فوتو: Kazgazeta.kz
2 اقپاندا قازاقستاندا ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ اتاپ ٶتٸلەدٸ. بۇل كٷن – وتاندىق مەرزٸمدٸ باسپاسٶز تاريحىنىڭ باستاۋى سانالاتىن, 1913 جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆ, ەليحان بٶكەيحانوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ باستاعان ۇلت زييالىلارى شىعارعان «قازاق» گازەتٸنٸڭ العاشقى سانى جارىق كٶرگەن كٷن. بۇل تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸ مامانداردان سۇراپ كٶردٸ.
تاريحي تۇرعىدان العاندا, «قازاق» گازەتٸ – تەك اقپارات تاراتقان باسىلىم ەمەس, ۇلتتى وياتقان, قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرعان, ەلدٸك مۇراتتى العا شىعارعان رۋحاني مٸنبەر بولدى. سوندىقتان 2 اقپاننىڭ ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ رەتٸندە بەلگٸلەنۋٸ – تاريحي ەدٸلەتتٸڭ ورناۋى دەۋگە بولادى.
ۇلتتىق باسپاسٶز – رەنەسسانس كەزەڭٸندە
ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸنە وراي مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندىق جۋرناليستەردٸ قۇتتىقتادى. پرەزيدەنتتٸڭ كەڭەسشٸسٸ – باسپاسٶز حاتشىسى ايبەك سماديياروۆتىڭ حابارلاۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋدا, قوعامدا «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتىن ورنىقتىرۋدا ايرىقشا رٶل اتقارىپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ.
پرەزيدەنت مەرزٸمدٸ باسپاسٶز ٶكٸلدەرٸن كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار مەن مەملەكەتتٸك جٷيەنٸ جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى ٶزگەرٸستەردٸ جارييالاۋ كەزٸندە كونسترۋكتيۆتٸ, جاۋاپتى ۇستانىمدا بولۋعا ٷندەدٸ. سونداي-اق پاتريوتيزم ۇعىمىن جاسامپازدىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸك تۇرعىسىنان تٷسٸنٸپ, زاڭدى قۇرمەتتەۋ ارقىلى تەۋەلسٸزدٸكتٸ قورعاۋ ەر ازاماتتىڭ بورىشى ەكەنٸن ايتتى.
قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى – مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترٸ ايدا بالاەۆا دا سالا ٶكٸلدەرٸن كەسٸبي مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, ۇلتتىق باسىلىمداردىڭ بٷگٸنگٸ دامۋ باعىتىنا توقتالدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى «Turkistan» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا اتاپ ٶتكەندەي, وتاندىق مەرزٸمدٸ باسپاسٶز «رەنەسسانس كەزەڭٸنە» قادام باستى. ينتەرنەت پەن تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ ارقاسىندا دەستٷرلٸ گازەتتەر مەن جۋرنالدار اۋديتوريياسىن كەڭەيتٸپ, جاڭا فورماتتا جاڭعىرىپ كەلەدٸ.
مينيستر ۇلتتىق باسىلىمداردى قولداۋ ۆەدومستۆو قىزمەتٸنٸڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەتٸنٸن ايتىپ, جۋرناليستەردٸڭ ەلدٸك رەفورمالاردى حالىققا جەتكٸزۋدەگٸ كەسٸبي ەڭبەگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
«قازاق» – ۇلتتىق باسپاسٶزدٸڭ اتاسى
«قازاق» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى جاسۇلان مەۋلەنۇلى تاريحي باسىلىمنىڭ ورنى مەن ماڭىزىنا كەڭٸنەن توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيٸن جارىق كٶرگەن «تٷركٸستان ۋەلاياتىنىڭ گازەتٸ» مەن «دالا ۋەلاياتىنىڭ گازەتٸ» پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ رەسمي قوسىمشاسى رەتٸندە شىققان, ال ۇلتتىڭ مۇڭىن اشىق كٶتەرٸپ, قوعامدىق پٸكٸر قالىپتاستىرعان تولىققاندى ۇلتتىق گازەت – «قازاق» بولدى.
«وسىدان 113 جىل بۇرىن جارىق كٶرگەن «قازاق» گازەتٸن بٸز ۇلت باسىلىمدارىنىڭ اتاسىنا بالاپ جٷرمٸز. ەرينە, «قازاقتىڭ تۇڭعىش گازەتٸ ول ەمەس قوي» دەپ بۇعان قارسى ۋەج ايتاتىندار بار. دەگەنمەن, 1870 جىلى تاشكەنتتە جارىق كٶرگەن «تٷركiستان ۋەلاياتىنىڭ گازەتi» «تۋركەستانسكيە ۆەدوموستي» گازەتٸنٸڭ قوسىمشاسى رەتٸندە جارىق كٶردٸ. ياعني, ول قازاق تٸلٸندە شىققان تولىققاندى گازەت بولعان جوق. جەنە وندا تەك پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ شەشٸمدەرٸ, جارلىقتارى عانا جارييالاندى. «دالا ۋەلاياتىنىڭ گازەتi» دە سونداي بولدى. سوندىقتان, سول قيىن زاماندا سالىستىرمالى تٷردە ۇزاق جارىق كٶرگەن, ۇلتتىڭ مەسەلەسٸن اشىق كٶتەرگەن, جۇرتتىڭ ساۋاتىن اشۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارعان «قازاق» گازەتٸنٸڭ ۇلتتىق باسپاسٶز تاريحىندا الاتىن ورنى زور. بٸر قۋانىشتىسى, 2023 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «قازاق» گازەتٸ جارىق كٶرگەن كٷن, ياعني 2 اقپان ەلٸمٸزدە ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ مەرەكەسٸ بولىپ بەكٸتٸلدٸ. العاش مەرەكەنٸ 2024 جىلى تويلادىق. جاپ-جاڭا مەرەكە. بۇنى سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى ٸستەۋ كەرەك ەدٸ. ەشتەن كەش جاقسى. بۇل «قازاق» – سول «قازاقتىڭ» زاڭدى جالعاسى. ٶيتكەنٸ, «قازاقتى» تۇڭعىش شىعارۋشىلاردىڭ بٸرٸ ەرٸ گازەتتٸڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولعان مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ قىزى گٷلنار مٸرجاقىپقىزى كٶزٸ تٸرٸسٸندە تاريحي باسىلىمدى مويىنداپ, قولىنا ۇستاعاندا, ٷيٸنە ەكەسٸ كٸرٸپ كەلگەندەي ەسەردە بولعانىن ٶز ەستەلٸگٸندە جازعان بولاتىن. گازەتتٸڭ عاسىرلىق مەرەيتويىندا قر ەڭبەك ەرٸ, حالىق جازۋشىسى ەبٸش كەكٸلباەۆ: «قازٸرگٸ قولىمىزداعى قوعاباي سەرسەكەەۆ قول قويعان گازەت سول», – دەپ بٷگٸنگٸ گازەتتٸڭ زاڭدىلىعىن جالپىعا جارييا ەتكەن بولاتىن. ٶكٸنٸشكە قاراي, گازەت تٸگٸندٸسٸن اشىپ قاراعاندا «قازاقتىڭ» ەكٸنشٸ تىنىسىن اشقان قوعاباي سەرسەكەەۆ تە, گازەتتٸڭ قايتا شىعۋىنا اتسالىسقان تۇلعالار دا قازٸر ورتامىزدا جوق. دەگەنمەن, «تٸرٸ ادام تٸرشٸلٸگٸن جاسايدى», گازەتتٸڭ ەكٸنشٸ تىنىسىن قايتا اشقان قايراتكەرلەر ٶمٸردەن ٶتسە دە, بۇل كٷندەرٸ گازەت جۇمىسى توقتاپ قالماي, ٶز وقىرمانىمەن قاۋىشىپ كەلەدٸ», – دەيدٸ «قازاق» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى جاسۇلان مەۋلەنۇلى.
ال ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, باسپاگەرلٸك-رەداكتورلىق جەنە ديزاينەرلٸك ٶنەر كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى قاراگٶز سٸمەدٸل احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ «گازەت – حالىقتىڭ كٶزٸ, قۇلاعى ھەم تٸلٸ» دەگەن ەيگٸلٸ تۇجىرىمىن العا تارتادى.
«حح عاسىرداعى قازاق باسىلىمدارىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ «حالىقتىڭ كٶزٸ, قۇلاعى ھەم ٷنٸ» بولۋدىڭ ماڭىزىن تٷسٸنۋدەن تۇردى. «قازاقتىڭ» 1-نٶمٸرٸندە رەداكتسييا وقىرمانعا بىلاي دەيدٸ: «جۇرتقا مۇرىندىق بولاتىن نەرسەنٸڭ بٸرٸ گازەت. حالىققا گازەتتٸڭ كەرەگٸ قانداي ەكەنٸن ايتىپ ٶتكەنٸمٸز ۇنامسىز بولماس. ەۋەلٸ گازەت – حالىقتىڭ كٶزٸ, كۇلاعى ھەم تٸلٸ. ادامعا كٶز, قۇلاق, تٸل قانداي كەرەك بولسا, حالىققا گازەت سونداي كەرەك. گازەتٸ جوق جۇرت باسقا گازەتٸ بار جۇرتتاردىڭ قاسىندا قۇلاعى جوق كەرەڭ, تٸلٸ جوق ماقاۋ, كٶزٸ جوق سوقىر سىقىلدى. دٷنيەدە نە بولىپ جاتقانىن كٶرۋ جوق, نە سٶيلەنٸپ جاتقانىن ەستۋ جوق, ٶز پٸكٸرٸن ايتۋ جوق. ەكٸنشٸ, گازەت – جۇرتقا قىزمەت ەتەتٸن نەرسە, ولاي بولاتىن مەنٸسٸ جۇرتتىڭ بٸلٸمدٸ, پٸكٸرلٸ, كٶرگەنٸ كٶپ كٶسەمدەرٸ, وقىعانى كٶپ ادامدارى گازەت ارقىلى حالىقتىڭ الدىنا تٷسٸپ, جول كٶرسەتٸپ, جٶن سٸلتەپ باسشىلىق ايتىپ تۇرادى. ٷشٸنشٸ, گازەت – حالىققا بٸلٸم تاراتۋشى. ولاي دەيتٸنٸمٸز گازەتتەن جۇرت ەستٸمەگەنٸن ەستٸپ, بٸلمەگەنٸن بٸلٸپ, بٸرتە-بٸرتە بٸلٸمٸ مولايىپ, زەيٸنٸ ٶسٸپ, پٸكٸرٸ اشىلىپ, پاراساتى جەتٸكپەكشٸ. تٶرتٸنشٸسٸ, گازەت – حالىقتىڭ داۋشىسى. «جۇرتىم» دەپ حالىقتىڭ ارىن ارلاپ, زارىن زارلاپ, نامىسىن جوقتايتىن ازاماتتارى گازەت ارقىلى حالىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, پايداسىن قورعاپ, زارارىنا قارسى تۇرىپ, قارعاعا كٶزٸن شوقىتپاسقا تىرىسادى. گازەتتٸڭ پايداسىن بٸلٸمدٸ, ٶنەرلٸ حالىقتار كٶبٸرەك بٸلەدٸ.سوندىقتان نەعۇرلىم بٸلٸمدٸ, ٶنەرلٸ حالىق بولسا, سولعۇرلىم گازەت-جۋرنالدارى كٶپ»...
يە, قازاققا كەرەك سٶزدٸ تەڭٸز تٷبٸنەن مارجان تەرگەندەي قىلىپ ەلەپ-ەكشەپ جارييالاعان «قازاق» گازەتٸ اعارتۋشىلىق, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك جاڭعىرۋ, ۇلتتىق تۇتاستىق پەن بٸرٸگۋ مۇراتىنا ادال بولدى. «قازاق» گازەتٸندە باسىلعان سٶز قازاق دالاسىن وياتتى, قازاق دالاسىنداعى ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ قالىپتاۋعا ٷلەس قوستى. قازاقتىڭ مۇراتى عانا ەمەس, دٷنيەنٸڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ, عىلىم-بٸلٸمٸ دە وسى باسىلىم ارقىلى قازاق وقىرمانىنا جەتتٸ. حح عاسىر پەرزەنتٸن تولعاندىرعان وي, سٶز بەن يدەيا, مۇرات تا وسى باسپاسٶز ارقىلى تارالدى. دەمەك, ٶتكەننٸڭ ٸزٸ تاڭبالانعان بۇل باسىلىمنىڭ قازاق ٷشٸن عانا ەمەس, دٷنيەنٸڭ بالاسى ٷشٸن جاساعان ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز», – دەيدٸ قاراگٶز سٸمەدٸل.
بٷگٸنگٸ ۇلتتىق باسىلىم كٷنٸ – تەك كەسٸبي مەرەكە ەمەس. بۇل – قازاق قوعامىنىڭ ٶتكەنٸنە تاعزىم, بٷگٸنگٸسٸنە جاۋاپكەرشٸلٸك, بولاشاعىنا سەنٸم بٸلدٸرەتٸن كٷن. ٶيتكەنٸ بٷگٸنگٸ باسپاسٶز – ەرتەڭگٸ تاريح. ال تاريحتى حاتقا تٷسٸرٸپ, ۇلت جادىندا ساقتايتىن باستى قۇرال – باسپا سٶزٸ.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
