Foto: Kazgazeta.kz
2 aqpanda Qazaqstanda Ulttyq basylym kúni atap ótiledi. Bul kún – otandyq merzimdi baspasóz tarihynyń bastaýy sanalatyn, 1913 jyly Ahmet Baitursynov, Álihan Bókeihanov, Mirjaqyp Dýlatov bastaǵan ult ziialylary shyǵarǵan «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórgen kún. Bul týraly Ult.kz tilshisi mamandardan surap kórdi.
Tarihi turǵydan alǵanda, «Qazaq» gazeti – tek aqparat taratqan basylym emes, ultty oiatqan, qoǵamdyq sanany qalyptastyrǵan, eldik muratty alǵa shyǵarǵan rýhani minber boldy. Sondyqtan 2 aqpannyń Ulttyq basylym kúni retinde belgilenýi – tarihi ádilettiń ornaýy deýge bolady.
Ulttyq baspasóz – renessans kezeńinde
Ulttyq basylym kúnine orai Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qazaqstandyq jýrnalisterdi quttyqtady. Prezidenttiń keńesshisi – baspasóz hatshysy Aibek Smadiiarovtyń habarlaýynsha, Memleket basshysy buqaralyq aqparat quraldarynyń Ádiletti Qazaqstandy qurýda, qoǵamda «Zań men tártip» qaǵidatyn ornyqtyrýda airyqsha ról atqaryp otyrǵanyn atap ótti.
Prezident merzimdi baspasóz ókilderin konstitýtsiialyq reformalar men memlekettik júieni jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan aýqymdy ózgeristerdi jariialaý kezinde konstrýktivti, jaýapty ustanymda bolýǵa úndedi. Sondai-aq patriotizm uǵymyn jasampazdyq pen jaýapkershilik turǵysynan túsinip, zańdy qurmetteý arqyly táýelsizdikti qorǵaý ár azamattyń boryshy ekenin aitty.
QR Premer-ministriniń orynbasary – Mádeniet jáne aqparat ministri Aida Balaeva da sala ókilderin kásibi merekemen quttyqtap, ulttyq basylymdardyń búgingi damý baǵytyna toqtaldy.
Onyń aitýynsha, Memleket basshysy «Turkistan» gazetine bergen suhbatynda atap ótkendei, otandyq merzimdi baspasóz «renessans kezeńine» qadam basty. Internet pen tsifrlyq tehnologiialardyń arqasynda dástúrli gazetter men jýrnaldar aýditoriiasyn keńeitip, jańa formatta jańǵyryp keledi.
Ministr ulttyq basylymdardy qoldaý vedomstvo qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri bolyp qala beretinin aityp, jýrnalisterdiń eldik reformalardy halyqqa jetkizýdegi kásibi eńbegin erekshe atap ótti.
«Qazaq» – ulttyq baspasózdiń atasy
«Qazaq» gazetiniń bas redaktory Jasulan Máýlenuly tarihi basylymnyń orny men mańyzyna keńinen toqtaldy. Onyń aitýynsha, buǵan deiin jaryq kórgen «Túrkistan ýálaiatynyń gazeti» men «Dala ýálaiatynyń gazeti» patsha úkimetiniń resmi qosymshasy retinde shyqqan, al ulttyń muńyn ashyq kóterip, qoǵamdyq pikir qalyptastyrǵan tolyqqandy ulttyq gazet – «Qazaq» boldy.
«Osydan 113 jyl buryn jaryq kórgen «Qazaq» gazetin biz ult basylymdarynyń atasyna balap júrmiz. Árine, «Qazaqtyń tuńǵysh gazeti ol emes qoi» dep buǵan qarsy ýáj aitatyndar bar. Degenmen, 1870 jyly Tashkentte jaryq kórgen «Túrkistan ýálaiatynyń gazeti» «Týrkestanskie vedomosti» gazetiniń qosymshasy retinde jaryq kórdi. Iaǵni, ol qazaq tilinde shyqqan tolyqqandy gazet bolǵan joq. Jáne onda tek patsha úkimetiniń sheshimderi, jarlyqtary ǵana jariialandy. «Dala ýálaiatynyń gazeti» de sondai boldy. Sondyqtan, sol qiyn zamanda salystyrmaly túrde uzaq jaryq kórgen, ulttyń máselesin ashyq kótergen, jurttyń saýatyn ashýda mańyzdy ról atqarǵan «Qazaq» gazetiniń ulttyq baspasóz tarihynda alatyn orny zor. Bir qýanyshtysy, 2023 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń uiytqy bolýymen «Qazaq» gazeti jaryq kórgen kún, iaǵni 2 aqpan elimizde Ulttyq basylym kúni merekesi bolyp bekitildi. Alǵash merekeni 2024 jyly toiladyq. Jap-jańa mereke. Buny sonaý toqsanynshy jyldary isteý kerek edi. Eshten kesh jaqsy. Bul «Qazaq» – sol «Qazaqtyń» zańdy jalǵasy. Óitkeni, «Qazaqty» tuńǵysh shyǵarýshylardyń biri ári gazettiń jaýapty hatshysy bolǵan Mirjaqyp Dýlatulynyń qyzy Gúlnar Mirjaqypqyzy kózi tirisinde tarihi basylymdy moiyndap, qolyna ustaǵanda, úiine ákesi kirip kelgendei áserde bolǵanyn óz esteliginde jazǵan bolatyn. Gazettiń ǵasyrlyq mereitoiynda QR Eńbek Eri, Halyq jazýshysy Ábish Kekilbaev: «Qazirgi qolymyzdaǵy Qoǵabai Sársekeev qol qoiǵan gazet sol», – dep búgingi gazettiń zańdylyǵyn jalpyǵa jariia etken bolatyn. Ókinishke qarai, gazet tigindisin ashyp qaraǵanda «Qazaqtyń» ekinshi tynysyn ashqan Qoǵabai Sársekeev te, gazettiń qaita shyǵýyna atsalysqan tulǵalar da qazir ortamyzda joq. Degenmen, «tiri adam tirshiligin jasaidy», gazettiń ekinshi tynysyn qaita ashqan qairatkerler ómirden ótse de, bul kúnderi gazet jumysy toqtap qalmai, óz oqyrmanymen qaýyshyp keledi», – deidi «Qazaq» gazetiniń bas redaktory Jasulan Máýlenuly.
Al ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, baspagerlik-redaktorlyq jáne dizainerlik óner kafedrasynyń oqytýshysy Qaragóz Simádil Ahmet Baitursynulynyń «Gazet – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» degen áigili tujyrymyn alǵa tartady.
«HH ǵasyrdaǵy qazaq basylymdarynyń jaýapkershiligi «Halyqtyń kózi, qulaǵy hám úni» bolýdyń mańyzyn túsinýden turdy. «Qazaqtyń» 1-nómirinde redaktsiia oqyrmanǵa bylai deidi: «Jurtqa muryndyq bolatyn nárseniń biri gazet. Halyqqa gazettiń keregi qandai ekenin aityp ótkenimiz unamsyz bolmas. Áýeli gazet – halyqtyń kózi, kulaǵy hám tili. Adamǵa kóz, qulaq, til qandai kerek bolsa, halyqqa gazet sondai kerek. Gazeti joq jurt basqa gazeti bar jurttardyń qasynda qulaǵy joq kereń, tili joq maqaý, kózi joq soqyr syqyldy. Dúniede ne bolyp jatqanyn kórý joq, ne sóilenip jatqanyn estý joq, óz pikirin aitý joq. Ekinshi, gazet – jurtqa qyzmet etetin nárse, olai bolatyn mánisi jurttyń bilimdi, pikirli, kórgeni kóp kósemderi, oqyǵany kóp adamdary gazet arqyly halyqtyń aldyna túsip, jol kórsetip, jón siltep basshylyq aityp turady. Úshinshi, gazet – halyqqa bilim taratýshy. Olai deitinimiz gazetten jurt estimegenin estip, bilmegenin bilip, birte-birte bilimi molaiyp, zeiini ósip, pikiri ashylyp, parasaty jetikpekshi. Tórtinshisi, gazet – halyqtyń daýshysy. «Jurtym» dep halyqtyń aryn arlap, zaryn zarlap, namysyn joqtaityn azamattary gazet arqyly halyqtyń sózin sóilep, paidasyn qorǵap, zararyna qarsy turyp, qarǵaǵa kózin shoqytpasqa tyrysady. Gazettiń paidasyn bilimdi, ónerli halyqtar kóbirek biledi.Sondyqtan neǵurlym bilimdi, ónerli halyq bolsa, solǵurlym gazet-jýrnaldary kóp»...
Iá, qazaqqa kerek sózdi teńiz túbinen marjan tergendei qylyp elep-ekshep jariialaǵan «Qazaq» gazeti aǵartýshylyq, saiasi-áleýmettik jańǵyrý, ulttyq tutastyq pen birigý muratyna adal boldy. «Qazaq» gazetinde basylǵan sóz qazaq dalasyn oiatty, qazaq dalasyndaǵy ulttyq biregeilikti qalyptaýǵa úles qosty. Qazaqtyń muraty ǵana emes, dúnieniń tynys-tirshiligi, ǵylym-bilimi de osy basylym arqyly qazaq oqyrmanyna jetti. HH ǵasyr perzentin tolǵandyrǵan oi, sóz ben ideia, murat ta osy baspasóz arqyly taraldy. Demek, ótkenniń izi tańbalanǵan bul basylymnyń qazaq úshin ǵana emes, dúnieniń balasy úshin jasaǵan eńbegi ushan-teńiz», – deidi Qaragóz Simádil.
Búgingi Ulttyq basylym kúni – tek kásibi mereke emes. Bul – qazaq qoǵamynyń ótkenine taǵzym, búgingisine jaýapkershilik, bolashaǵyna senim bildiretin kún. Óitkeni búgingi baspasóz – erteńgi tarih. Al tarihty hatqa túsirip, ult jadynda saqtaityn basty qural – baspa sózi.
Aqbota Musabekqyzy
