«ۇلتتىق تەربيە» پەنٸ نە ٷشٸن كەرەك?

«ححٸ عاسىردا بٸلٸمٸن دامىتا الماعان ەلدٸڭ تىعىرىققا تٸرەلەرٸ انىق. بٸز بولاشاقتىڭ جوعارى تەحنولوگييالىق جەنە عىلىمي قامتىمدى ٶندٸرٸستەرٸ ٷشٸن كادرلار قورىن جاساقتاۋىمىز قاجەت. وسى زامانعى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنسٸز ەرٸ الىستى بارلاپ, كەڭ اۋقىمدا ويلاي بٸلەتٸن وسى زامانعى باسقارۋشىلارسىز بٸز يننوۆاتسييالىق ەكونوميكا قۇرا المايمىز. دەمەك, بارلىق دەڭگەيدەگٸ تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋعا باعىتتالعان تيٸستٸ شارالار قولدانۋىمىز شارت». پرەزيدەنتتٸڭ وسى تاپسىرماسىن ۇستانعان ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم ساياساتى ەلەمدٸك ارەنادان ٶز ورنىن ناقتىلاۋدا. سەبەبٸ, بٸلٸمدٸ دە بٸلٸكتٸ مامان-كادرلار ەكونوميكانى قارقىندى دامىتۋدا ماڭىزدى رەسۋرس بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ كەزدە ادام رەسۋرسى جوعارى دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ يننوۆاتسييالىق دامۋى سوعان نەگٸزدەلگەن. سول سەبەپتٸ ەلەمدٸك بٸلٸم كەڭٸستٸگٸ پاراديگماسىندا, سونىڭ ٸشٸندە جوعارى جەنە ودان كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە يدەيالاردىڭ بەسەكەلەستٸگٸ بارعان سايىن كٷشەيە تٷسكەنٸ انىق.

ەلباسىنىڭ يننوۆاتسييالىق وي-پٸكٸرلەرٸ مەن قاعيدا-ۇستانىمدارى باسشىلىققا الىنىپ, ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن جاڭاشا قۇرىپ, جاڭا باعىتتا دامىتىپ, جەتٸلدٸرۋدە جاسالعان العاشقى قادامدار, ٶزگەرٸستەر مەن جاڭالىقتار, بٸلٸم بەرۋگە قاتىستى رەفورمالار, جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋدٸڭ نەتيجەلەرٸ بٷگٸن ٶز جەمٸسٸن بەرۋدە. سٶيتٸپ, وسى يننوۆاتسييالار قازاقستاندىق قاۋىمنىڭ تەۋەلسٸز دامۋ كەزەڭٸنٸڭ تاريحي شىندىعىنا اينالۋدا. سوندىقتان دا قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا ەنۋ ٷدەرٸسٸن زەردەلەۋدە بٸلٸم جٷيەسٸنە ەنگٸزٸلگەن زاماناۋي ٶزگەرٸستەر مەن جاڭاشا بەتبۇرىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. ولار قازاقستاننىڭ جاڭا زامانعا بارىنشا بەيٸمدەلٸپ, ٶز ساياساتى مەن ٶز ەكونوميكاسىن تٷزەپ, سٶز بوستاندىعى مەن وي ەركٸندٸگٸنە نەگٸزدەلگەن دەموكراتييانى جەتٸلدٸرٸپ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋدا جاسالعان ماڭىزدى قادام, ٸرگەلٸ ٸس-شارالاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەتٸنٸ داۋسىز.

قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ العاشقى جىلدارى «جوعارى بٸلٸم بەرۋ تۋرالى» (20.04.1993 ج.), «بٸلٸم بەرۋ تۋرالى» (07.07.1999 ج.), «عىلىم تۋرالى» (20.09.1999 ج.) جاڭا زاڭدار مەن سول زاڭدارعا بايلانىستى ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلى-قارارلارى قابىلداندى. سول جىلداردا وسى زاڭدار مەن قاۋلىلاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بٷكٸل ەلٸمٸز بويىنشا اۋقىمدى ٸس-شارالار اتقارىلدى. سارالاۋ-ساراپتاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. وعان ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييالار مەن عىلىمي سەمينارلار ٶتتٸ. 1993 جىلى ەلٸمٸزدٸڭ تانىمال ۇستاز-عالىمدارىنىڭ دايىنداپ ۇسىنۋىمەن «بٸلٸم بەرۋدٸ مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسى» دٷنيەگە كەلدٸ. 1996 جىلى قازاق ەلٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن رەفورمالاۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى دايىندالدى. ال 2000 جىلى 25 تامىزدا «مەملەكەتتٸك مٸندەتتٸ بٸلٸم ستاندارتى» قابىلدانىپ, سودان كەيٸن كٶپ كەشٸكتٸرٸلمەي, 2000 جىلى 30 قىركٷيەكتە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2005 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭگە ارنالعان بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى انىقتالعان وتانىمىزدىڭ «بٸلٸم بەرۋ» باعدارلاماسى بەكٸتٸلدٸ. 2004 جىلى وسى باعدارلاما نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىنا جەنە ونىڭ جاڭا تالاپتارىنا لايىقتالىپ ەرٸ وندا ۇلتتىق بٸلٸم بەرۋ كومپونەنتتەرٸ قامتىلىپ, قايتادان بەكٸتٸلدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸز «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بٸلٸم بەرۋدٸڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى» بويىنشا بٸلٸم بەرۋ قىزمەتٸن جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. وسى باعدارلامادا بٸلٸم بەرۋ ساياساتى مەن ونىڭ جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى, باسىمدىقتارى ايقىندالعان, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ مەن ونىڭ مازمۇنىن ٶزگەرتۋ, بٸلٸم بەرۋدٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جەنە بٸلٸم بەرۋدٸڭ بارلىق دەڭگەيٸندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ, پەداگوگ قىزمەتكەرلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋ شارالارى ناقتى كٶرسەتٸلگەن.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸلٸم ساياساتى مەن بٸلٸم جٷيەسٸندە ەلەۋلٸ بەتبۇرىس ەلباسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 1997 جىلى جاسالعان «قازاقستان – 2030» ۇزاق مەرزiمدiك ستراتەگييالىق باعدارلاماسى ٶمٸرگە كەلگەننەن باستالدى. ەرينە, بۇل – وعان دەيٸن قازاقستاندىق بٸلٸم ساياساتى مەن جٷيەسٸندە جاڭارۋ بولعان جوق, وعان جاڭا تەحنولوگييالار ەنبەدٸ دەگەن سٶز ەمەس.

سودان بەرٸ بٷكٸل ەلٸمٸز بويىنشا ەلباسى اتاپ كٶرسەتكەن مەسەلەلەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن عىلىمي-پراكتيكالىق جوبالار مەن تۇجىرىمدامالار جەنە ستراتەگييالىق باعدارلامالار جاسالىپ, قىرۋار جۇمىستار اتقارىلدى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ەلٸمٸزدە 1 مىڭعا تارتا جاڭا مەكتەپتەر سالىنىپ, 5 مىڭداي بالاباقشالارى مەن بالالار مەكەمەلەرٸ اشىلدى. قازاقستان كٶلەمٸندە بۇرىن, نەگٸزٸنەن, اۋىلدىق جەرلەردە عانا بولىپ كەلگەن قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ سانى قالالاردا دا ارتىپ قويماي, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ جاڭا زاماننىڭ بٸلٸم-عىلىمىمەن قارۋلانعان جاس پەداگوگ-ماماندارمەن قامتاماسىز ەتٸلٸپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلدى.

2005 جىلدان باستاپ ەلٸمٸزدەگٸ پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىن قايتادان قالپىنا كەلتٸرۋ ٸسٸ قولعا الىندى. اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ ۇلتتىق مەرتەبەگە يە بولدى. بۇعان قوسا اقتٶبە, پاۆلودار, تاراز, سەمەي, قوستاناي قالالارىندا بەس ايماقتىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتار اشىلدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا وسى وقۋ ورىندارى ٶركەنيەتتٸ ەلدەر ٷردٸسٸندە جاس ۇرپاققا ەلەمدٸك عىلىم مەن پروگرەسس دەڭگەيٸنە سەيكەس بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋ ٸسٸن جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ.

بٸلٸم بەرۋ سالاسىن ونان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ, ەلەمدٸك بٸلٸم ستاندارتتارىنا قول جەتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ ەلباسى العا قويىپ وتىرعان مٸندەتتەردٸ جەنە زامانا تالاپتارىن ورىنداۋ ٷشٸن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ باسشىلىعى مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى جۇمىلا ەڭبەك ەتۋدە. وقۋ ورنىمىزدىڭ 2007 جىلى يتالييانىڭ بولون ۋنيۆەرسيتەتٸندە ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ۇلى حارتيياسىنا قول قويۋى, دٷنيەجٷزٸنٸڭ تاڭداۋلى 150 ۋنيۆەرسيتەتٸ مٷشە بولىپ وتىرعان ەلەم ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ قاۋىمداستىعىنا, ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ اسسوتسياتسيياسىنا مٷشە بولۋى وسىنداي يگٸلٸكتٸ ٸستٸڭ كٶرٸنٸسٸ. بٷگٸندە قازۇپۋ جوعارى بٸلٸكتٸ كادرلار دايارلاۋدا باكالاۆرياتتىڭ – 51, ماگيستراتۋرانىڭ – 52, دوكتورانتۋرانىڭ 18 ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم بەرۋ نارىعىندا ماڭىزدى رٶل اتقارۋدا.

بولاشاق ماماندارعا بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىمي جۇمىستار جٷرگٸزۋ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ 7 ينستيتۋتىندا جٷزەگە اسىرىلادى. ولار: ماتەماتيكا, فيزيكا جەنە ينفورماتيكا, پەداگوگيكا جەنە پسيحولوگييا, فيلولوگييا جەنە كٶپتٸلدٸ بٸلٸم بەرۋ, ٶنەر, مەدەنيەت جەنە سپورت, جاراتىلىستانۋ جەنە گەوگرافييا, تاريح جەنە قۇقىق, سوربوننا-قازاقستان ينستيتۋتتارى. جوعارى وقۋ ورنىنا دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋدٸ ۇيىمداستىرۋ, جاستاردى وقۋ ورنىنا دايىنداۋ ماقساتىندا بيىل دايىندىق فاكۋلتەتٸ اشىلدى.

«سوربوننا-قازاقستان» ينستيتۋتى – عىلىمي بٸلٸم بەرۋ جەنە مەدەنيەت سالالارىنداعى قازاق-فرانتسۋز ەرٸپتەستٸگٸن ونان ەرٸ نىعايتاتىن التىن كٶپٸر. ول 2014 جىلعى 6 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆ پەن فرانتسييا پرەزيدەنتٸ فرانسۋا وللاندتىڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن ٶمٸرگە كەلگەن وقۋ ورداسى, بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ەكٸ ەلدٸڭ بٸرلەسكەن جوباسىنىڭ جارقىن دەلەلٸ. بۇل – «پاريج قالاسىنىڭ سوربونناسى».

ٶتكەن 2015/2016 وقۋ جىلىندا «سوربوننا-قازاقستان» ينستيتۋتى ەڭ العاشقى تٷلەكتەرٸن ۇشىردى. مۇندا «مەنەدجمەنت» جەنە «حالىقارالىق قاتىناستار» ماماندىقتارىنىڭ 42 ماگيسترٸ اباي اتىنداعى قازۇپۋ مەن «پاريج قالاسىنىڭ سوربونناسى» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ديپلومدارىن قاتار الىپ شىقتى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ–دىڭ اتالعان حالىقارالىق جوبانى جٷزەگە اسىرۋى تەك قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازييا, تمد ەلدەرٸ جاستارىنىڭ دا ەۋروپالىق ٷلگٸدەگٸ بٸلٸم الۋىنا جول اشتى.

عالىم-پەداگوگتارىمىز جوعارى جەنە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ ماماندىقتارى بويىنشا سوڭعى ٷش جىل ٸشٸندە قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە 240 جاڭا تيپتٸك وقۋ باعدارلاماسىن جاسادى. ونىڭ 114-ٸ باكالاۆريات, 66-سى ماگيستراتۋرا, 60-ى دوكتور PhD پەندەرٸن قامتيدى. 774 وقۋلىق شىعاردىق. ونىڭ 152-سٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنا, 622-سٸ جالپى بٸلٸم بەرەتٸن ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان. وعان قوسا 679 وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار ەزٸرلەندٸ. بۇل جەردە ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتار دايارلاعان 42 اۆتورلىق ۇجىمنىڭ بەرٸ نەگٸزٸنەن بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ەكەنٸن اتاپ ايتقان ورىندى. بۇل بٸزدٸڭ وقۋ ورنىنىڭ التىن قورى بولىپ ەسەپتەلەدٸ.

سوڭعى جىلدارى بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى 23 پەداگوگيكالىق ماماندىققا ارنالعان 71 وقۋ ستاندارتتارىن, وقۋ باعدارلامالارىن جاساۋعا كٸرٸستٸ. وعان كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸ, گەرمانييانىڭ فرايبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸ, سينگاپۋر كٶركەم بٸلٸم بەرۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ, ۇلىبريتانييانىڭ يورك ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە اۆسترالييانىڭ موناش ۋنيۆەرسيتەتٸ عالىمدارى اتسالىستى.

پەداگوگيكالىق ماماندىقتا وقىپ جٷرگەن ستۋدەنتتەرٸمٸز ٷشٸن بٷكٸل وقۋ كەزەڭٸندە پەداگوگيكالىق پراكتيكا ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸلەدٸ. ستۋدەنتتەرٸمٸز ٶندٸرٸستٸك جەنە پەداگوگيكالىق پراكتيكا بازاسىمەن تولىق قامتاماسىز ەتٸلگەن. بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸز پراكتيكالىق بازالارمەن 198 كەلٸسٸم-شارت جاساساق, ونىڭ 178-ٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸمەن جاساسقان كەلٸسٸمدەر. سونىمەن بٸرگە, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ «ۇستاز» دەپ اتالاتىن وقۋ-ٶندٸرٸستٸك كومبيناتى بار. مۇندا ستۋدەنتتەردٸڭ دالالىق پراكتيكاسى ٶتكٸزٸلەدٸ. الماتى وبلىسىنىڭ جاڭاشار اۋىلدىق وكرۋگٸ اۋماعىندا ستۋدەنتتەردٸڭ وقۋ-ٶندٸرٸستٸك ساباقتارىن ٶتكٸزۋگە ارنالعان اۋماعى 40 گەكتار بولاتىن اگرو-بيوستانتسييا اشتىق. تٷلەكتەرٸمٸزدٸ ەر جىلى 85% جۇمىسپەن قامتۋعا قول جەتٸپ وتىر. بۇل رەسپۋبليكالىق كٶرسەتكٸشتەن ەدەۋٸر جوعارى.

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تٸكەلەي باستاماسىمەن ٶمٸرگە كەلگەن «مەڭگٸلٸك ەل» ۇلتتىق يدەياسى بٷگٸنگٸ تاڭدا مەملەكەتتٸك يدەولوگييامىزدىڭ ٶزەگٸ بولىپ وتىر. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ بولاشاعىن وسى «مەڭگٸلٸك ەل» ۇلتتىق يدەياسى ايقىندايدى. ول جاس ۇرپاقتى وتانسٷيگٸشتٸككە, پاتريوتتىققا, ۇلتجاندىلىققا, ازاماتتىق-ادامگەرشٸلٸك باعدارعا, رۋحاني اسىل قاسيەتتەرگە, ەل بولاشاعىنا دەگەن سەنٸمگە تەربيەلەيتٸن باستى قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. سوندىقتان بٸزدٸڭ جاستارىمىز «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىنىڭ بٷكٸل قاسيەتتەرٸن بويلارىنا سٸڭٸرٸپ, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ قۇرىشتاي تٸرەگٸ بولىپ قالىپتاسۋى ٷشٸن بٸز رەسپۋبليكادا بٸرٸنشٸ بولىپ «مەڭگٸلٸك ەل» پەنٸن بٷكٸل ورتا ارناۋلى جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەنگٸزۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸك. بۇل باستاما ٷكٸمەت تاراپىنان جەنە بٷكٸل ەل بويىنشا كەڭٸنەن قولداۋ تاپتى. وسىعان وراي, بٸز «مەڭگٸلٸك ەل» وقۋ كۋرسىنىڭ تۇجىرىمداماسى, وقۋ باعدارلاماسىن جاساپ, «مەڭگٸلٸك ەل» وقۋلىعىن قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە شىعاردىق. بۇل وقۋ كۋرسى ەلٸمٸزدەگٸ جوو-لاردىڭ بارلىق ماماندىقتارىندا وقۋ ٷدەرٸسٸنە ەنگٸزٸلە باستادى.

«ۇلتتىق تەربيە» جوباسى بولاشاق پەداگوگتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸن, ۇلتارالىق قاتىناس مەدەنيەتٸن, ازاماتتىق جەنە پاتريوتتىق كٶزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. قازٸر «ۇلتتىق تەربيە» تۇجىرىمداماسى, تيپتٸك جەنە جۇمىس باعدارلاماسى, دەرٸستەر كۋرسى, «ۇلتتىق تەربيە» وقۋلىعى وقۋ ٷدەرٸسٸندە كەڭٸنەن قولدانىلۋدا. وسى جوباعا بايلانىستى ۋنيۆەرسيتەت جانىنان «ۇلتتىق تەربيە» جٶنٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸ قۇرىلعان, پٸكٸر-سايىس كلۋبى جۇمىس ٸستەيدٸ. «ۇلتتىق تەربيە» جۋرنالى شىعارىلىپ كەلەدٸ. ۇلتتىق تەربيە جٶنٸندە شىعارىلعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸ تسيكلىنىڭ اۆتورلارى ى.التىنسارين اتىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىققا يە بولدى.

پەداگوگيكالىق بٸلٸم بەرۋدٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن «100 ناقتى قادام: قازٸرگٸ مەملەكەت – بارلىعى ٷشٸن» ۇلت جوسپارى اياسىندا جەنە بٸلٸم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز «ٷش تٸلدٸ بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ جول كارتاسى» جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸستٸ. اكادەمييالىق ۇتقىرلىق باعدارلاماسى اياسىندا كەيٸنگٸ ەكٸ جىلدا شەتەلدٸك ەرٸپتەس جوعارى وقۋ ورىندارىندا 108 بٸلٸم الۋشىمىز, ونىڭ ٸشٸندە 69 ستۋدەنتٸمٸز, 39 ماگيسترانتىمىز سەمەسترلٸك وقۋ كۋرسىنان ٶتتٸ. سونداي-اق جوعارى بٸلٸمنەن كەيٸن بٸلٸم الۋشى 1163 ادام, ونىڭ ٸشٸندە 48 دوكتورانت عىلىمي تاعىلىمدامالاردا بولىپ قايتتى. وقۋ ورنى قىزمەتٸندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى ورىن الادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت 11 حالىقارالىق ۇيىمدارعا, اسسوتسياتسييالارعا مٷشە.

«بٸلٸم مەن تەربيە — ەگٸز» دەگەن ۇلاعاتتى سٶز ەجەلدەن بار. تەربيە جۇمىسىن وقۋ توپتارىنداعى كۋراتورلار ارقىلى جٷرگٸزۋ جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان بٸز تەلٸمگەرلٸك تەربيەنٸ قولعا العانىمىزدى ايتا كەتۋٸم كەرەك. كٷندٸزگٸ بٶلٸمدە وقىپ جٷرگەن ستۋدەنتتەردٸ كۋرسىنا, وقۋ توپتارىنا قاراي ٶزٸمٸزدەگٸ بارلىق پروفەسسورلار-وقىتۋشىلارعا, قىزمەتكەرلەرگە بەس, وننان بەكٸتٸپ بەردٸك. بۇل تەلٸمگەرلەر ٶزٸنە بەكٸتٸلگەن ەربٸر ستۋدەنتپەن جەكە-جەكە جۇمىس اتقارۋعا مٸندەتتٸ. ستۋدەنتتٸڭ قالاي وقىپ جٷرگەنٸ, ساباققا قاتىسۋى, ارالىق سىناقتار مەن سەمەسترلٸك سىنداردى قالاي تاپسىرىپ جٷرگەنٸ, جەكە باسى مەن وتباسىلىق جاعدايى تۋرالى تەلٸمگەر ۇدايى بٸلٸپ وتىرۋى, ونىمەن تەربيە مەسەلەسٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەر ٶتكٸزٸپ, اقىل-كەڭەستەرٸن بەرۋٸ تيٸس.

ال ەندٸ ۇلتتىق تەربيە نەگە كەرەك دەگەن سۇراققا كەلەيٸك. بٸرٸنشٸدەن, ۇزاق جىلدار رەسەيدٸڭ بوداندىعىندا, كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ كوممۋنيستٸك جەنە ەسٸرەسە «ينتەرناتسيوناليستٸك» يدەولوگيياسىنىڭ سالدارىنان تٸلٸمٸزدٸ, دٸنٸمٸزدٸ, ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸمٸز بەن قازاقى قالپىمىزدى جوعالتىپ الا جازداعان جايىمىز بار. ٶز تٸلٸن بٸلمەيتٸن, ٶزٸنٸڭ قازاق ەكەنٸن مويىنداعىسى كەلمەيتٸن, ۇلتىنا, ەلٸنە جانى اشىمايتىن مەڭگٷرتتٸك ساناعا بوي الدىرعان ۇرپاقتىڭ ٷلكەن لەگٸ قالىپتاستى. بۇل بٸزدٸڭ بولاشاعىمىزعا اسا قاۋٸپتٸ. ونىمەن كٷرەسەمٸز دەپ جٷرگەندە ەلەمدٸك جاھاندانۋ ٷردٸسٸ تاعى كەلٸپ كيلٸكتٸ. الدىمىزدا ٷلكەن سۇراق تۇر: ۇلت بولىپ قالامىز با, جوق پا? ال جاھاندانۋدىڭ جال-جال تولقىندارىندا جاعاعا شىعۋعا قايرات قىلا الماي جۇتىلىپ كەتپەيمٸز بە? ٶيتكەنٸ, جاھاندانۋ جاعدايىندا باتىس ٶركەنيەتٸ, ونىڭ قاۋٸپتٸ ىقپالى جان-جاعىن جالماپ كەلەدٸ. وسى ٷردٸس بارىسىندا باتىس مەدەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ باسىمدىق تانىتۋى جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ بايىرعى ۇلتتىق سيپاتىنىڭ جوعالۋىنا تٷرتكٸ بولۋى مٷمكٸن. باتىستىڭ بٸلٸمٸ, عىلىمى, تەحنيكاسى مەن تەحنولوگيياسى بٸزدەر ٷشٸن قاجەت-اق. ال ٸزگٸلٸك, كٸسٸلٸك, ادامگەرشٸلٸك, باۋىرمالدىلىق سەزٸمٸمٸزدٸ ولار باسىپ-جانشىپ, «جۇتىپ» قويماي ما? دەستٷرلٸ قازاق قوعامى مەدەني قۇندىلىقتاردى, باتىس ەلدەرٸندەگٸ سيياقتى, تاۋار دەپ قابىلدامايدى, قوعامنىڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي ۇستاپ تۇرۋعا تيٸس تەتٸك, ٶمٸرلٸك مازمۇن رەتٸندە قاراستىرادى. الايدا, قازاق قوعامى قازٸر جاھاندانۋ ٷردٸسٸنەن وقشاۋ بولا المايدى, جاھاندانۋدى ەربٸر ۇلت, ەربٸر ەتنوس, ەربٸر مەملەكەت ٶزٸنٸڭ بولمىسىنا بەيٸمدەپ سٸڭٸرە العاندا عانا وسىناۋ قاۋٸپتٸلەۋ بولىپ كٶرٸنەتٸن قۇبىلىستى جەڭە الادى. ەگەر جاھاندانۋدى ۇلتتىق مەملەكەتتٸك بولمىسقا قاراي يكەمدەي الماساق, ونىڭ ىقپالىنا تٷسٸپ, جالاڭ ەلٸكتەۋگە ۇرىناتىن بولساق وندا مەملەكەت تە, ۇلت تا بولىپ جارىتپايمىز.

ەندٸ وسى قۇبىلىسقا قارسى تۇرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك? مەنٸڭشە, ونىڭ ەڭ تيٸمدٸ ٷلگٸسٸ – ۇلتتىق تەربيە جەنە ۇلتتىق تەربيەگە ارقا سٷيەۋ. جاس ۇرپاققا ۇلتتىق تەربيە بەرۋ ارقىلى عانا بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىس-بٸتٸمٸمٸزدٸ, قايتالانباس قازاقي مٸنەز-قۇلقىمىزدى, قالا بەردٸ ۇلتتىق كەيپٸمٸزدٸ ساقتاپ قالا الامىز. بٷگٸندە جاستاردى جاھاندانۋ ٷردٸسٸنٸڭ ىقپالىنان, ياعني, مەڭگٷرتتٸكتەن, ۇلتسىزدىقتان, كوسموپوليتيزمنەن, ناشاقورلىقتان, جەزٶكشەلٸكتەن, باس اينالدىرار ەرتٷرلٸ دٸني اعىمداردىڭ ىقپالىنان, مەيٸرٸمسٸزدٸكتەن ساقتاپ قالۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەۋگە تيٸس. بۇل ٷشٸن, ەرينە, ۇلتتىق تەربيە قاجەت. مەنٸڭشە, «ۇلتتىق تەربيە» پەنٸن ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاپپاي ەنگٸزەتٸن كەز كەلدٸ. تٸپتٸ ۇلتتىق تەربيەنٸ بالاباقشا تابالدىرىعىنان باستاساق تا ارتىق ەمەس.

بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ سوڭعى جىلداردىڭ جاڭالىعى – «ابايتانۋ» ورتالىعىن اشىپ, وقۋ ٷردٸسٸنە «ابايتانۋ» پەنٸن ەنگٸزۋٸمٸز. ۇلى اباي مۇرالارى – تەلەگەي-تەڭٸز مۇحيتتاي شالقار دٷنيە. دانىشپان ويشىل اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸندەگٸ ەربٸر وي تەرەڭ فيلوسوفييا, تۇنىپ تۇرعان دانالىق ٶنەگەلەرٸ, ونداعى ەربٸر تۇجىرىم, وي تامشىسى ٷلكەن بٸر زەرتتەۋدٸڭ اياسىنا سىيمايدى, ونى ەر جولى زەردەلەپ قاراعان سايىن, تەڭٸز تٷبٸنەن الىنعان ساف مارجانداي, سان تٷسكە بٶلەنٸپ, سەۋلە شاشىپ تۇراتىنى – عاجايىپ قۇبىلىس. سوندىقتان اباي كٶزقاراستارىنا, فيلوسوفييالىق وي-پٸكٸرلەرٸنە اسا ىجداعاتتىلىقپەن, ٷلكەن زەردەلٸلٸكپەن قاراپ زەرتتەۋ كەرەك.

ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ جەنە بٸلٸم ساياساتى دەگەندە, ەڭ ەۋەلٸ وسى جاعدايلار ەسكە تٷسەدٸ. الداعى ۋاقىتتا ابىرويى مەن بەدەلٸ ەۋروپانىڭ ەڭ اتاقتى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمەن تەڭەسەدٸ دەپ وتىرعان استاناداعى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» پەن ەلٸمٸزدەگٸ باسقا دا حالىقارالىق جوعارى وقۋ ورىندارى, نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸ, بٸزدٸڭ وقۋ ورنىمىزداعى بولىپ جاتقان تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ بەرٸ, شىن مەنٸندە, ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ جەمٸسٸ ەكەنٸن ماقتانىشپەن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.

سەرٸك پٸرەليەۆ,

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق

ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگٸ

"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ