Adamnyń oi órisi, qabileti men beiimdiligi, minezi men túr-álpeti árqily. Árine, bir-birine júz paiyz uqsaityn adamdar joq. Adam jaratylysynyń, tabiǵat tylsymynyń qupiia syry da osynda. Soǵan sáikes árkim óz erik-kúshine qarai óz qabiletin tanyp-bilýge, ony damytýǵa talpynady. Kerisinshe, óz qabiletin tekten-tekke qurtyp, ony basqaǵa jumsaityndar da az emes.
Al qabilet degenimiz ne? Ol – adamnyń bir is-áreketti oryndaýda árqily deńgeide kórinetin jeke qasieti. Ony danyshpandar «asyl muraǵa» da teńegen eken. Óitkeni, kez kelgen adamda erekshe bir kózge túsetin qasiet bolady. Eger adam óz boiyndaǵy izgi qasietterdi qasterlep, ony kúndelikti ómirmen ushtystyra bilse, qasietter daǵdyǵa ainalyp, bite-qainasyp ketedi. Adam balasynyń qolynan kelmeitini joqtyń qasy. Mundai jan báribir óziniń aldyna qoiǵan maqsatyna jetip, eńbeginiń jemisin jeidi. Kisi neǵurlym qabiletti bolsa, ol soǵurlym qai isti de tabysty oryndap, syi-qurmetke bólenedi. Iá, adamdar úshin óz qabiletin jaqsy isterge, el igiligine jumsaǵannan artyq baqyt joq. Tek este bolatyn bir jaǵdai, keibir adamdarda erekshe bir kózge túsetin birneshe qabilet kezdesedi. Bul – Jaratqan Iemizdiń sol adamǵa bergen nesibesi. Biraq ta biz ony kúndemei, óz boiymyzdaǵy qabiletti tanyp-bilip, ony baǵalai bilýge tiistimiz. Ómirde kezdesetin bir sátsizdikten soń: «Meniń boiymda eshqandai qabilet joq, báribir men bul isti atqara almaimyn», – dep sary ýaiymǵa salynatyndar utylatyny haq.
Uly oishyl Kishi Seneka: «Adam óz qabiletiniń qandai ekenin bir iske kiriskende ǵana biledi», – depti. Ol ras. Sol sebepti árdaiym óz isińe syni turǵydan qarap, odan qorytyndy shyǵara bilýiń qajet. Sirá, sondyqtan da shyǵar, Delfii hramynda: «Óz-ózińe úńil» dep jazylǵan.
Qabilettilikti anyqtaityn qasietter: sezimtaldyq, baiqaǵyshtyq, ańǵarympazdyq, zerektik, oilampazdyq, kóregendik, zerdelilik, ideialardy ońai týyndata alýshylyq, sóz saptaý erkindigi, tutas qabyldaýǵa, uǵymdardy salystyrýǵa (alystatý, jaqyndatý, qiystyrý, t.b.), topshylaýǵa beiimdilik jáne taǵy da basqalar. Tek esińizde bolsyn, óz qabiletiń óz yrqyńa kónedi. Salliýstii aitpaqshy: «Ár adam óz taǵdyryn ózi sheshýge tiis». Al adam qabiletiniń qainar kózi eshqashan da taýsylmaidy. Adam qabilettiliginiń artýyna bailanysty onyń daryndylyǵy men danyshpandylyǵy da aiqyndala túsedi.
Qabilettiń qandai túri de eńbekpen damyp, qalyptasady. Adam ter tókpeiinshe, onyń boiyndaǵy qabilet eshbir mán-mańyzǵa ie bola almaq emes. Óitkeni, qabilet oilaý, kúshti erik-jiger, turaqty minez, qajyr-qairat, ushqyr qiial tárizdi adamnyń jan qýatynyń san túrli jaqtarymen tyǵyz bailanysty.
Belgili bir dúniege ynta-yqylasynyń artýy – oianyp kele jatqan qabilettiń alǵashqy belgisi. Ol negizinen beiimdilik dep atalady, qai is te osy beiimdilikten bastaý alady. Adam balasy óziniń boiyndaǵy qabilettiliginiń belgilerin tym erte baiqasa, ne nársege beiim ekenin mezgilinde sezse, onda ol ómirde óz jolyn tabady. Ókinishke qarai, kóp adam óz qabiletiniń qandai ekenin, ne nársege beiim ekenin is júzinde anyqtai almai nemese oǵan mán bermei, sonyń saldarynan kópke deiin ómirde óz ornyn taba almaidy. Sol sebepti, intellektýaldyq kúsh-qýat – qabilettilikte!
Jastardyń jahandaný jaǵdaiynda óziniń ulttyq bolmysyn joǵaltpaý úshin basty qaǵida – ulttyq bolmys, mádeni mura men dástúrimizdi saqtaý. Filosof Hantington: «HHI ǵasyr – aqparattyq, ideologiialyq kúres ǵasyry», – degen edi. Buǵan jol bermeý úshin teń dárejede dini saýattylyq, saiasi mádeniet pen saiasi sanany qalyptastyrý, jalpy alǵanda, mádeniet pen bilimdilik deńgeiin kóterý qajet. Iaǵni «intellektýaldy qoǵam» túzip, barlyq jastarǵa erkindik pen múmkindik berýimiz qajet. Atam qazaqtyń «Balanyń betinen qaqpa, belin bý…» deitini sondyqtan ǵoi. Men baǵana qabilet týraly aittym. Taǵy bir nárse – ulttyq qabilet. Iaǵni belgili bir eldiń qai nársege, qai salaǵa beiim ekenin anyqtaý – negizgi nárse. Osy oraida qazirgi qazaq halqy nege qabiletti ekenin bilý, myna sizdiń, myna meniń, bárimizdiń mindetimiz…
Intellektýaldy ult – intellektýaldy deńgeide qoǵamdyq baǵdary, kontseptteri qalyptasqan qoǵam. Ol jerde belgili bir bilim júiesi oryn alady. Sol negizde intellektýaldy qor qalyptasady. Ulttyń intellektýaldy deńgeide mádeni, tarihi alǵysharttary qalyptasyp, tabysqa qol jetkizýdi basty maqsat etip qoiady. Intellektýaldy ult ulttyq qundylyqtyń baǵdary anyqtalǵan shaqta jasaqtalady. Qoǵamdyq bilim tetikteri qalyptasqan jaǵdaida ǵana múmkin bolady. Qoǵam progreske qol jetkizýge, aqparatqa qoljetimdi bolǵan jaǵdaida múmkin. Bizdiń ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversitette buǵan keń kólemde jaǵdai jasalǵan. Shetelden ǵalymdar shaqyrtylady. Biz shet memlekette oqi alamyz. Ozyq memleketterdiń úlgilerin ózderimizde qoldaný múmkindigi bar. Eń birinshi intellektýaldy ult qalyptastyrý úshin tól tarihymyzdy jaqsy bilýimiz kerek. Sonda ǵana intellektýaldy ult tarihi sanamen qalyptasady. Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti «Intellektýaldy ult – 2020» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha elimizdiń erteńi bolatyn jastardyń áleýetti kúshke ainalýyna múmkindikter berýde. Básekege qabiletti intellektýaldy elita qalyptastyrý kún tártibinde tur.
Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti básekege qabiletti oqý oryny, adam kapitalyn damytýdy – basty maqsat etedi. Sondyqtan intellektýaldy ult qurýdaǵy negizgi qozǵaýshy kúsh – jastar. Búginde intellektýaldy ult qalyptastyrýdyń negizgi irgetasy aqparat zamanyndaǵy ózine qajetti dúniege tez qol jetkize alatyn, kommýnikativti, tapqyr jastar ekeni belgili. Eń kóp qarjy bólinetin sala da – osylar. Sondyqtan damyp, óskimiz kelse, aqyl-oi, intellektige kóp kóńil bólýimiz kerek. Sonda «qabiletti ultqa» ainalamyz.
Nurgúl Toqsanbaeva,
ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, professor
