ۇلتتىڭ ىرىسى

قازاق باسپاسٶزiنiڭ پاتريارحى, ۇلتتىق جۋرناليستيكامىزدىڭ سەرۋارى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, كٶرنەكتi مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرi شەرحان مۇرتازانىڭ شىعارماشىلىعى مەن ازاماتتىق بيiكتiگi جٶنiندە جۋرناليست, ەدەبيەت سىنشىسى ەمٸرحان مەڭدەكە كٶپتەن بەرi قالام تەربەپ جٷرگەن بولاتىن. سونىڭ بiر پاراسى جازۋشىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي "جاس الاش" گازەتٸندە جارييالاندى. اتالعان ماقالانى وقىرماندار نازارىنا قايتا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك.

“التىن تIكەن”

شەرحان مۇرتازانىڭ “التىن تiكەن” دەيتiن ەڭگiمەسi بار.

ەڭگiمەنi ە دەپ باستاپ, ٷش-تٶرت سٶيلەم وقۋىڭىز-اق مۇڭ ەكەن, ەلدەبiر دٷنيەلiك مۋزىكا سىزىلىپ, سىڭسىپ قويا بەرەدi. سول مۇڭدى ھەم بويلاۋىق مۋزىكا ەڭگiمەنi وقىپ بiتكەنشە بiر ٷزiلمەيدi.

بۇل قايدان شىققان مۋزىكا? نەنiڭ مۋزىكاسى? سازسىرنايدىڭ ٷنi مە? جوق, شاڭقوبىزدىڭ ۋiلi مە?

بۇل – ادام جانىنىڭ مۋزىكاسى. بۇل – ادامدى ادام ەتكەن, ادامدى ادامدىق كەيiپكە ەندiرەتiن كيەلi سەزiمدەر­دiڭ, ياكي اڭساۋ مەن ساعىنىشتىڭ ۋiل-ٷنi. سونىڭ كٶركەم سٶزبەن تاڭبالانعان نوتاسى.

ەڭگiمەنiڭ باستى كەيiپكەرi – باقتاشى قالتىراۋىق شال. “قالتىراۋىق شال قىلشىلداعان جiگiت كەزiندە دە قالتىراۋىق ەدi, ٶمiر بويى وسى كەمiستiكتەن ازاپ شەگiپ كەلەدi”. قالتىراۋىقتىڭ ٶمiرi دە, جاعدايى دا, كٷيi دە – اتتىلى كiسiنiڭ جانىنداعى جاياۋداي تىم قوراش, تىم جۇپىنى, تىم كٷيكi. بiراق, وسى شالدىڭ جٷرەگi قالاي نۇرلى, ەدەمi دەسەڭiزشi?!

قاسيەتتi حاديستە مىناداي تەمسiل بار:

“– يا, راسۋلاللا, ايتىڭىزشى, ادامداردىڭ ابزالى قايسى?

– ەربiر تازا جٷرەكتi ادام – ادامنىڭ ابزالى.

– تازا جٷرەكتiلiك دەگەن نە?

– كٶركەمدiكتi جاقسى كٶرۋ. ەدە­مiلiكتi اڭساي بiلۋ.” (ەل-بۇحاري ريۋايات ەتكەن حاديستەن). دەمەك, ادامنىڭ ابزالدىعى اتاقپەن, مانساپپەن, اقشامەن ەمەس, ونىڭ كٶركەمدiكتi كٶرە بiلۋ, ەدەمiلiكتi سەزiنە الۋىمەن ٶلشەنەدi ەكەن. قالتىراۋىق شال دا ٶز كٶڭiلiنiڭ ەمiن ەدەمiلiكتەن iزدەيدi. ٶز جانىن ٶزi ەدەمiلiكپەن شۋاقتاندىرىپ, ەدەمiلiكپەن جۇباتادى.

ەندi وسى جەردە ازداپ شەگiنiس جاساۋعا تۋرا كەلەدi. ٶزi تۋاسى كەمiس (ياكي, قالتىراۋىق) بولسا, ٶزiنiڭ نە قايرات-كٷشi, نە اسىپ-تاسىپ بارا جاتقان ٶنەرi بولماسا, ونىڭ ٷستiنە ٶمiر بويى اۋىل-ٷيدiڭ سيىرىن باعۋدان قولى بiر بوساماسا, مۇنداي قالتىراۋىقتىڭ ٶمiرiندە ٶزiن-ٶزi جۇباتا الاتىنداي نەندەي مەن, قانداي ەدەمiلiك, قايبiر ماعىنا بولۋى مٷمكiن? جارايدى, ٶمiردiڭ مەنi ەدەمiلiكتە-اق بولسىن دەلiك. بiراق, قالتىراۋىقتىڭ ٶمiرi ەدەمi ەمەس قوي: تٶمەنشiك, سۇرقاي, قادiرسiز, قورلىقتى. ونى باسىناتىندار دا, قالتاسىندا اقشاسى بولا تۇرا سيىرىنىڭ اقىسىن بەرمەي كەتەتiندەر دە از ەمەس...

راس, قالتىراۋىقتىڭ ٶمiرi ەدەمi ەمەس. ەدەمi دەۋگە ەشكiمنiڭ اۋزى باتىپ بارا قويماسى دا انىق. الايدا, قالتىراۋىقتىڭ ٶمiرi ەدەمi بولماسا دا, ونىڭ ٶمiرiندە ەدەمi سەتتەر بار! ەدەمi سەتتەردiڭ جٷرەكتە قالدىرعان ەدەمi iزدەرi بار! قاي جىلى ەدi? باياعىدا (“...قاراپ وتىرسا, سودان بەرi دە قىرىق جىل ٶتiپ كەتiپتi”), بوزبالا شاعىندا قالتىراۋىق “تاماعى اق قاعازدان دا اپپاق” سۇلۋ قۇداشانىڭ, قىلىقتى بويجەتكەننiڭ تۇسىنا بارىپ:

بiزدiڭ اۋىل بۋرىلدىڭ تٶرiندە وتىر,

ٶزiڭ كٶرگەن باياعى جەرiندە وتىر.

شىنىمەنەن كٶڭiلiڭ بiزدە بولسا,

ساعات سايىن كٶزiمە كٶرiن دە وتىر, – 

دەپ شالقىتا بiر اۋىز ٶلەڭ ايتقان. مiنە, وسى سەۋلەلi, سيرەك سەتتi قالتىراۋىق ۇمىتا المايدى. ۇدايى ەسiنە الىپ, ەلگi تىم قىسقا, تىم شولاق, بايان­سىز, بiراق تەتتi, شۇعىلالى, ەدەمi سەتتi كٶكiرەك كٶزiمەن, كٶڭiل دٷنيەسiمەن جيi iزدەيدi. اڭسايدى. Iزدەگەن, اڭساعان سايىن كٶڭiلدiڭ كiرiن, تiرلiكتiڭ عازابى مەن قورلىعىن ساعىنىشتىڭ نۇرىمەن جۋىپ كەتiرiپ, ەلدەبiر مەيiرلi, شۇعىلالى, كەشiرiمدi كەيiپكە ەنەدi...

كٶركەمدiكتi جاقسى كٶرۋ, ەدەمiلiكتi اڭساي بiلۋ ارقىلى ٶز جانىن ٶزi جىلىتىپ, ٶز كٶڭiلiن ٶزi جۋىندىرىپ جٷرگەن قالتىراۋىق شالدىڭ جٷرەگiندەگi شۇعىلا مەن نۇرعا, قاناعات پەن ىنساپقا قاراپ وتىرىپ, دەۋiت پايعامباردىڭ شام­دالىنىڭ جارىعى تٷسكەندەي ٶز جانىڭىز دا نۇرلانىپ, كەڭەيiپ سالا بەرەدi.

شەرحان مۇرتازانىڭ “التىن تiكەنi” – شاپ-شاعىن بولعانىمەن, جٷز جاساعان بەيتەرەكتiڭ تامىرىنداي اسا تەرەڭ, سىرلى, قازينەلi ەڭگiمە. مۇندا بەرi بار: پوەزييا دا, پەلساپا دا, پسيحولوگييا دا, مۋزىكا دا!

“قازاقستانعا قازاقشا ەشۋاقىتتا كٶپتIك ەتپەيدI!”

1994 جىل. شەراعاڭ – رەسپۋبليكالىق “قازاقستان” تەلەراديو كورپوراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتi. سول كەزدە مىناداي بiر ٷردiس بار ەدi. ەر توقساندا (ەربiر ٷش ايدا) بٷكiل وبلىس ەكiمدەرi مەن كٷللi رەسپۋبليكالىق مەكەمەلەر­دiڭ باسشىلارى ارنايى جيىنعا شاقىرىلاتىن جەنە بۇل جيىندى قازاقستان پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆتىڭ ٶزi ٶتكiزەتiن.

وسى دەستٷرلi جيىندا شەراعاڭنىڭ اتىنا ەلباسى قاتتى سىن ايتتى. سٶزiنiڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناعان سايدى: ٶسكەمەندەگi ورىس اعايىندار دەل قازiر “قازاقستان” تەلەراديو كورپوراتسيياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتتى نارازى. ٶيتكەنi, قازاقشا حابارلار كٷرت كٶبەيiپ كەتكەن دە, ورىسشا حابارلار مٷلدە ازايعان. بۇ قالاي? “رەسەيگە كەتەمiز, رەسەيگە كٶشەمiز!” دەگەن سٶزدەر دە وسىندايدان كەيiن ٶربيتiنiن نەگە ەسكەرمەيمiز? بiزدiڭ مەملەكەتتiك ساياساتىمىزعا قۇلىقسىز قاراپ, تارازىنىڭ باسىن تەڭ ۇستاۋعا موينى جار بەرمەسە, وندا بiز دە شەرحان مۇرتازانىڭ ورنىنا باسقا ادام, باسقا كادر قاراستىرامىز جەنە ت.ت.

ٷزiلiس كەزiندە شەراعاڭدى iزدەدiم. ٶيتكەنi, سىننىڭ بiر ۇشى قازاق راديوسىنا دا تيiپ جاتتى (ول كەزدە مەن قازاق راديوسىنىڭ باس ديرەكتورى ەدiم). شەراعاڭ پرەزيدەنتتiك اپپاراتتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرiن بىلاي شىعارىپ, جەكiپ تۇر ەكەن:

– شىندىققا جاناسپايتىن مۇنداي دەرەكتi پرەزيدەنتكە كiم بەرەدi? ەري­نە, سەندەر بەرەسiڭدەر! تٷيمە­دەيدi تٷيەدەي ەتiپ كٶرسەتiپ! ەيتپەسە, قا­زاقشا حابارلار ورىسشا حابارلارعا قاراعاندا سەل عانا باسىم. بۇل جەردە اتتان سالاتىنداي ەشتەڭە جوق. “قازاقستاندا قازاقشا كٶبەيiپ كەتتi” دەگەن نە سۇمدىق?! قازاقستانعا قازاقشا ەشۋاقىتتا كٶپتiك ەتپەيدi! قاراعىم-اۋ, سەن اعىلشىنداردىڭ “بiزدiڭ انگلييادا اعىلشىنشا كٶبەيiپ كەتتi!” دەگەنiن ەستiدiڭ بە? نە بولماسا, ٶزبەكتەردiڭ, فرانتسۋزداردىڭ? ەستiگەن ەمەسسiڭ جەنە ەستiمەيسiڭ دە!..

شەراعاڭنىڭ كٷيiنەتiندەي دە جٶنi بار ەدi. ەگەر جاڭىلىسپاسام, دەل سول كەزدە ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارى (قازاقستاندiكi بار, رەسەيدiكi بار) تەۋلiگiنە رەسپۋبليكامىزدا قازاق تiلiندە – 9 ساعات, ورىس تiلiندە 180 ساعات حابار تاراتىپ جاتقان بولاتىن.

نە كەرەك, شەراعاڭنىڭ ٷزiلiستەن كەيiن جارىسسٶزگە شىعاتىنى بەلگiلi بولدى. شەراعاڭا:

– كiشiرەيە سالىڭىز, تiپتi كەشiرiم سۇراي سالىڭىز! قاتتى ايتپاسا, قاتاڭ سىناماسا, ونىڭ نەسi پرەزيدەنت?! “ٶتە ورىندى سىنادىڭىز, ەندi بۇل سىننان تيiستi قورىتىندى شىعارىپ, كەمشiلiك­تەرiمiزدi تٷزەۋگە بار كٷش-جiگەرiمiزدi جۇمىلدىرامىز” دەي سالىڭىز!” دەگەندەر دە تابىلدى, سونىمەن بiرگە:

– جارىسسٶزگە شىقپاي-اق قويىڭىز, جاعدايدى ۋشىقتىرىپ الاسىز. بۇل جەردە ٷندەمەگەن, ٷندەمەي قۇتىلعان ابزال, – دەۋشiلەر دە بولدى.

سونىمەن, شەراعاڭ جارىسسٶزگە شىقتى. كiشiرەيگەن دە جوق, كەشiرiم سۇراعان دا جوق. سەبەبi...

“ٶز زييالىلارىنا قىرعيداي تيگەن ٶكiمەتتەن مەن ەشۋاقىتتا كەشiرiم سۇرامايمىن!” بۇل – جٷسiپبەك ايما­ۋىتوۆتىڭ سٶزi. اقتىق سٶزi. 1932-جىلى دار الدىندا ايتقان سٶزi. ەگەر جٷسiپبەك ايماۋىتوۆ ٶز ەرiپتەستەرi سەكiلدi كەشiرiم سۇراي سالسا (“كەشiرiم سۇراۋدىڭ” نەتيجەسiندە جٷسiپبەكتiڭ جانىنداعى توعىز ادام امان قالعان), تiرi قالاتىنى كٷمەنسiز ەدi. ج.ايماۋىتوۆ كەشiرiم سۇراۋدى قاجەتسiز دەپ تاپ­قان. نەگە? بiز ۇلتىمىزدى سٷيگە­نiمiز ٷشiن ەشكiمنەن كەشiرiم سۇراماۋىمىز كەرەك! اللادان دا, ادامنان دا! ەگەر كەشiرiم سۇرادىق پا, وندا بiز ەش­ۋاقىتتا ۇلت بولا المايمىز. قۇنسىزدانامىز, ارزاندايمىز. كەرi­سiن­شە, ۇلتىن سٷيە الماعاندار, ۇلتىن سٷيە بiلمەي­تiندەر سۇراسىن كەشiرiمدi! بۇل – جٷسiپبەك ايماۋىتوۆ ۇستانعان پرينتسيپ. شامامەن, شەراعاڭ دا وسى پرينتسيپتi ۇستاندى. ٶيتكەنi, تارازىعا تٷسكەن مەسەلە – ۇلتتىق مٷددە, ۇلتتىق تiل تۋرالى ەدi. ال شەراعاڭ ۇلتتىق مٷددەنi, ۇلتتىق تiلدi, ۇلتتىق مەسەلەنi ەشۋاقىتتا ساۋداعا سالعان ەمەس!

شەراعاڭ سٶزiن سابىرلى باستادى. قازاق راديوسىندا دا, “قازاقستان” تەلەارناسىندا دا قازاقشا حابارلاردىڭ ورىسشا حابارلارعا قاراعاندا سەل باسىمداۋ ەكەندiگiن ايتا كەلiپ, ونىڭ سەبەپتەرiن سانامالاپ شىقتى. مەسەلەن, قازاق راديوسىن تەك قازاقستانداعى قازاقتار عانا ەمەس, سوناۋ قىتاي مەن رەسەيدەگi قازاقتاردىڭ دا, ٶزبەكستان مەن قاراقالپاقستانداعى قازاقتاردىڭ دا تىڭدايتىنىنا توقتالدى. “قازاقستان” تەلەارناسىنداعى حابارلار ورىسشا حابارلاردان سەل باسىم تٷسiپ جاتسا, ونىڭ بالالارعا ارنالعان قازاقشا حابارلاردى كٶبەيتۋ زەرۋلiگiنەن تۋىنداپ وتىرعانىن العا تارتتى. “سرىبنىح باسقارىپ وتىرعان “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتi قىر سوڭىمىزعا تٷسiپ الدى, – دەدi سونىمەن بiرگە شەراعاڭ, – “قازاقستان” تەلەراديو كورپوراتسيياسى تۋرالى كٷن ارالاتا بiر ماقالا باسادى. ماقالالارىنىڭ بەرi – “جاپتىم جالا, جاقتىم كٷيە”. “قازاقشا حابارلار كٷرت كٶبەيiپ, ورىسشا حابارلار مٷلدە ازايدى” دەگەن ٶتiرiك دەرەكتi ٶرتتەي قاۋلاتىپ جٷرگەن دە – وسى گازەت!”

وسىدان سوڭ, شەراعاڭ كٷندەي كٷركiرەپ, نايزاعايداي شاتىرلادى:

– تەلەراديو دەگەنiمiز نە? ول – ۋىز! ۋىزىندا جارىماعان, ۋىزعا جارىماي ٶسكەن بالا نە بولادى? ونى بەرiڭiز دە بiلەسiزدەر! قازiرگi كٷننiڭ بالالارى تەلەديداردى ەمiپ ٶسەدi. بالالارعا ارنالعان قازاقشا حابارلاردى كٶ­بەيت­كەنiمiز دە سوندىقتان! قازاقتىڭ راديوسى مەن قازاقتىڭ مەملەكەتتiك تەلەارناسىندا “قازاقشا كٶبەيiپ كەتتi...” دەگەن نە سۇمدىق?! پرەزيدەنت­تiڭ اينالاسىنداعى ازاماتتارعا ايتارىم, شاتاسپاڭدار ولاي! ٶزگەنi دە شاتاستىرماڭدار!

بۇدان كەيiن كٶزەينەگi جالتىراپ ەلباسىعا قارادى:

– اسا مەرتەبەلi پرەزيدەنت مىرزا! جاڭا سiز ٶتە قاتتى ايتتىڭىز. سiزدiڭ سٶزiڭiز ماعان اۋىر تيدi... الپىستان اسقان جاسىم بار, وسى ۋاقىتقا دەيiن ەشكiمنەن قىزمەت سۇراعان ەمەسپiن! وسى قىزمەتكە جiبەرگەن دە – ٶزدەرiڭiز! مەن – جازۋشى اداممىن. مەنiڭ قارۋىم – قولىمداعى قالامىم! بەلكiم, قىزمەتiمدi تارتىپ الارسىزدار, بiراق مەنiڭ قولىمداعى قالامىمدى ەشكiم دە تارتىپ الا المايدى!

ەلi كٷنگە دەيiن ەسiمدە, شەراعاڭنان كەيiن 15 ادام سٶيلەدi. كiلەڭ مارقاسقالار! قازاقتىڭ جاقسى مەنەن جايساڭدارى! بiراق, سولاردىڭ بiردە-بiرەۋi (قانشا دەگەنمەن, ۇلتتىڭ مٷددەسi تارازىعا تٷسiپ جاتقان جوق پا?!) “شەرحان مۇرتازانىڭ سٶزiنiڭ جانى بار. ەسكەرۋ كەرەك ەكەن...” دەگەن جاداعاي جەردەم, جاياۋ قولپاشقا جارامادى.

ە, ايتپاقشى, ولجاس سٷلەيمەنوۆ پiكiر بiلدiرگەن ەدi عوي. ول نە دەدi? ولجەكەڭ بىلاي دەدi:

– سرىبنىح اۋىرىپ قالىپ, بٷگiنگi جيىنعا كەلە المادى. شەرحان مۇرتازانىڭ ورتامىزدا جوق ادامدى سىرتىنان سىناۋى, سىرتىنان عايبات سٶز ايتۋى ادامگەرشiلiككە جاتپايدى! سرىبنىح – مەنiڭ دوسىم! ول – تۋراشىل, مەملەكەتتiڭ مٷددەسiن كٷيتتەپ جٷرگەن ادال ازامات!

ال ەندi مەملەكەتتiڭ, ياكي قازاقستاننىڭ “مٷددەسiن كٷيتتەيتiن سول تۋراشىل, ادال ازامات” قايدا قازiر? “ەيت, شۋ, قاراقۇيرىق” دەپ, باياعىدا بالا-شاعاسىن الىپ رەسەيگە كەتiپ قالعان. بiرجولا! ەستۋiمiزشە, مەسكەۋدە تۇرادى. بiر كەزدەرi قازاقستاندا تۇرعانىن, قازاقستاننىڭ ازاماتى بولعانىن ۇمىتىپ تا كەتكەن...

لەيلا شە? لەيلا بەكەتوۆا? جوعارىداعى جيىننان سوڭ كٶپ ۇزاماي-اق شەراعاڭ قىزمەتتەن شەتتەتiلiپ, ونىڭ ورنىنا لەيلا بەكەتوۆا كەلگەن بولاتىن.

قازiر لەيلا بەكەتوۆا جەنەۆادا (شۆەيتسارييادا) تۇرادى. كٷيەۋi ۆ.ۆ.حرا­­پۋ­نوۆ – شۆەيتسارييانىڭ ەڭ باي ادامدارىنىڭ بiرi. قازاقستاننىڭ قىر­ۋار بايلىعى مەن قارجىسىن قىمقىر­عان ەرلi-زايىپتىلاردى بiزدiڭ بيلiك سوتقا تارتا الماي ەلەك. جاقىندا عانا تەرگەۋشiلەر انىقتادى, كٷيەۋi حراپۋنوۆ الماتىنىڭ ەكiمi بولىپ تۇرعان كەزiندە لەيلا بەكەتوۆانىڭ تەك قاراقان باسىنىڭ(!) بiر الماتىنىڭ ٶزiندە(!) 4 كوتتەدجi, 9 ٷيi, 50-گە جۋىق جەر تەلiمi بولىپتى!..

ايتقانى ايداي كەلەدI

بiر ازامات iرi ەرi جاۋاپتى قىزمەتكە تاعايىندالدى. وسى ازامات جٶنiندە شەراعاڭنان سۇرادىم:

– بiلۋشi مە ەدiڭiز, بۇ كiم? قازاققا جانى اشيتىن ازامات پا, جوق ەلدە...

– مەن بۇل جiگiتتi تانىمايمىن, – دەدi شەراعاڭ, – بiراق, ەكەسiن سىرتتاي بiلۋشi ەدiم. مۇنىڭ ەكەسi, قۇداي قىلسا قايتەرسiڭ, ٶزi قازاق بولا تۇرا بار عۇمىرىن قازاقتى جەك كٶرۋمەن, قازاقتاردان بەزiنۋمەن ٶتكiزدi. اۋلادا قازاق بالالارىمەن ويناپ جٷرگەن ٶزiنiڭ بالاسىن كٶرسە, تەرiسiنە سىيماي اشۋلانىپ, ايعاي سالادى ەكەن.

– ەي, پەلەنباي, شاپشاڭ بەرi كەل!

سودان الدىنا كەلگەن بالاسىنا:

– مەن ساعان قاشانعى ايتام قازاق بالالارىمەن ويناما دەپ! ويناعىڭ كەلە مە, ەۆرەيلەردiڭ, ورىستاردىڭ بالاسىمەن وينا! قازاقتىڭ بالاسىمەن ەشۋاقىتتا ويناۋشى بولما! جولاما ولارعا! – دەيدi ەكەن. ەرينە, ورىسشالاپ ايتادى عوي. وسىلاي دەپ تۇرعانىن تالاي ادامدار كٶزiمەن كٶرiپ, قۇلاعىمەن ەستiگەن... وسىنداي ورتادا, وسىنداي وتباسىدا ٶسكەن بالا قاي بiر وڭۋشى ەدi...

كٶپ ۇزاماي-اق شەراعاڭنىڭ ايتقانى ايداي كەلدi. ەلگi ازامات ٶزi باس­قارىپ وتىرعان سالانى تٷگەلدەي ورىس تiلiنە كٶشiردi. “تٷگەلدەي ورىس تiلiنە كٶشiرگەنi” نەسi? بۇرىندارى بۇل سالادا iس قاعازدارى قازاق تiلiندە دە جٷرگiزiلەدi ەكەن. سونى توقتاتتى. Iس قاعازدارى تەك بiر-اق تiلدە, ورىس تiلiندە عانا جٷرگiزiلەتiن بولدى. وسى سالادا قىزمەت iستەيتiن قازاقتاردىڭ اراسىندا ۇلتتىق تiلگە جانى اشيتىن ازاماتتار بار بولاتىن, ولاردى دا بiرتiندەپ جۇمىستان كەتiرiپ تىندى...

شەراعاڭنىڭ بiر “قايراتكەر” تۋرالى وسىدان وتىز جىل بۇرىن ايتقانى دا اينا-قاتەسiز كەلدi دە قويدى.

– سەندەر مۇنى بiلمەي جٷر ەكەنسiڭ­دەر, ەلi-اق كٶرەسiڭدەر, قازاققا ون مىڭ ورىس جابىلىپ جٷرiپ جاساي المايتىن جاماندىقتى مۇنىڭ جالعىز ٶزi جاسايدى! – دەگەن ەدi.

شەراعاڭنىڭ بۇل جەردە “ون مىڭ ورىس” دەپ وتىرعانى – ەرينە, شوۆينيست ورىستار, يمپەريياشىل, ٶكتەم, ٶركەۋدە ورىستار.

قازiر جاڭاعى “قايراتكەر” بٷكiل ٶرەن-جارانىمەن (ەيەلi, قىزدارى, جيەندەرi, دوستارى, شەكiرتتەرi جەنە ت.ت.) قازاق تiلiنە قارسى. ٶزi قازاق بولعاننان كەيiن عانا تارتىنىپ جٷرگەن سيياقتى, بۇل “قايراتكەر” ەلi-اق “قازاق تiلiندە وقۋدى, قازاق تiلiندە بiلiم الۋدى, قازاق تiلiندە جازىپ-سىزۋدى, قازاق تiلiندە سٶيلەۋدi, جالپى قازاق تiلiن قولدانۋدى مٷلدە دوعارساق قايتەدi, وسى...” دەگەندi دە ايتادى. بۇعان شەك كەلتiرمەي-اق قويىڭىز...

“700 مەكتەپتIڭ زاردابىن بIز ەلI 700 جىل تارتامىز”

1950-70 جىلدارى ارالىعىندا 700 قازاق مەكتەبiنiڭ جابىلىپ قالعانى جٶنiندەگi دەرەكتi تاپقان دا (قالاي تاپ­قانىن, قايتiپ iندەتكەنiن سۇراماپپىن) جەنە سونى العاش رەت جاريياعا شىعارعان دا – شەراعاڭ. بۇل دەرەك تۇڭعىش رەت ساعات ەشiمباەۆ جٷرگiزەتiن “قارىز بەن پارىز” تەلەحابارىندا ايتىلدى. ايتقان – شەرحان مۇرتازا.

 – بۇل 700 مەكتەپتiڭ زاردابىن بiز ەلi 700 جىل تارتامىز, – دەگەن ەدi شەراعاڭ. سول راسقا اينالىپ كەلەدi...

“بويىڭداعى بالىقتىڭ قانى ما, باقانىڭ قانى ما?”

قاراپ وتىرساڭىز, شەراعاڭنىڭ ٶمiرi – قييان-كەسكi كٷرەس.

“لەنينشiل جاستىڭ” (قازiرگi “جاس الاش”) باس رەداكتورى بولىپ جٷرگەن كەزiن شەراعاڭ بىلاي ەسكە تٷسiرەدi: “برەجنەۆ كەزiندە چەرنىشەۆ دەگەن­دەر­دi الىپ كەلدi قازاقستانعا. ەيەلi (برەجنەۆا) “قازاقكونتسەرتتiڭ” باستىعى ەدi. كٷيەۋi دە سوندا iستەيتiن. سولار “قازاقكونتسەرتتi” ەبدەن جەپ بiتiرiپ, تامتىعىن قالدىرماي جاتقان كەزدە “لەنينشiل جاستا” “قازاقكونتسەرت, حال قالاي?” دەگەن ماقالا باسىلدى. بۇل ماقالا بومبا بولدى. “لەنينشiل جاستىڭ” قوعامعا, بيۋروكراتيزمگە تاستاعان بومباسى ەدi. اقىرى ەدiلدiك جەڭiپ, چەرنىشەۆتار قازاقستاننان كەتiپ تىندى...”

ٶزiمiز دە شەت-جاعاسىن كٶردiك, شەرحان مۇرتازا باسقارعان “سوتسيا­ليستiك قازاقستان” گازەتi (قازiرگi “ەگەمەن قازاقستان”) بار-جوعى بiر جىلدىڭ iشiندە ەكi وبلىس ەكiمiنiڭ (و كەزدە “وبلىستىق پارتييا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى” دەپ اتالاتىن), بiر مينيستردiڭ, بiرنەشە اۋدان باسشىلارىنىڭ ورنىنان كەتۋiنە سەبەپشi بولدى. نە ٷشiن? قا­زاقتىڭ مٷددەسiنە جٷردiم-باردىم قاراعانى ٷشiن.

مۇنىڭ سىرتىندا گازەت قانشاما دٷمبiلەز كادرلار مەن توڭمويىن شە­نەۋنiكتەردi, “ۇلى حالىقتىڭ ٶكiلiمiن...” دەپ كەۋدەسiن سوعاتىن ەدiرەڭبايلار­دى, كارتا ويىنى مەن ويناسقا تويمايتىن ديرەكتورلاردى, ۇلتتىڭ نەسiبەسiن جەگەن وزبىرلاردى, ەرتەڭiن ويلامايتىن شولاق بەلسەندiلەردi تەۋبەسiنە كەلتiردi دەسەڭiزشi. شىمكەنتتەگi كiرپiش زاۋىتىنىڭ “تاريحىن” زەرتتەپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن العان عالىمسىماقتى ايداي ەلەمگە ەشكەرە قىلدى. قاسيەتتi قارا شاڭىراقتىڭ قاسيەتiن كەتiرگەنi ٷشiن ەل-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتiنiڭ دەكانى كۋزمەنكونى ورنىنان العىزدى...

شەراعاڭ سوندا دا قاناعاتتانبايدى:

– ەي, سەندەردiڭ دەنەلەرiڭدە اعىپ جاتقان قازاقتىڭ قانى ەمەس. بالىقتىڭ با, باقانىڭ با, بiردەڭەنiڭ قانى... ەيتپەسە, انا ارال تەڭiزiندە تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ بارا جاتقان كٶكسەركەنi (بالىقتىڭ تٷرi) جازار ەدiڭدەر عوي. قانە, كٶكسەركەنi كiم جازادى? – دەپ, قاراۋىنداعى جۋرناليستەردi تاعى بiر قيىرعا باعىتتايتىن.

شەراعاڭ مەن وراعاڭ

– مۇحتار ەۋەزوۆ تە, شەرحان مۇرتازا دا, مەن دە 28 قىركٷيەك كٷنi دٷنيەگە كەلiپپiز. جالپى, 28 قىركٷيەك – تەك ۇلىلاردى دٷنيەگە الىپ كەلەتiن قاسيەتتi كٷن, – دەپ وراعاڭ, ورالحان بٶكەي ەكi كٶزi بiردەي جۇمىلىپ, يىعى سەلكiلدەپ, يىعىمەن بiرگە يىعىنا تٷسەتiن ۇزىن شاشى دا سەلكiلدەپ, راحاتتانا بiر كٷلەر ەدi.

ازدان كەيiن بايسالدى قالىپقا ەنiپ:

– ەنە بiر دانىشپان شەراعاڭ ەكەۋمiزدi مەنسiنبەي “ە, ە, بۇلار جازۋشىلىققا جۋرناليستيكادان كەلگەندەر عوي...” دەيدi مۇرنىن شٷيiرiپ. نە سوندا, جازۋشىلىققا دەرiگەرلiكتەن, نە بولماسا تسك-دان كەلۋ كەرەك پە?! ەرنەست حەمينگۋەي كەسiبي جۋرناليست بولعان. “جٷز جىلعى جالعىزدىقتىڭ” اۆتورى كiم ەدi, يە, سول گابريەل ماركەس, ول دا جۋرناليست بولعان. كەرەك بولسا, قازاق قالامگەرلەرiنiڭ 70 پايىزى – جازۋشىلىققا جۋرناليستيكادان كەلگەندەر. مەسەلە – جازۋشىلىققا كiمنiڭ قايدان كەلگەنiندە ەمەس, تالانتىندا. تالانت تاس جارادى! شەراعاڭ جۋرناليستيكادا “جۋرناليستيكانىڭ جۋكوۆى” اتاندى. ال جازۋشىلىعى شە? تالاي-تالاي مىقتىلاردى شاڭ قاپتىرىپ, جارتى جولدا قالدىرىپ كەتتi ەمەس پە?! تالانت قاي جەردە دە تالانت! – دەر ەدi.

“بIر كەم دٷنيە”

شەراعاڭنىڭ “جازۋشى” باسپاسىنان جارىق كٶرگەن “بiر كەم دٷنيە” اتتى كiتابىنا قىسقا دا نۇسقا وي تولعاۋلارى توپتاستىرىلىپتى. مىسال ٷشiن وسى كiتاپتان “جەكەشە كٶنە مە?” دەگەن شاعىن وي-تولعاۋدى تۇتاس كەلتiرە كەتە­لiكشi:

“ٶز پايداڭدى ويلاما, ەل پايداسىن ويلا! ٶز پايداڭ سونىڭ iشiندە.

بiراق, بەرi سولاي ويلامايدى عوي.

بiر كەم دٷنيە!”

ەندi “سورلى” دەپ اتالاتىن قىپ-قىسقا وي-تولعاۋعا ٷڭiلەلiكشi:

“ٶزگەنiڭ كٶلەڭكەسiندە تۇرعاننىڭ ٶز كٶلەڭكەسi بولمايدى.

ٶز كٶلەڭكەسi بولماسا – ٶلگەنi”.

“نامىس قايدا?” دەگەن شاعىن وي- تولعاۋىن دا قىسقارتپاي سول كٷيiندە وقىپ كٶرەلiك:

“ەلەم بiزدi قۇرمەتتەسiن دەسەك, ٶز ۇلتىمىزدى جەنە ۇلتتىق بەينەمiزدi الدىمەن بiزدiڭ ٶزiمiز بار سەزiمiمiزبەن, اقىل-ويىمىزبەن, iس-ەرەكەتiمiزبەن قۇرمەتتەۋiمiز كەرەك. ٶزiنiڭ ۇلتتىق بەينەسiن تابا الماعان ۇلتتاردىڭ باس­قا ۇلتتارعا جەم بولاتىنىن بiلiپ قوي­عانىمىز جٶن” (اتاتٷرiك).

ال, بiزدە, قازاقتاردا قالاي? باس­قا-باسقا, تiپتi پارلامەنتتiڭ ٶزiندە, سەناتى بار, مەجiلiسi بار, داۋىسقا سال­عاندا توقسان پايىزعا جۋىعى قازاق تiلiنە قارسى داۋىس بەردi. ال دەل وسى پارلامەنت قازاق تiلiن مەملەكەتتiك تiل دەپ شەشiم قابىلداعان بولاتىن. بۇل نە سوندا? دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كٶپشiلiگiنiڭ كەشەگi ٶز شەشiمiنە قارسى شىققانى قالاي?

جوعارىدا اتاتٷرiك ايتقان ۇلتتىق قاسيەتتەردiڭ مٷلدە ادا بولعانى عوي. ۇلتتىق قاسيەتتiڭ, ۇلتتىق نامىستىڭ ٶلگەنi عوي.

مiنە, بۇل – ناعىز قاسiرەت!

بiر كەم دٷنيە”.

شەرحان مۇرتازانىڭ مىسقالداي عانا وي-تولعاۋلارى ٶتە جەڭiل وقىلادى. ەرينە, بۇل – جازۋشىنىڭ شەبەر­لiگi. بiراق وسى مىسقالداي وي-تولعاۋلارداعى استارلى ەمەۋرiننiڭ ٶتكiرلiگi سونداي, ەتiڭنەن ٶتiپ سٷيەگiڭە جەتەدi.

شەرحان مۇرتازانىڭ حالىقتىق قالپىمىز بەن بولمىسىمىز, ۇلتتىق كەلبەتiمiز بەن نامىسىمىز جٶنiندەگi وي-تولعاۋلارى نەگە ٶتiمدi? نەگە بويلاۋىق? سورعىشقا تٶگiلگەن سيياداي نەگە سانامىزعا بiردەن سiڭiپ قالادى?

ەرينە, بۇل جەردە جازۋشىنىڭ شەبەرلiگi (فورمانىڭ ۇتقىرلىعى, وي مەن مازمۇننىڭ بiرلiگi, كٶپ ايتۋدان گٶرi دٶپ ايتۋعا ۇمتىلۋ, تەرەڭدiك, تۇتاستىق جەنە تاعى تاعىلار) جٶنiندە بiراز ەڭگiمە دە قوزعاۋعا بولار ەدi. بiراق, بiز مۇنى قويا تۇرىپ, شەرحان مۇرتازانىڭ جوعارىداعى وي-تولعاۋلارىنىڭ نەگە ٶتiمدi ھەم بويلاۋىقتىعىنىڭ كٶپ سەبەبiنiڭ بiر عانا سەبەپ-سىرىنا توقتالامىز.

ەگەر پاراقۇمار باستىق ٶزiنiڭ قول استىنداعىلارعا: “ادال بولىڭدار, ەدiل بولىڭدار, تازا بولىڭدار! پارا الماڭدار!” دەسە, نە بولار ەدi? باستىقتىڭ بۇل سٶزiنە قۇلاق اسۋ بىلاي تۇرسىن, ونىڭ قاراماعىنداعىلار مەن قول استىنداعىلار iشتەرiنەن مىرس-مىرس كٷلەر ەدi. نەگە? ٶيتكەنi, “سٶز بەن iستiڭ بiرلiگi” دەگەن قاسيەتتi ۇعىم بار. حالىق اقىماق ەمەس, سٶزi مەن iسi, پiكiرi مەن پيعىلى ەكi بٶلەك ادامدى ەشۋاقىتتا تىڭدامايدى جەنە سىيلاي دا قويمايدى. تۇلعالىق قاسيەتi, ياعني تۇلعاعا تەن قاسيەتi جوق ادامنىڭ (سٶزi مەن iسi ەكi بٶلەك ادامنىڭ) اۋزىندا دۋا دا بولمايدى. اۋزىندا دۋاسى جوق ادامنىڭ سٶزi دە ادىرا قالادى. ايدالاعا كەتەدi. ال ەندi شەرحان مۇرتازا قاي جەردە جٷرمەسiن, قانداي قىزمەت اتقارماسىن, ۇلتتىڭ مۇڭ-مٷددەسi ٷشiن ارىستانشا ارپالىستى. ٶزiنiڭ قاجىر-قايراتىن, جiگەرiن, نامىسىن, بiلiم-بiلiگiن وسى قاسيەتتi دە كيەلi جولعا باعىشتادى. قاسىم امانجولوۆتىڭ “جاۋ جولىنا اتام سەنi, بومبا بول دا, جارىل جٷرەك!” دەگەنi سيياقتى...

سٶزi مەن iسi بiر جەردەن شىعاتىن تۇلعانىڭ دا ۋەجi ٶتiمدi كەلەدi. اۋزىنىڭ دۋاسى بار مۇنداي ازاماتتى وقىرماندار دا iلتيپاتپەن سٷيiنە, تۇششىنا وقيدى. شەراعاڭنىڭ “بiر كەم دٷنيە­سiنiڭ” ٶتiمدiلiگiنiڭ بiر سەبەبi دە وسىندا جاتقانداي.

شارشاماڭىز, شەراعا, شالدىقپاڭىز! قولىڭىزدان قالامىڭىز بەن قاعازىڭىز تٷسپەسiن. جٷزگە جەتiڭiز!

ايتپاقشى, “جٷزگە جەتiڭiز” دەگەنi­مiز­دەن شىعادى, “بiر كەم دٷنيەدە” شەراعاڭنىڭ “جٷزدi ازىرقانعان جازۋشى” دەيتiن دٷنيەسi بار. بiرiگiپ وقيىقشى:

“ەرتەرەكتە جازۋشىلار وداعىنىڭ ٷيiندە بiر جازۋشىنىڭ مەرەيتويى ٶتiپ جاتتى. 90 جاسقا تولعان توي يەسi كٶپشiلiككە العىس ايتىپ, مiنبەردە سٶز سٶيلەپ تۇرعاندا, ارت جاقتان بiرەۋ:

– ەلەكە, ەلەكە! جٷزگە جەت! جٷزگە جەت! – دەپ ايقايلادى. توي يەسi قاھارلانىپ:

– ەي, نايساپ! جٷزدەن ارتىق سان بiلمەيسiڭ بە? – دەپ رەنجiدi.

 سٶيتكەن ەلەكەڭ جٷزدi ازىرقانىپ جٷرگەندە, توقسان التىعا كەلiپ, دٷنيەدەن ٶتتi.

بۇل دا بiر كەم دٷنيە!”

شەراعاڭ – بەرIبIر شەراعاڭ

تەگiندە بار, توپىراعىندا بار, ساناسىندا بار ازامات ازبايدى ھەم اينىمايدى (دٷنيەنi بٷلدiرەتiندەر دە – تەگiندە جوق تەكسiزدەر مەن توپىراقسىزدار عوي). بٷكiل كٷش-جiگەرiن, بiلiمi مەن بiلiگiن, كەرەك دەسەڭiز, اقشاسىن دا, باس­قاسىن دا ۇلتىن ٶرگە سٷيرەۋ ٷشiن جۇمسايدى. مۇنداي ازاماتتار – ۇلتىنىڭ ىرىسى, ەلiنiڭ قۇتى. شەراعاڭ دا وسىنداي ۇلتقا – ىرىس, ەلگە – قۇت بولا بiلگەن سيرەكتەر مەن iرiلەردiڭ سويىنان.

شەراعاڭنىڭ ۇلتقا سiڭiرگەن ەڭبەگi ۇشان-تەڭiز. ٶز باسىم شەراعاڭنىڭ قايراتكەرلiگi مەن ازاماتتىق بيiكتiگiن تەك الاش قايراتكەرلەرiمەن (ا.باي­تۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ت.جٷرگەنوۆ جەنە ت.ب.) عانا سالىستىرار ەدiم. ودان تٶمەندەسەك, شەراعاڭا وبال بولار ەدi. ٶزiنە ەمەس, ەرينە. ەتكەن ەڭبە­گiنە. تٶككەن تەرiنە. مەملەكەتشiل­دiگiنە. مەكتەبiنە. ۇستازدىعىنا. كٶش­باسشىلىعىنا. Iرiلiگiنە. ازات مiنەزi مەن بوستان رۋحىنا. تاعلىمىنا. ٶنەگەسiنە. وتانشىلدىعىنا. ەڭ باستىسى, كٷرەس­كەرلiگiنە!

ەمiرحان مەڭدەكە