Qazaq halqynyń ulttyq qundylyqtaryn joiýǵa baǵyttalǵan astarly saiasatqa jem bolmai, ulttyq-rýhani dúniesin qalyptastyrýǵa kómektesetin ulttyq ideologiiany jańǵyrtý qajettiligi týyp otyr. Endigi másele jastardy tárbieleý barysynda ulttyq jáne memleketshil sananyń irgetasyn qalai qalaimyz?
Bizdiń qoǵamda ásirese jastar arasynda "aqsha tapsam boldy, baqytqa jetem" degen túsinik qalyptasyp ketti. Eger adal jolmen baiýǵa múmkindigi bolmasa, qara jolmen de aqsha tabýǵa májbúr bolady. Al ondai jolda júrgen jastar árine azǵyndalyp, usaqtalyp jáne bolashaq ómiri bulyńǵyr bolatyny kúmánsiz. Alash ziialysy Ahmet Baitursynuly:
Aqshaǵa abyroiyn, aryn satyp,
Azǵan jurt, adamshylyq qalmai syny.
Jany ashyp, jaqyn úshin qaiǵyrar ma,
Jany – mal, jaqyny – mal, maldyń quly?! Osyndai ataly sózder ǵasyrlar boiy adamnyń sanasyn oiatyp, jigerlendirip otyrǵan. Otanshyl, memleketshil urpaqty tárbielei alǵan elderdiń bolashaǵy baiandy ekendigin álem tarihy da udaiy dáleldep keledi. Ol úshin tárbie, nasihat jáne ideologiia negizinde eń birinshi kezekte qazaq oishyldardyń din turǵysyndaǵy oi-pikirleri, ulttyq-dini biregeilikti, din men dástúrdiń sabaqtastyǵyn nasihattaý jumystaryn jańǵyrtý kerek. Biz jat ideologiialardyń áseri týraly aitqanda, árine olardyń artynda basqa bir múdde men qundylyqtardyń turǵanyn esten shyǵarmaý kerek. Sońǵy kezderi qoǵamda iritki salyp júrgen keibir dini toptardyń pikirleri eshqashan bizdiń múddemizge sai kelmeitiń tustary da bar.
Olarda dini múddeden góri, saiasi múdde basym ekendigi soqyrǵa taiaq ustatqandai anyq nárse! "Ýdy ý qaitarady" demekshi, olarǵa ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyz arqyly ǵana tótep bere alamyz. Aqiqatyn aitý kerek, qazaq - sovet ókimetiniń ezgisinde bolǵan el. Sol úshin qazaq halqynyń rýhani-mádeni qundylyqtaryn qaitadan qalpyna keltirmeiinshe, rýhani toqyraý men quldyq psihologiiadan qutqarý múmkin emes. Á.Bókeihanov «Ultyna, jurtyna qyzmet etý bilimnen emes, minezden» degendei, qazaq halqynyń ulttyq minezin qalyptastyrýda dinniń de, bilimniń de orny erekshe bolǵandyqtan, dini ýaǵyzdy da, bilim berý júiesin de osy baǵyt – qazaqtyń ulttyq sanasyna sai buratyn kez keldi dep sanaimyn.
Qazaqtyń ulttyq-dini biregeilikti nasihattaǵan oishyldar A.Qunanbai, Sh.Qudaiberdiuly, M.Kópeiuly, Ǵ.Qarash, S.Ǵylmani qazaq halqynyń rýhani tarihynda ulttyq ar-ojdan kodeksi rolin atqaryp, moraldyq qaǵidalardy qalyptastyra bilgen. Sondyqtan, bul ǵalymdardyń shyǵarmashylyǵyn qarastyrǵanda Quran aiattary men paiǵambar hadisterine úndestigine nazar aýdarýymyz qajet. Óitkeni, dini mátinderdi tereń túsinip, halyqtyń talaby men qajettiligine sai, tushymdy tilmen jetkize bilgendiginiń ózi olardyń erekshe tulǵa, zamanynyń tilin bilgen ǵalym bolǵandyǵyn aiǵaqtaidy. Olardyń týyndylarynyń negizgi ózeginde ulttyq sana, dini kózqaras, tárbie, adamgershilik máseleleri jatyr degen sóz. Mysaly, Sadýaqas Ǵylmani óz zamanynyń keleńsizdikterin de synai bilgen:
Obal saýap aty óshti,
Uiatsyz qaýlap jan keshti.
Ary da joq, tileý joq,
Gýlegen óńkei jarym esti.
Al, keńestik kezeńde jyraýlar poeziiasy jan-jaqty zerttelgenimen táýelsizdik ideiasy, ózge ideologiiaǵa qarsy kúres máselesi zertteý obektisine engen joq. Jyraýlar qazaqtyń basynan ótken nebir kezeńderdegi ártúrli tarihi oqiǵalardy, táýelsiz, erkin el bolýdy armandaǵany ulttyq ideologiiaǵa tikelei qatysy bar ádebiet, sóz óneri boldy. Ulttan tys turatyn ádebiet joq, sol ádebietti jasaýshylardyń biri-jyraýlar bolsa, ulttyq rýh pen sananyń negizin olar tolǵaýlarynda anyq kórsete bilgen. Sonymen qatar, Shádi Jáńgirulynyń 400 betten turatyn «Nazym Siiari Shárip» eńbegi paiǵambardyń ónegeli ómirin arqaý etip, qazaq jurtyna qazaqtyń qunarly tilinde sóiletti. 1914 jyly Tashkentte jaryq kórgen bul eńbek on jyl ishinde Qazaq qalasynda tórt-bes ret qaita basylyp, qalyń elge keńinen taralyp rýhani shóldi qandyra bilgen. Shádi Jáńgirulynyń óziniń zamana tolǵaýynda:
«...Jaratqan ALLA jar bolyp
Týra joldan taidyrma,
Ibilispen joldas qyp
Ainaldyrma azǵynǵa.
Adastyryp aq joldan
Imansyz etip qaldyrma,
Haq jolyńdy siltei gór
Adasyp júrgen qaýymǵa.
Babalar salǵan sara jol
Imam – Aǵzam máshaby,
Halqymnyń salt – dástúrin
Shariǵatpen ushtady.
Asyl tekti Atalar
Dinin berik ustady,
Amanat etip urpaqqa
Týra joldy nusqady.
Arada jyldar ótkende
Qatty batty janyma,
Zamananyń qyspaǵy
Ata joldan adastyq.
Osy emei nemene
Bastan baqtyń ushqany,
Jolyn tappai shatasyp
Halqym ketti adasyp...». Demek, tárbieniń tiimdi bolýy úlgi-ónege kórsetetin adamdardyń bedeline de bailanysty. Bedel óte yqpaldy rýhani qubylys ekendiginde O. Súleimenov: «Jyraý – halyq jyrshysy ǵana emes, ol dana ideolog. Bul adamdardy uly tulǵalardyń sońynan erýge úndei alatyn jaýynger jyrshy» degen bolatyn. Sondyqtan, ónerdiń osy túrin dintaný, tarihtaný, ádebiettaný ǵylymdary turǵysynan jáne bir-birinen ajyratpai salystyrmaly túrde zerttep, aqparattyq-túsindirý jumystaryna engizý kerek. Alla degen zar bolmas, aqtyń joly tar bolmas degendei qazaqtyń dástúrli dini tanymynda ósken jas urpaq eshqashan radikaldyq toptarǵa bara qoimaidy. Sonymen qatar, dini ekstremizmge qarsy turatyn aldyn-alý jumystarynyń biri. Rýhani tájiribesi bai qazaq halqy tek rýhani tarihty jańǵyrtý arqyly óziniń biregei bolmysyn saqtap qala alady.
Elbasy «Jańǵyrý jolynda babalardan miras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasietterimizdi qaita túletýimiz kerek» ekenin atap kórsetip otyr.
Bahtiiar Alpysbaev,
dintanýshy
