«HHI ǵasyrda bilimin damyta almaǵan eldiń tyǵyryqqa tireleri anyq. Biz bolashaqtyń joǵary tehnologiialyq jáne ǵylymi qamtymdy óndiristeri úshin kadrlar qoryn jasaqtaýymyz qajet. Osy zamanǵy bilim berý júiesinsiz ári alysty barlap, keń aýqymda oilai biletin osy zamanǵy basqarýshylarsyz biz innovatsiialyq ekonomika qura almaimyz. Demek, barlyq deńgeidegi tehnikalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýǵa baǵyttalǵan tiisti sharalar qoldanýymyz shart». Prezidenttiń osy tapsyrmasyn ustanǵan elimizdiń bilim saiasaty álemdik arenadan óz ornyn naqtylaýda. Sebebi, bilimdi de bilikti maman-kadrlar ekonomikany qarqyndy damytýda mańyzdy resýrs bolyp tabylady. Qazirgi kezde adam resýrsy joǵary damyǵan memleketterdiń innovatsiialyq damýy soǵan negizdelgen. Sol sebepti álemdik bilim keńistigi paradigmasynda, sonyń ishinde joǵary jáne odan keiingi bilim berý júiesinde ideialardyń básekelestigi barǵan saiyn kúsheie túskeni anyq.
Elbasynyń innovatsiialyq oi-pikirleri men qaǵida-ustanymdary basshylyqqa alynyp, elimizdiń bilim berý júiesin jańasha quryp, jańa baǵytta damytyp, jetildirýde jasalǵan alǵashqy qadamdar, ózgerister men jańalyqtar, bilim berýge qatysty reformalar, jańa tehnologiialardy engizýdiń nátijeleri búgin óz jemisin berýde. Sóitip, osy innovatsiialar qazaqstandyq qaýymnyń táýelsiz damý kezeńiniń tarihi shyndyǵyna ainalýda. Sondyqtan da qazirgi Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyqqa ený úderisin zerdeleýde bilim júiesine engizilgen zamanaýi ózgerister men jańasha betburystardyń mańyzdylyǵyn eskermeýge bolmaidy. Olar Qazaqstannyń jańa zamanǵa barynsha beiimdelip, óz saiasaty men óz ekonomikasyn túzep, sóz bostandyǵy men oi erkindigine negizdelgen demokratiiany jetildirip, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýda jasalǵan mańyzdy qadam, irgeli is-sharalardyń biri bolyp qala beretini daýsyz.
Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary «Joǵary bilim berý týraly» (20.04.1993 j.), «Bilim berý týraly» (07.07.1999 j.), «Ǵylym týraly» (20.09.1999 j.) jańa zańdar men sol zańdarǵa bailanysty úkimettiń qaýly-qararlary qabyldandy. Sol jyldarda osy zańdar men qaýlylardy júzege asyrý úshin búkil elimiz boiynsha aýqymdy is-sharalar atqaryldy. Saralaý-saraptaý jumystary júrgizildi. Oǵan arnalǵan respýblikalyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiialar men ǵylymi seminarlar ótti. 1993 jyly elimizdiń tanymal ustaz-ǵalymdarynyń daiyndap usynýymen «Bilim berýdi memlekettik qoldaýdyń ulttyq baǵdarlamasy» dúniege keldi. 1996 jyly Qazaq eli bilim berý júiesin reformalaýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń jobasy daiyndaldy. Al 2000 jyly 25 tamyzda «Memlekettik mindetti bilim standarty» qabyldanyp, sodan keiin kóp keshiktirilmei, 2000 jyly 30 qyrkúiekte Prezident N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2005 jylǵa deiingi kezeńge arnalǵan bilim berý júiesin damytýdyń negizgi baǵyttary anyqtalǵan Otanymyzdyń «Bilim berý» baǵdarlamasy bekitildi. 2004 jyly osy baǵdarlama naryqtyq ekonomika jaǵdaiyna jáne onyń jańa talaptaryna laiyqtalyp ári onda ulttyq bilim berý komponentteri qamtylyp, qaitadan bekitildi. Qazirgi tańda elimiz «Qazaqstan Respýblikasynda bilim berýdiń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» boiynsha bilim berý qyzmetin júzege asyryp keledi. Osy baǵdarlamada bilim berý saiasaty men onyń júiesiniń negizgi baǵyttary, basymdyqtary aiqyndalǵan, bilim berý júiesine jańa tehnologiialardy engizý men onyń mazmunyn ózgertý, bilim berýdiń sapasyn arttyrý jáne bilim berýdiń barlyq deńgeiinde materialdyq-tehnikalyq bazasyn nyǵaitý, pedagog qyzmetkerlerdiń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartý sharalary naqty kórsetilgen.
Qazaqstan Respýblikasynyń bilim saiasaty men bilim júiesinde eleýli betburys Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen 1997 jyly jasalǵan «Qazaqstan – 2030» uzaq merzimdik strategiialyq baǵdarlamasy ómirge kelgennen bastaldy. Árine, bul – oǵan deiin qazaqstandyq bilim saiasaty men júiesinde jańarý bolǵan joq, oǵan jańa tehnologiialar enbedi degen sóz emes.
Sodan beri búkil elimiz boiynsha Elbasy atap kórsetken máselelerdi júzege asyrý úshin ǵylymi-praktikalyq jobalar men tujyrymdamalar jáne strategiialyq baǵdarlamalar jasalyp, qyrýar jumystar atqaryldy. Táýelsizdik jyldarynda elimizde 1 myńǵa tarta jańa mektepter salynyp, 5 myńdai balabaqshalary men balalar mekemeleri ashyldy. Qazaqstan kóleminde buryn, negizinen, aýyldyq jerlerde ǵana bolyp kelgen qazaq mektepteriniń sany qalalarda da artyp qoimai, olardyń kópshiligi jańa zamannyń bilim-ǵylymymen qarýlanǵan jas pedagog-mamandarmen qamtamasyz etilip, materialdyq-tehnikalyq bazasy nyǵaityldy.
2005 jyldan bastap elimizdegi pedagogikalyq oqý oryndaryn qaitadan qalpyna keltirý isi qolǵa alyndy. Abai atyndaǵy pedagogikalyq ýniversiteti ulttyq mártebege ie boldy. Buǵan qosa Aqtóbe, Pavlodar, Taraz, Semei, Qostanai qalalarynda bes aimaqtyq pedagogikalyq institýttar ashyldy. Búgingi tańda osy oqý oryndary órkenietti elder úrdisinde jas urpaqqa álemdik ǵylym men progress deńgeiine sáikes bilim men tárbie berý isin júzege asyryp keledi.
Bilim berý salasyn onan ári jetildirý, álemdik bilim standarttaryna qol jetkizý jónindegi Elbasy alǵa qoiyp otyrǵan mindetterdi jáne zamana talaptaryn oryndaý úshin Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetiniń basshylyǵy men professor-oqytýshylar quramy jumyla eńbek etýde. Oqý ornymyzdyń 2007 jyly Italiianyń Bolon ýniversitetinde Ýniversitetterdiń Uly hartiiasyna qol qoiýy, Dúniejúziniń tańdaýly 150 ýniversiteti múshe bolyp otyrǵan Álem ýniversitetteri qaýymdastyǵyna, Eýropa ýniversitetteri assotsiatsiiasyna múshe bolýy osyndai igilikti istiń kórinisi. Búginde QazUPÝ joǵary bilikti kadrlar daiarlaýda bakalavriattyń – 51, magistratýranyń – 52, doktorantýranyń 18 mamandyǵy boiynsha bilim berý naryǵynda mańyzdy ról atqarýda.
Bolashaq mamandarǵa bilim berý jáne ǵylymi jumystar júrgizý ýniversitettiń 7 institýtynda júzege asyrylady. Olar: Matematika, fizika jáne informatika, Pedagogika jáne psihologiia, Filologiia jáne kóptildi bilim berý, Óner, mádeniet jáne sport, Jaratylystaný jáne geografiia, Tarih jáne quqyq, Sorbonna-Qazaqstan institýttary. Joǵary oqý ornyna deiingi bilim berýdi uiymdastyrý, jastardy oqý ornyna daiyndaý maqsatynda biyl daiyndyq fakýlteti ashyldy.
«Sorbonna-Qazaqstan» institýty – ǵylymi bilim berý jáne mádeniet salalaryndaǵy qazaq-frantsýz áriptestigin onan ári nyǵaitatyn altyn kópir. Ol 2014 jylǵy 6 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Nazarbaev pen Frantsiia Prezidenti Fransýa Ollandtyń tikelei qoldaýymen ómirge kelgen oqý ordasy, bilim berý salasyndaǵy eki eldiń birlesken jobasynyń jarqyn dáleli. Bul – «Parij qalasynyń Sorbonnasy».
Ótken 2015/2016 oqý jylynda «Sorbonna-Qazaqstan» institýty eń alǵashqy túlekterin ushyrdy. Munda «Menedjment» jáne «Halyqaralyq qatynastar» mamandyqtarynyń 42 magistri Abai atyndaǵy QazUPÝ men «Parij qalasynyń Sorbonnasy» ýniversitetiniń diplomdaryn qatar alyp shyqty. Abai atyndaǵy QazUPÝ–dyń atalǵan halyqaralyq jobany júzege asyrýy tek Qazaqstan ǵana emes, Ortalyq Aziia, TMD elderi jastarynyń da Eýropalyq úlgidegi bilim alýyna jol ashty.
Ǵalym-pedagogtarymyz joǵary jáne joǵary oqý ornynan keiingi bilim berý mamandyqtary boiynsha sońǵy úsh jyl ishinde qazaq jáne orys tilderinde 240 jańa tiptik oqý baǵdarlamasyn jasady. Onyń 114-i bakalavriat, 66-sy magistratýra, 60-y doktor PhD pánderin qamtidy. 774 oqýlyq shyǵardyq. Onyń 152-si joǵary oqý oryndaryna, 622-si jalpy bilim beretin orta mektepterge arnalǵan. Oǵan qosa 679 oqý-ádistemelik quraldar ázirlendi. Bul jerde orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtar daiarlaǵan 42 avtorlyq ujymnyń bári negizinen bizdiń ýniversitet ǵalymdary ekenin atap aitqan oryndy. Bul bizdiń oqý ornynyń altyn qory bolyp esepteledi.
Sońǵy jyldary bizdiń ýniversitettiń professor-oqytýshylary 23 pedagogikalyq mamandyqqa arnalǵan 71 oqý standarttaryn, oqý baǵdarlamalaryn jasaýǵa kiristi. Oǵan Kembridj ýniversiteti, Germaniianyń Fraibýrg ýniversiteti, Singapýr kórkem bilim berý ýniversiteti, Ulybritaniianyń Iork ýniversiteti jáne Avstraliianyń Monash ýniversiteti ǵalymdary atsalysty.
Pedagogikalyq mamandyqta oqyp júrgen stýdentterimiz úshin búkil oqý kezeńinde pedagogikalyq praktika úzdiksiz júrgiziledi. Stýdentterimiz óndiristik jáne pedagogikalyq praktika bazasymen tolyq qamtamasyz etilgen. Búgingi tańda biz praktikalyq bazalarmen 198 kelisim-shart jasasaq, onyń 178-i bilim berý mekemelerimen jasasqan kelisimder. Sonymen birge, ýniversitettiń «Ustaz» dep atalatyn oqý-óndiristik kombinaty bar. Munda stýdentterdiń dalalyq praktikasy ótkiziledi. Almaty oblysynyń Jańashar aýyldyq okrýgi aýmaǵynda stýdentterdiń oqý-óndiristik sabaqtaryn ótkizýge arnalǵan aýmaǵy 40 gektar bolatyn agro-biostantsiia ashtyq. Túlekterimizdi ár jyly 85% jumyspen qamtýǵa qol jetip otyr. Bul respýblikalyq kórsetkishten edáýir joǵary.
Elbasy N.Nazarbaevtyń tikelei bastamasymen ómirge kelgen «Máńgilik El» ulttyq ideiasy búgingi tańda memlekettik ideologiiamyzdyń ózegi bolyp otyr. Táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵyn osy «Máńgilik El» ulttyq ideiasy aiqyndaidy. Ol jas urpaqty otansúigishtikke, patriottyqqa, ultjandylyqqa, azamattyq-adamgershilik baǵdarǵa, rýhani asyl qasietterge, el bolashaǵyna degen senimge tárbieleitin basty qundylyq bolyp tabylady. Sondyqtan bizdiń jastarymyz «Máńgilik El» ideiasynyń búkil qasietterin boilaryna sińirip, Táýelsiz Qazaqstannyń quryshtai tiregi bolyp qalyptasýy úshin biz respýblikada birinshi bolyp «Máńgilik El» pánin búkil orta arnaýly jáne joǵary oqý oryndaryna engizý týraly bastama kóterdik. Bul bastama Úkimet tarapynan jáne búkil el boiynsha keńinen qoldaý tapty. Osyǵan orai, biz «Máńgilik El» oqý kýrsynyń tujyrymdamasy, oqý baǵdarlamasyn jasap, «Máńgilik El» oqýlyǵyn qazaq jáne orys tilderinde shyǵardyq. Bul oqý kýrsy elimizdegi JOO-lardyń barlyq mamandyqtarynda oqý úderisine engizile bastady.
«Ulttyq tárbie» jobasy bolashaq pedagogtyń ulttyq sana-sezimin, ultaralyq qatynas mádenietin, azamattyq jáne patriottyq kózqarasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Qazir «Ulttyq tárbie» tujyrymdamasy, tiptik jáne jumys baǵdarlamasy, dárister kýrsy, «Ulttyq tárbie» oqýlyǵy oqý úderisinde keńinen qoldanylýda. Osy jobaǵa bailanysty ýniversitet janynan «Ulttyq tárbie» jónindegi Respýblikalyq úilestirý keńesi qurylǵan, pikir-saiys klýby jumys isteidi. «Ulttyq tárbie» jýrnaly shyǵarylyp keledi. Ulttyq tárbie jóninde shyǵarylǵan zertteý eńbekteri tsiklynyń avtorlary Y.Altynsarin atyndaǵy memlekettik syilyqqa ie boldy.
Pedagogikalyq bilim berýdiń sapasyn arttyrý úshin «100 naqty qadam: qazirgi memleket – barlyǵy úshin» Ult jospary aiasynda jáne Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn oryndaý maqsatynda ýniversitetimiz «Úsh tildi bilim berýdi damytýdyń jol kartasy» josparyn júzege asyrýǵa kiristi. Akademiialyq utqyrlyq baǵdarlamasy aiasynda keiingi eki jylda sheteldik áriptes joǵary oqý oryndarynda 108 bilim alýshymyz, onyń ishinde 69 stýdentimiz, 39 magistrantymyz semestrlik oqý kýrsynan ótti. Sondai-aq joǵary bilimnen keiin bilim alýshy 1163 adam, onyń ishinde 48 doktorant ǵylymi taǵylymdamalarda bolyp qaitty. Oqý orny qyzmetinde halyqaralyq yntymaqtastyq mańyzdy oryn alady. Búgingi tańda Abai atyndaǵy ýniversitet 11 halyqaralyq uiymdarǵa, assotsiatsiialarǵa múshe.
«Bilim men tárbie — egiz» degen ulaǵatty sóz ejelden bar. Tárbie jumysyn oqý toptaryndaǵy kýratorlar arqyly júrgizý jetkiliksiz ekenin ómirdiń ózi kórsetip keledi. Sondyqtan biz tálimgerlik tárbieni qolǵa alǵanymyzdy aita ketýim kerek. Kúndizgi bólimde oqyp júrgen stýdentterdi kýrsyna, oqý toptaryna qarai ózimizdegi barlyq professorlar-oqytýshylarǵa, qyzmetkerlerge bes, onnan bekitip berdik. Bul tálimgerler ózine bekitilgen árbir stýdentpen jeke-jeke jumys atqarýǵa mindetti. Stýdenttiń qalai oqyp júrgeni, sabaqqa qatysýy, aralyq synaqtar men semestrlik syndardy qalai tapsyryp júrgeni, jeke basy men otbasylyq jaǵdaiy týraly tálimger udaiy bilip otyrýy, onymen tárbie máselesi týraly áńgimeler ótkizip, aqyl-keńesterin berýi tiis.
Al endi ulttyq tárbie nege kerek degen suraqqa keleiik. Birinshiden, uzaq jyldar Reseidiń bodandyǵynda, keńestik kezeńniń kommýnistik jáne ásirese «internatsionalistik» ideologiiasynyń saldarynan tilimizdi, dinimizdi, ulttyq salt-dástúrimiz ben qazaqy qalpymyzdy joǵaltyp ala jazdaǵan jaiymyz bar. Óz tilin bilmeitin, óziniń qazaq ekenin moiyndaǵysy kelmeitin, ultyna, eline jany ashymaityn máńgúrttik sanaǵa boi aldyrǵan urpaqtyń úlken legi qalyptasty. Bul bizdiń bolashaǵymyzǵa asa qaýipti. Onymen kúresemiz dep júrgende álemdik jahandaný úrdisi taǵy kelip kilikti. Aldymyzda úlken suraq tur: ult bolyp qalamyz ba, joq pa? Al jahandanýdyń jal-jal tolqyndarynda jaǵaǵa shyǵýǵa qairat qyla almai jutylyp ketpeimiz be? Óitkeni, jahandaný jaǵdaiynda batys órkenieti, onyń qaýipti yqpaly jan-jaǵyn jalmap keledi. Osy úrdis barysynda batys mádeni-rýhani qundylyqtarynyń basymdyq tanytýy jergilikti halyqtyń baiyrǵy ulttyq sipatynyń joǵalýyna túrtki bolýy múmkin. Batystyń bilimi, ǵylymy, tehnikasy men tehnologiiasy bizder úshin qajet-aq. Al izgilik, kisilik, adamgershilik, baýyrmaldylyq sezimimizdi olar basyp-janshyp, «jutyp» qoimai ma? Dástúrli qazaq qoǵamy mádeni qundylyqtardy, batys elderindegi siiaqty, taýar dep qabyldamaidy, qoǵamnyń shańyraǵyn shaiqaltpai ustap turýǵa tiis tetik, ómirlik mazmun retinde qarastyrady. Alaida, qazaq qoǵamy qazir jahandaný úrdisinen oqshaý bola almaidy, jahandanýdy árbir ult, árbir etnos, árbir memleket óziniń bolmysyna beiimdep sińire alǵanda ǵana osynaý qaýiptileý bolyp kórinetin qubylysty jeńe alady. Eger jahandanýdy ulttyq memlekettik bolmysqa qarai ikemdei almasaq, onyń yqpalyna túsip, jalań elikteýge urynatyn bolsaq onda memleket te, ult ta bolyp jarytpaimyz.
Endi osy qubylysqa qarsy turý úshin ne isteýimiz kerek? Menińshe, onyń eń tiimdi úlgisi – ulttyq tárbie jáne ulttyq tárbiege arqa súieý. Jas urpaqqa ulttyq tárbie berý arqyly ǵana biz ózimizdiń ulttyq bolmys-bitimimizdi, qaitalanbas qazaqi minez-qulqymyzdy, qala berdi ulttyq keipimizdi saqtap qala alamyz. Búginde jastardy jahandaný úrdisiniń yqpalynan, iaǵni, máńgúrttikten, ultsyzdyqtan, kosmopolitizmnen, nashaqorlyqtan, jezókshelikten, bas ainaldyrar ártúrli dini aǵymdardyń yqpalynan, meiirimsizdikten saqtap qalý máselesi kún tártibinen túspeýge tiis. Bul úshin, árine, ulttyq tárbie qajet. Menińshe, «Ulttyq tárbie» pánin elimizdegi barlyq mektepterde, joǵary oqý oryndarynda jappai engizetin kez keldi. Tipti ulttyq tárbieni balabaqsha tabaldyryǵynan bastasaq ta artyq emes.
Bizdiń ýniversitettegi sońǵy jyldardyń jańalyǵy – «Abaitaný» ortalyǵyn ashyp, oqý úrdisine «Abaitaný» pánin engizýimiz. Uly Abai muralary – telegei-teńiz muhittai shalqar dúnie. Danyshpan oishyl aqynnyń óleńderi men qara sózderindegi árbir oi tereń filosofiia, tunyp turǵan danalyq ónegeleri, ondaǵy árbir tujyrym, oi tamshysy úlken bir zertteýdiń aiasyna syimaidy, ony ár joly zerdelep qaraǵan saiyn, teńiz túbinen alynǵan saf marjandai, san túske bólenip, sáýle shashyp turatyny – ǵajaiyp qubylys. Sondyqtan Abai kózqarastaryna, filosofiialyq oi-pikirlerine asa yjdaǵattylyqpen, úlken zerdelilikpen qarap zertteý kerek.
El Táýelsizdigi jáne bilim saiasaty degende, eń áýeli osy jaǵdailar eske túsedi. Aldaǵy ýaqytta abyroiy men bedeli Eýropanyń eń ataqty ýniversitetterimen teńesedi dep otyrǵan Astanadaǵy «Nazarbaev ýniversitet» pen elimizdegi basqa da halyqaralyq joǵary oqý oryndary, Nazarbaev ziiatkerlik mektepteri, bizdiń oqý ornymyzdaǵy bolyp jatqan túbegeili ózgeristerdiń bári, shyn máninde, el táýelsizdiginiń jemisi ekenin maqtanyshpen atap ótkim keledi.
Serik PIRÁLIEV,
Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq
ýniversitetiniń rektory, UǴA akademigi
"Egemen Qazaqstan" gazeti
.jpeg)