kóptik etpeidi! Qaraǵym-aý, sen aǵylshyndardyń “Bizdiń Angliiada aǵylshynsha kóbeiip ketti!” degenin estidiń be? Ne bolmasa, ózbekterdiń, frantsýzdardyń? Estigen emessiń jáne estimeisiń de!..
Sheraǵańnyń kúiinetindei de jóni bar edi. Eger jańylyspasam, dál sol kezde elektrondy aqparat quraldary (Qazaqstandiki bar, Reseidiki bar) táýligine respýblikamyzda qazaq tilinde – 9 saǵat, orys tilinde 180 saǵat habar taratyp jatqan bolatyn.
Ne kerek, Sheraǵańnyń úzilisten keiin jaryssózge shyǵatyny belgili boldy. Sheraǵańa:
– Kishireie salyńyz, tipti keshirim surai salyńyz! Qatty aitpasa, qatań synamasa, onyń nesi prezident?! “Óte oryndy synadyńyz, endi bul synnan tiisti qorytyndy shyǵaryp, kemshilikterimizdi túzeýge bar kúsh-jigerimizdi jumyldyramyz” dei salyńyz!” degender de tabyldy, sonymen birge:
– Jaryssózge shyqpai-aq qoiyńyz, jaǵdaidy ýshyqtyryp alasyz. Bul jerde úndemegen, úndemei qutylǵan abzal, – deýshiler de boldy.
Sonymen, Sheraǵań jaryssózge shyqty. Kishireigen de joq, keshirim suraǵan da joq. Sebebi...
“Óz ziialylaryna qyrǵidai tigen ókimetten men eshýaqytta keshirim suramaimyn!” Bul – Júsipbek Aimaýytovtyń sózi. Aqtyq sózi. 1932-jyly dar aldynda aitqan sózi. Eger Júsipbek Aimaýytov óz áriptesteri sekildi keshirim surai salsa (“keshirim suraýdyń” nátijesinde Júsipbektiń janyndaǵy toǵyz adam aman qalǵan), tiri qalatyny kúmánsiz edi. J.Aimaýytov keshirim suraýdy qajetsiz dep tapqan. Nege? Biz ultymyzdy súigenimiz úshin eshkimnen keshirim suramaýymyz kerek! Alladan da, adamnan da! Eger keshirim suradyq pa, onda biz eshýaqytta ult bola almaimyz. Qunsyzdanamyz, arzandaimyz. Kerisinshe, ultyn súie almaǵandar, ultyn súie bilmeitinder surasyn keshirimdi! Bul – Júsipbek Aimaýytov ustanǵan printsip. Shamamen, Sheraǵań da osy printsipti ustandy. Óitkeni, tarazyǵa túsken másele – ulttyq múdde, ulttyq til týraly edi. Al Sheraǵań ulttyq múddeni, ulttyq tildi, ulttyq máseleni eshýaqytta saýdaǵa salǵan emes!
Sheraǵań sózin sabyrly bastady. Qazaq radiosynda da, “Qazaqstan” telearnasynda da qazaqsha habarlardyń oryssha habarlarǵa qaraǵanda sál basymdaý ekendigin aita kelip, onyń sebepterin sanamalap shyqty. Máselen, Qazaq radiosyn tek Qazaqstandaǵy qazaqtar ǵana emes, sonaý Qytai men Reseidegi qazaqtardyń da, Ózbekstan men Qaraqalpaqstandaǵy qazaqtardyń da tyńdaitynyna toqtaldy. “Qazaqstan” telearnasyndaǵy habarlar oryssha habarlardan sál basym túsip jatsa, onyń balalarǵa arnalǵan qazaqsha habarlardy kóbeitý zárýliginen týyndap otyrǵanyn alǵa tartty. “Srybnyh basqaryp otyrǵan “Kazahstanskaia pravda” gazeti qyr sońymyzǵa túsip aldy, – dedi sonymen birge Sheraǵań, – “Qazaqstan” teleradio korporatsiiasy týraly kún aralata bir maqala basady. Maqalalarynyń bári – “japtym jala, jaqtym kúie”. “Qazaqsha habarlar kúrt kóbeiip, oryssha habarlar múlde azaidy” degen ótirik derekti órttei qaýlatyp júrgen de – osy gazet!”
Osydan soń, Sheraǵań kúndei kúrkirep, naizaǵaidai shatyrlady:
– Teleradio degenimiz ne? Ol – ýyz! Ýyzynda jarymaǵan, ýyzǵa jarymai ósken bala ne bolady? Ony bárińiz de bilesizder! Qazirgi kúnniń balalary teledidardy emip ósedi. Balalarǵa arnalǵan qazaqsha habarlardy kóbeitkenimiz de sondyqtan! Qazaqtyń radiosy men Qazaqtyń memlekettik telearnasynda “qazaqsha kóbeiip ketti...” degen ne sumdyq?! Prezidenttiń ainalasyndaǵy azamattarǵa aitarym, shataspańdar olai! Ózgeni de shatastyrmańdar!
Budan keiin kózáinegi jaltyrap Elbasyǵa qarady:
– Asa mártebeli prezident myrza! Jańa Siz óte qatty aittyńyz. Sizdiń sózińiz maǵan aýyr tidi... Alpystan asqan jasym bar, osy ýaqytqa deiin eshkimnen qyzmet suraǵan emespin! Osy qyzmetke jibergen de – Ózderińiz! Men – jazýshy adammyn. Meniń qarýym – qolymdaǵy qalamym! Bálkim, qyzmetimdi tartyp alarsyzdar, biraq meniń qolymdaǵy qalamymdy eshkim de tartyp ala almaidy!
Áli kúnge deiin esimde, Sheraǵańnan keiin 15 adam sóiledi. Kileń marqasqalar! Qazaqtyń jaqsy menen jaisańdary! Biraq, solardyń birde-bireýi (qansha degenmen, ulttyń múddesi tarazyǵa túsip jatqan joq pa?!) “Sherhan Murtazanyń sóziniń jany bar. Eskerý kerek eken...” degen jadaǵai járdem, jaiaý qolpashqa jaramady.
Á, aitpaqshy, Oljas Súleimenov pikir bildirgen edi ǵoi. Ol ne dedi? Oljekeń bylai dedi:
– Srybnyh aýyryp qalyp, búgingi jiynǵa kele almady. Sherhan Murtazanyń ortamyzda joq adamdy syrtynan synaýy, syrtynan ǵaibat sóz aitýy adamgershilikke jatpaidy! Srybnyh – meniń dosym! Ol – týrashyl, memlekettiń múddesin kúittep júrgen adal azamat!
Al endi memlekettiń, iaki Qazaqstannyń “múddesin kúitteitin sol týrashyl, adal azamat” qaida qazir? “Áit, shý, qaraquiryq” dep, baiaǵyda bala-shaǵasyn alyp Reseige ketip qalǵan. Birjola! Estýimizshe, Máskeýde turady. Bir kezderi Qazaqstanda turǵanyn, Qazaqstannyń azamaty bolǵanyn umytyp ta ketken...
Láila she? Láila Beketova? Joǵarydaǵy jiynnan soń kóp uzamai-aq Sheraǵań qyzmetten shettetilip, onyń ornyna Láila Beketova kelgen bolatyn.
Qazir Láila Beketova Jenevada (Shveitsariiada) turady. Kúieýi V.V.Hrapýnov – Shveitsariianyń eń bai adamdarynyń biri. Qazaqstannyń qyrýar bailyǵy men qarjysyn qymqyrǵan erli-zaiyptylardy bizdiń bilik sotqa tarta almai álek. Jaqynda ǵana tergeýshiler anyqtady, kúieýi Hrapýnov Almatynyń ákimi bolyp turǵan kezinde Láila Beketovanyń tek qaraqan basynyń(!) bir Almatynyń ózinde(!) 4 kottedji, 9 úii, 50-ge jýyq jer telimi bolypty!..
AITQANY AIDAI KELEDI
Bir azamat iri ári jaýapty qyzmetke taǵaiyndaldy. Osy azamat jóninde Sheraǵańnan suradym:
– Bilýshi me edińiz, bu kim? Qazaqqa jany ashityn azamat pa, joq álde...
– Men bul jigitti tanymaimyn, – dedi Sheraǵań, – Biraq, ákesin syrttai bilýshi edim. Munyń ákesi, Qudai qylsa qaitersiń, ózi qazaq bola tura bar ǵumyryn qazaqty jek kórýmen, qazaqtardan bezinýmen ótkizdi. Aýlada qazaq balalarymen oinap júrgen óziniń balasyn kórse, terisine syimai ashýlanyp, aiǵai salady eken.
– Ái, Pálenbai, shapshań beri kel!
Sodan aldyna kelgen balasyna:
– Men saǵan qashanǵy aitam qazaq balalarymen oinama dep! Oinaǵyń kele me, evreilerdiń, orystardyń balasymen oina! Qazaqtyń balasymen eshýaqytta oinaýshy bolma! Jolama olarǵa! – deidi eken. Árine, orysshalap aitady ǵoi. Osylai dep turǵanyn talai adamdar kózimen kórip, qulaǵymen estigen... Osyndai ortada, osyndai otbasyda ósken bala qai bir ońýshy edi...
Kóp uzamai-aq Sheraǵańnyń aitqany aidai keldi. Álgi azamat ózi basqaryp otyrǵan salany túgeldei orys tiline kóshirdi. “Túgeldei orys tiline kóshirgeni” nesi? Buryndary bul salada is qaǵazdary qazaq tilinde de júrgiziledi eken. Sony toqtatty. Is qaǵazdary tek bir-aq tilde, orys tilinde ǵana júrgiziletin boldy. Osy salada qyzmet isteitin qazaqtardyń arasynda ulttyq tilge jany ashityn azamattar bar bolatyn, olardy da birtindep jumystan ketirip tyndy...
Sheraǵańnyń bir “qairatker” týraly osydan otyz jyl buryn aitqany da aina-qatesiz keldi de qoidy.
– Sender muny bilmei júr ekensińder, áli-aq kóresińder, qazaqqa on myń orys jabylyp júrip jasai almaityn jamandyqty munyń jalǵyz ózi jasaidy! – degen edi.
Sheraǵańnyń bul jerde “on myń orys” dep otyrǵany – árine, shovinist orystar, imperiiashyl, óktem, órkeýde orystar.
Qazir jańaǵy “qairatker” búkil óren-jaranymen (áieli, qyzdary, jienderi, dostary, shákirtteri jáne t.t.) qazaq tiline qarsy. Ózi qazaq bolǵannan keiin ǵana tartynyp júrgen siiaqty, bul “qairatker” áli-aq “Qazaq tilinde oqýdy, qazaq tilinde bilim alýdy, qazaq tilinde jazyp-syzýdy, qazaq tilinde sóileýdi, jalpy qazaq tilin qoldanýdy múlde doǵarsaq qaitedi, osy...” degendi de aitady. Buǵan shek keltirmei-aq qoiyńyz...
“700 MEKTEPTIŃ ZARDABYN BIZ ÁLI 700 JYL TARTAMYZ”
1950-70 jyldary aralyǵynda 700 qazaq mektebiniń jabylyp qalǵany jónindegi derekti tapqan da (qalai tapqanyn, qaitip indetkenin suramappyn) jáne sony alǵash ret jariiaǵa shyǵarǵan da – Sheraǵań. Bul derek tuńǵysh ret Saǵat Áshimbaev júrgizetin “Qaryz ben paryz” telehabarynda aityldy. Aitqan – Sherhan Murtaza.
– Bul 700 mekteptiń zardabyn biz áli 700 jyl tartamyz, – degen edi Sheraǵań. Sol rasqa ainalyp keledi...
“BOIYŃDAǴY BALYQTYŃ QANY MA, BAQANYŃ QANY MA?”
Qarap otyrsańyz, Sheraǵańnyń ómiri – qiian-keski kúres.
“Leninshil jastyń” (qazirgi “Jas Alash”) bas redaktory bolyp júrgen kezin Sheraǵań bylai eske túsiredi: “Brejnev kezinde Chernyshev degenderdi alyp keldi Qazaqstanǵa. Áieli (Brejneva) “Qazaqkontserttiń” bastyǵy edi. Kúieýi de sonda isteitin. Solar “Qazaqkontsertti” ábden jep bitirip, tamtyǵyn qaldyrmai jatqan kezde “Leninshil jasta” “Qazaqkontsert, hal qalai?” degen maqala basyldy. Bul maqala bomba boldy. “Leninshil jastyń” qoǵamǵa, biýrokratizmge tastaǵan bombasy edi. Aqyry ádildik jeńip, Chernyshevtar Qazaqstannan ketip tyndy...”
Ózimiz de shet-jaǵasyn kórdik, Sherhan Murtaza basqarǵan “Sotsialistik Qazaqstan” gazeti (qazirgi “Egemen Qazaqstan”) bar-joǵy bir jyldyń ishinde eki oblys ákiminiń (o kezde “oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy” dep atalatyn), bir ministrdiń, birneshe aýdan basshylarynyń ornynan ketýine sebepshi boldy. Ne úshin? Qazaqtyń múddesine júrdim-bardym qaraǵany úshin.
Munyń syrtynda gazet qanshama dúmbilez kadrlar men tońmoiyn sheneýnikterdi, “uly halyqtyń ókilimin...” dep keýdesin soǵatyn edireńbailardy, karta oiyny men oinasqa toimaityn direktorlardy, ulttyń nesibesin jegen ozbyrlardy, erteńin oilamaityn sholaq belsendilerdi táýbesine keltirdi deseńizshi. Shymkenttegi kirpish zaýytynyń “tarihyn” zerttep, tarih ǵylymdarynyń kandidaty ataǵyn alǵan ǵalymsymaqty aidai álemge áshkere qyldy. Qasietti qara shańyraqtyń qasietin ketirgeni úshin ál-Farabi atyndaǵy QazMUÝ-dyń jýrnalistika fakýltetiniń dekany Kýzmenkony ornynan alǵyzdy...
Sheraǵań sonda da qanaǵattanbaidy:
– Ái, senderdiń denelerińde aǵyp jatqan qazaqtyń qany emes. Balyqtyń ba, baqanyń ba, birdeńeniń qany... Áitpese, ana Aral teńizinde tuqymy tuzdai quryp bara jatqan kókserkeni (balyqtyń túri) jazar edińder ǵoi. Qane, kókserkeni kim jazady? – dep, qaraýyndaǵy jýrnalisterdi taǵy bir qiyrǵa baǵyttaityn.
ShERAǴAŃ MEN ORAǴAŃ
– Muhtar Áýezov te, Sherhan Murtaza da, men de 28 qyrkúiek kúni dúniege kelippiz. Jalpy, 28 qyrkúiek – tek ulylardy dúniege alyp keletin qasietti kún, – dep Oraǵań, Oralhan Bókei eki kózi birdei jumylyp, iyǵy selkildep, iyǵymen birge iyǵyna túsetin uzyn shashy da selkildep, rahattana bir kúler edi.
Azdan keiin baisaldy qalypqa enip:
– Áne bir danyshpan Sheraǵań ekeýmizdi mensinbei “E, e, bular jazýshylyqqa jýrnalistikadan kelgender ǵoi...” deidi murnyn shúiirip. Ne sonda, jazýshylyqqa dárigerlikten, ne bolmasa TsK-dan kelý kerek pe?! Ernest Hemingýei kásibi jýrnalist bolǵan. “Júz jylǵy jalǵyzdyqtyń” avtory kim edi, iá, sol Gabriel Markes, ol da jýrnalist bolǵan. Kerek bolsa, qazaq qalamgerleriniń 70 paiyzy – jazýshylyqqa jýrnalistikadan kelgender. Másele – jazýshylyqqa kimniń qaidan kelgeninde emes, talantynda. Talant tas jarady! Sheraǵań jýrnalistikada “Jýrnalistikanyń Jýkovy” atandy. Al jazýshylyǵy she? Talai-talai myqtylardy shań qaptyryp, jarty jolda qaldyryp ketti emes pe?! Talant qai jerde de talant! – der edi.
“BIR KEM DÚNIE”
Sheraǵańnyń “Jazýshy” baspasynan jaryq kórgen “Bir kem dúnie” atty kitabyna qysqa da nusqa oi tolǵaýlary toptastyrylypty. Mysal úshin osy kitaptan “Jekeshe kóne me?” degen shaǵyn oi-tolǵaýdy tutas keltire ketelikshi:
“Óz paidańdy oilama, el paidasyn oila! Óz paidań sonyń ishinde.
Biraq, bári solai oilamaidy ǵoi.
Bir kem dúnie!”
Endi “Sorly” dep atalatyn qyp-qysqa oi-tolǵaýǵa úńilelikshi:
“Ózgeniń kóleńkesinde turǵannyń óz kóleńkesi bolmaidy.
Óz kóleńkesi bolmasa – ólgeni”.
“Namys qaida?” degen shaǵyn oi- tolǵaýyn da qysqartpai sol kúiinde oqyp kórelik:
“Álem bizdi qurmettesin desek, óz ultymyzdy jáne ulttyq beinemizdi aldymen bizdiń ózimiz bar sezimimizben, aqyl-oiymyzben, is-áreketimizben qurmetteýimiz kerek. Óziniń ulttyq beinesin taba almaǵan ulttardyń basqa ulttarǵa jem bolatynyn bilip qoiǵanymyz jón” (Atatúrik).
Al, bizde, qazaqtarda qalai? Basqa-basqa, tipti Parlamenttiń ózinde, senaty bar, májilisi bar, daýysqa salǵanda toqsan paiyzǵa jýyǵy qazaq tiline qarsy daýys berdi. Al dál osy Parlament qazaq tilin memlekettik til dep sheshim qabyldaǵan bolatyn. Bul ne sonda? Depýtattardyń basym kópshiliginiń keshegi óz sheshimine qarsy shyqqany qalai?
Joǵaryda Atatúrik aitqan ulttyq qasietterdiń múlde ada bolǵany ǵoi. Ulttyq qasiettiń, ulttyq namystyń ólgeni ǵoi.
Mine, bul – naǵyz qasiret!
Bir kem dúnie”.
Sherhan Murtazanyń mysqaldai ǵana oi-tolǵaýlary óte jeńil oqylady. Árine, bul – jazýshynyń sheberligi. Biraq osy mysqaldai oi-tolǵaýlardaǵy astarly emeýrinniń ótkirligi sondai, etińnen ótip súiegińe jetedi.
Sherhan Murtazanyń halyqtyq qalpymyz ben bolmysymyz, ulttyq kelbetimiz ben namysymyz jónindegi oi-tolǵaýlary nege ótimdi? Nege boilaýyq? Sorǵyshqa tógilgen siiadai nege sanamyzǵa birden sińip qalady?
Árine, bul jerde jazýshynyń sheberligi (formanyń utqyrlyǵy, oi men mazmunnyń birligi, kóp aitýdan góri dóp aitýǵa umtylý, tereńdik, tutastyq jáne taǵy taǵylar) jóninde biraz áńgime de qozǵaýǵa bolar edi. Biraq, biz muny qoia turyp, Sherhan Murtazanyń joǵarydaǵy oi-tolǵaýlarynyń nege ótimdi hám boilaýyqtyǵynyń kóp sebebiniń bir ǵana sebep-syryna toqtalamyz.
Eger paraqumar bastyq óziniń qol astyndaǵylarǵa: “Adal bolyńdar, ádil bolyńdar, taza bolyńdar! Para almańdar!” dese, ne bolar edi? Bastyqtyń bul sózine qulaq asý bylai tursyn, onyń qaramaǵyndaǵylar men qol astyndaǵylar ishterinen myrs-myrs kúler edi. Nege? Óitkeni, “sóz ben istiń birligi” degen qasietti uǵym bar. Halyq aqymaq emes, sózi men isi, pikiri men piǵyly eki bólek adamdy eshýaqytta tyńdamaidy jáne syilai da qoimaidy. Tulǵalyq qasieti, iaǵni tulǵaǵa tán qasieti joq adamnyń (sózi men isi eki bólek adamnyń) aýzynda dýa da bolmaidy. Aýzynda dýasy joq adamnyń sózi de adyra qalady. Aidalaǵa ketedi. Al endi Sherhan Murtaza qai jerde júrmesin, qandai qyzmet atqarmasyn, ulttyń muń-múddesi úshin arystansha arpalysty. Óziniń qajyr-qairatyn, jigerin, namysyn, bilim-biligin osy qasietti de kieli jolǵa baǵyshtady. Qasym Amanjolovtyń “Jaý jolyna atam seni, Bomba bol da, jaryl júrek!” degeni siiaqty...
Sózi men isi bir jerden shyǵatyn tulǵanyń da ýáji ótimdi keledi. Aýzynyń dýasy bar mundai azamatty oqyrmandar da iltipatpen súiine, tushyna oqidy. Sheraǵańnyń “Bir kem dúniesiniń” ótimdiliginiń bir sebebi de osynda jatqandai.
Sharshamańyz, Sheraǵa, shaldyqpańyz! Qolyńyzdan qalamyńyz ben qaǵazyńyz túspesin. Júzge jetińiz!
Aitpaqshy, “júzge jetińiz” degenimizden shyǵady, “Bir kem dúniede” Sheraǵańnyń “Júzdi azyrqanǵan jazýshy” deitin dúniesi bar. Birigip oqiyqshy:
“Erterekte Jazýshylar odaǵynyń úiinde bir jazýshynyń mereitoiy ótip jatty. 90 jasqa tolǵan toi iesi kópshilikke alǵys aityp, minberde sóz sóilep turǵanda, art jaqtan bireý:
– Áleke, Áleke! Júzge jet! Júzge jet! – dep aiqailady. Toi iesi qaharlanyp:
– Ei, naisap! Júzden artyq san bilmeisiń be? – dep renjidi.
Sóitken Álekeń júzdi azyrqanyp júrgende, toqsan altyǵa kelip, dúnieden ótti.
Bul da bir kem dúnie!”
ShERAǴAŃ – BÁRIBIR ShERAǴAŃ
Teginde bar, topyraǵynda bar, sanasynda bar azamat azbaidy hám ainymaidy (dúnieni búldiretinder de – teginde joq teksizder men topyraqsyzdar ǵoi). Búkil kúsh-jigerin, bilimi men biligin, kerek deseńiz, aqshasyn da, basqasyn da ultyn órge súireý úshin jumsaidy. Mundai azamattar – ultynyń yrysy, eliniń quty. Sheraǵań da osyndai ultqa – yrys, elge – qut bola bilgen sirekter men irilerdiń soiynan.
Sheraǵańnyń ultqa sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Óz basym Sheraǵańnyń qairatkerligi men azamattyq biiktigin tek Alash qairatkerlerimen (A.Baitursynov, J.Aimaýytov, T.Júrgenov jáne t.b.) ǵana salystyrar edim. Odan tómendesek, Sheraǵańa obal bolar edi. Ózine emes, árine. Etken eńbegine. Tókken terine. Memleketshildigine. Mektebine. Ustazdyǵyna. Kóshbasshylyǵyna. Iriligine. Azat minezi men bostan rýhyna. Taǵlymyna. Ónegesine. Otanshyldyǵyna. Eń bastysy, kúreskerligine!
Ámirhan Meńdeke
