ادامنىڭ وي ٶرٸسٸ, قابٸلەتٸ مەن بەيٸمدٸلٸگٸ, مٸنەزٸ مەن تٷر-ەلپەتٸ ەرقيلى. ەرينە, بٸر-بٸرٸنە جٷز پايىز ۇقسايتىن ادامدار جوق. ادام جاراتىلىسىنىڭ, تابيعات تىلسىمىنىڭ قۇپييا سىرى دا وسىندا. سوعان سەيكەس ەركٸم ٶز ەرٸك-كٷشٸنە قاراي ٶز قابٸلەتٸن تانىپ-بٸلۋگە, ونى دامىتۋعا تالپىنادى. كەرٸسٸنشە, ٶز قابٸلەتٸن تەكتەن-تەككە قۇرتىپ, ونى باسقاعا جۇمسايتىندار دا از ەمەس.
ال قابٸلەت دەگەنٸمٸز نە? ول – ادامنىڭ بٸر ٸس-ەرەكەتتٸ ورىنداۋدا ەرقيلى دەڭگەيدە كٶرٸنەتٸن جەكە قاسيەتٸ. ونى دانىشپاندار «اسىل مۇراعا» دا تەڭەگەن ەكەن. ٶيتكەنٸ, كەز كەلگەن ادامدا ەرەكشە بٸر كٶزگە تٷسەتٸن قاسيەت بولادى. ەگەر ادام ٶز بويىنداعى ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ قاستەرلەپ, ونى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرمەن ۇشتىستىرا بٸلسە, قاسيەتتەر داعدىعا اينالىپ, بٸتە-قايناسىپ كەتەدٸ. ادام بالاسىنىڭ قولىنان كەلمەيتٸنٸ جوقتىڭ قاسى. مۇنداي جان بەرٸبٸر ٶزٸنٸڭ الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتٸپ, ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸن جەيدٸ. كٸسٸ نەعۇرلىم قابٸلەتتٸ بولسا, ول سوعۇرلىم قاي ٸستٸ دە تابىستى ورىنداپ, سىي-قۇرمەتكە بٶلەنەدٸ. يە, ادامدار ٷشٸن ٶز قابٸلەتٸن جاقسى ٸستەرگە, ەل يگٸلٸگٸنە جۇمساعاننان ارتىق باقىت جوق. تەك ەستە بولاتىن بٸر جاعداي, كەيبٸر ادامداردا ەرەكشە بٸر كٶزگە تٷسەتٸن بٸرنەشە قابٸلەت كەزدەسەدٸ. بۇل – جاراتقان يەمٸزدٸڭ سول ادامعا بەرگەن نەسٸبەسٸ. بٸراق تا بٸز ونى كٷندەمەي, ٶز بويىمىزداعى قابٸلەتتٸ تانىپ-بٸلٸپ, ونى باعالاي بٸلۋگە تيٸستٸمٸز. ٶمٸردە كەزدەسەتٸن بٸر سەتسٸزدٸكتەن سوڭ: «مەنٸڭ بويىمدا ەشقانداي قابٸلەت جوق, بەرٸبٸر مەن بۇل ٸستٸ اتقارا المايمىن», – دەپ سارى ۋايىمعا سالىناتىندار ۇتىلاتىنى حاق.
ۇلى ويشىل كٸشٸ سەنەكا: «ادام ٶز قابٸلەتٸنٸڭ قانداي ەكەنٸن بٸر ٸسكە كٸرٸسكەندە عانا بٸلەدٸ», – دەپتٸ. ول راس. سول سەبەپتٸ ەردايىم ٶز ٸسٸڭە سىني تۇرعىدان قاراپ, ودان قورىتىندى شىعارا بٸلۋٸڭ قاجەت. سٸرە, سوندىقتان دا شىعار, دەلفيي حرامىندا: «ٶز-ٶزٸڭە ٷڭٸل» دەپ جازىلعان.
قابٸلەتتٸلٸكتٸ انىقتايتىن قاسيەتتەر: سەزٸمتالدىق, بايقاعىشتىق, اڭعارىمپازدىق, زەرەكتٸك, ويلامپازدىق, كٶرەگەندٸك, زەردەلٸلٸك, يدەيالاردى وڭاي تۋىنداتا الۋشىلىق, سٶز ساپتاۋ ەركٸندٸگٸ, تۇتاس قابىلداۋعا, ۇعىمداردى سالىستىرۋعا (الىستاتۋ, جاقىنداتۋ, قيىستىرۋ, ت.ب.), توپشىلاۋعا بەيٸمدٸلٸك جەنە تاعى دا باسقالار. تەك ەسٸڭٸزدە بولسىن, ٶز قابٸلەتٸڭ ٶز ىرقىڭا كٶنەدٸ. سالليۋستيي ايتپاقشى: «ەر ادام ٶز تاعدىرىن ٶزٸ شەشۋگە تيٸس». ال ادام قابٸلەتٸنٸڭ قاينار كٶزٸ ەشقاشان دا تاۋسىلمايدى. ادام قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ ارتۋىنا بايلانىستى ونىڭ دارىندىلىعى مەن دانىشپاندىلىعى دا ايقىندالا تٷسەدٸ.
قابٸلەتتٸڭ قانداي تٷرٸ دە ەڭبەكپەن دامىپ, قالىپتاسادى. ادام تەر تٶكپەيٸنشە, ونىڭ بويىنداعى قابٸلەت ەشبٸر مەن-ماڭىزعا يە بولا الماق ەمەس. ٶيتكەنٸ, قابٸلەت ويلاۋ, كٷشتٸ ەرٸك-جٸگەر, تۇراقتى مٸنەز, قاجىر-قايرات, ۇشقىر قييال تەرٸزدٸ ادامنىڭ جان قۋاتىنىڭ سان تٷرلٸ جاقتارىمەن تىعىز بايلانىستى.
بەلگٸلٸ بٸر دٷنيەگە ىنتا-ىقىلاسىنىڭ ارتۋى – ويانىپ كەلە جاتقان قابٸلەتتٸڭ العاشقى بەلگٸسٸ. ول نەگٸزٸنەن بەيٸمدٸلٸك دەپ اتالادى, قاي ٸس تە وسى بەيٸمدٸلٸكتەن باستاۋ الادى. ادام بالاسى ٶزٸنٸڭ بويىنداعى قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ بەلگٸلەرٸن تىم ەرتە بايقاسا, نە نەرسەگە بەيٸم ەكەنٸن مەزگٸلٸندە سەزسە, وندا ول ٶمٸردە ٶز جولىن تابادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, كٶپ ادام ٶز قابٸلەتٸنٸڭ قانداي ەكەنٸن, نە نەرسەگە بەيٸم ەكەنٸن ٸس جٷزٸندە انىقتاي الماي نەمەسە وعان مەن بەرمەي, سونىڭ سالدارىنان كٶپكە دەيٸن ٶمٸردە ٶز ورنىن تابا المايدى. سول سەبەپتٸ, ينتەللەكتۋالدىق كٷش-قۋات – قابٸلەتتٸلٸكتە!
جاستاردىڭ جاھاندانۋ جاعدايىندا ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بولمىسىن جوعالتپاۋ ٷشٸن باستى قاعيدا – ۇلتتىق بولمىس, مەدەني مۇرا مەن دەستٷرٸمٸزدٸ ساقتاۋ. فيلوسوف حانتينگتون: «ححٸ عاسىر – اقپاراتتىق, يدەولوگييالىق كٷرەس عاسىرى», – دەگەن ەدٸ. بۇعان جول بەرمەۋ ٷشٸن تەڭ دەرەجەدە دٸني ساۋاتتىلىق, ساياسي مەدەنيەت پەن ساياسي سانانى قالىپتاستىرۋ, جالپى العاندا, مەدەنيەت پەن بٸلٸمدٸلٸك دەڭگەيٸن كٶتەرۋ قاجەت. ياعني «ينتەللەكتۋالدى قوعام» تٷزٸپ, بارلىق جاستارعا ەركٸندٸك پەن مٷمكٸندٸك بەرۋٸمٸز قاجەت. اتام قازاقتىڭ «بالانىڭ بەتٸنەن قاقپا, بەلٸن بۋ…» دەيتٸنٸ سوندىقتان عوي. مەن باعانا قابٸلەت تۋرالى ايتتىم. تاعى بٸر نەرسە – ۇلتتىق قابٸلەت. ياعني بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ قاي نەرسەگە, قاي سالاعا بەيٸم ەكەنٸن انىقتاۋ – نەگٸزگٸ نەرسە. وسى ورايدا قازٸرگٸ قازاق حالقى نەگە قابٸلەتتٸ ەكەنٸن بٸلۋ, مىنا سٸزدٸڭ, مىنا مەنٸڭ, بەرٸمٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز…
ينتەللەكتۋالدى ۇلت – ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيدە قوعامدىق باعدارى, كونتسەپتتەرٸ قالىپتاسقان قوعام. ول جەردە بەلگٸلٸ بٸر بٸلٸم جٷيەسٸ ورىن الادى. سول نەگٸزدە ينتەللەكتۋالدى قور قالىپتاسادى. ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيدە مەدەني, تاريحي العىشارتتارى قالىپتاسىپ, تابىسقا قول جەتكٸزۋدٸ باستى ماقسات ەتٸپ قويادى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ باعدارى انىقتالعان شاقتا جاساقتالادى. قوعامدىق بٸلٸم تەتٸكتەرٸ قالىپتاسقان جاعدايدا عانا مٷمكٸن بولادى. قوعام پروگرەسكە قول جەتكٸزۋگە, اقپاراتقا قولجەتٸمدٸ بولعان جاعدايدا مٷمكٸن. بٸزدٸڭ ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە بۇعان كەڭ كٶلەمدە جاعداي جاسالعان. شەتەلدەن عالىمدار شاقىرتىلادى. بٸز شەت مەملەكەتتە وقي الامىز. وزىق مەملەكەتتەردٸڭ ٷلگٸلەرٸن ٶزدەرٸمٸزدە قولدانۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. ەڭ بٸرٸنشٸ ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ ٷشٸن تٶل تاريحىمىزدى جاقسى بٸلۋٸمٸز كەرەك. سوندا عانا ينتەللەكتۋالدى ۇلت تاريحي سانامەن قالىپتاسادى. ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ «ينتەللەكتۋالدى ۇلت – 2020» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ بولاتىن جاستاردىڭ ەلەۋەتتٸ كٷشكە اينالۋىنا مٷمكٸندٸكتەر بەرۋدە. بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ينتەللەكتۋالدى ەليتا قالىپتاستىرۋ كٷن تەرتٸبٸندە تۇر.
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ وقۋ ورىنى, ادام كاپيتالىن دامىتۋدى – باستى ماقسات ەتەدٸ. سوندىقتان ينتەللەكتۋالدى ۇلت قۇرۋداعى نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷش – جاستار. بٷگٸندە ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگٸزگٸ ٸرگەتاسى اقپارات زامانىنداعى ٶزٸنە قاجەتتٸ دٷنيەگە تەز قول جەتكٸزە الاتىن, كوممۋنيكاتيۆتٸ, تاپقىر جاستار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ەڭ كٶپ قارجى بٶلٸنەتٸن سالا دا – وسىلار. سوندىقتان دامىپ, ٶسكٸمٸز كەلسە, اقىل-وي, ينتەللەكتٸگە كٶپ كٶڭٸل بٶلۋٸمٸز كەرەك. سوندا «قابٸلەتتٸ ۇلتقا» اينالامىز.
نۇرگٷل توقسانباەۆا,
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, پروفەسسور
