قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جويۋعا باعىتتالعان استارلى ساياساتقا جەم بولماي, ۇلتتىق-رۋحاني دٷنيەسiن قالىپتاستىرۋعا كٶمەكتەسەتٸن ۇلتتىق يدەولوگييانى جاڭعىرتۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىپ وتىر. ەندٸگٸ مەسەلە جاستاردى تەربيەلەۋ بارىسىندا ۇلتتىق جەنە مەملەكەتشٸل سانانىڭ ٸرگەتاسىن قالاي قالايمىز?
بٸزدٸڭ قوعامدا ەسٸرەسە جاستار اراسىندا "اقشا تاپسام بولدى, باقىتقا جەتەم" دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسىپ كەتتٸ. ەگەر ادال جولمەن بايۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولماسا, قارا جولمەن دە اقشا تابۋعا مەجبٷر بولادى. ال ونداي جولدا جٷرگەن جاستار ەرينە ازعىندالىپ, ۇساقتالىپ جەنە بولاشاق ٶمٸرٸ بۇلىڭعىر بولاتىنى كٷمەنسٸز. الاش زييالىسى احمەت بايتۇرسىنۇلى:
اقشاعا ابىرويىن, ارىن ساتىپ,
ازعان جۇرت, ادامشىلىق قالماي سىنى.
جانى اشىپ, جاقىن ٷشٸن قايعىرار ما,
جانى – مال, جاقىنى – مال, مالدىڭ قۇلى?! وسىنداي اتالى سٶزدەر عاسىرلار بويى ادامنىڭ ساناسىن وياتىپ, جٸگەرلەندٸرٸپ وتىرعان. وتانشىل, مەملەكەتشٸل ۇرپاقتى تەربيەلەي العان ەلدەردٸڭ بولاشاعى باياندى ەكەندٸگٸن ەلەم تاريحى دا ۇدايى دەلەلدەپ كەلەدٸ. ول ٷشٸن تەربيە, ناسيحات جەنە يدەولوگييا نەگٸزٸندە ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاق ويشىلداردىڭ دٸن تۇرعىسىنداعى وي-پٸكٸرلەرٸ, ۇلتتىق-دٸني بٸرەگەيلٸكتٸ, دٸن مەن دەستٷردٸڭ ساباقتاستىعىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جاڭعىرتۋ كەرەك. بٸز جات يدەولوگييالاردىڭ ەسەرٸ تۋرالى ايتقاندا, ەرينە ولاردىڭ ارتىندا باسقا بٸر مٷددە مەن قۇندىلىقتاردىڭ تۇرعانىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. سوڭعى كەزدەرٸ قوعامدا ٸرٸتكٸ سالىپ جٷرگەن كەيبٸر دٸني توپتاردىڭ پٸكٸرلەرٸ ەشقاشان بٸزدٸڭ مٷددەمٸزگە ساي كەلمەيتٸڭ تۇستارى دا بار.
ولاردا دٸني مٷددەدەن گٶرٸ, ساياسي مٷددە باسىم ەكەندٸگٸ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي انىق نەرسە! "ۋدى ۋ قايتارادى" دەمەكشٸ, ولارعا ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ارقىلى عانا تٶتەپ بەرە الامىز. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, قازاق - سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ ەزگٸسٸندە بولعان ەل. سول ٷشٸن قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مەدەني قۇندىلىقتارىن قايتادان قالپىنا كەلتٸرمەيٸنشە, رۋحاني توقىراۋ مەن قۇلدىق پسيحولوگييادان قۇتقارۋ مٷمكٸن ەمەس. ە.بٶكەيحانوۆ «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ بٸلٸمنەن ەمەس, مٸنەزدەن» دەگەندەي, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مٸنەزٸن قالىپتاستىرۋدا دٸننٸڭ دە, بٸلٸمنٸڭ دە ورنى ەرەكشە بولعاندىقتان, دٸني ۋاعىزدى دا, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دە وسى باعىت – قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىنا ساي بۇراتىن كەز كەلدٸ دەپ سانايمىن.
قازاقتىڭ ۇلتتىق-دٸني بٸرەگەيلٸكتٸ ناسيحاتتاعان ويشىلدار ا.قۇنانباي, ش.قۇدايبەردٸۇلى, م.كٶپەيۇلى, ع.قاراش, س.عىلماني قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تاريحىندا ۇلتتىق ار-وجدان كودەكسٸ رولٸن اتقارىپ, مورالدىق قاعيدالاردى قالىپتاستىرا بٸلگەن. سوندىقتان, بۇل عالىمداردىڭ شىعارماشىلىعىن قاراستىرعاندا قۇران اياتتارى مەن پايعامبار حاديستەرٸنە ٷندەستٸگٸنە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. ٶيتكەنٸ, دٸني مەتٸندەردٸ تەرەڭ تٷسٸنٸپ, حالىقتىڭ تالابى مەن قاجەتتٸلٸگٸنە ساي, تۇشىمدى تٸلمەن جەتكٸزە بٸلگەندٸگٸنٸڭ ٶزٸ ولاردىڭ ەرەكشە تۇلعا, زامانىنىڭ تٸلٸن بٸلگەن عالىم بولعاندىعىن ايعاقتايدى. ولاردىڭ تۋىندىلارىنىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸندە ۇلتتىق سانا, دٸني كٶزقاراس, تەربيە, ادامگەرشٸلٸك مەسەلەلەرٸ جاتىر دەگەن سٶز. مىسالى, سادۋاقاس عىلماني ٶز زامانىنىڭ كەلەڭسٸزدٸكتەرٸن دە سىناي بٸلگەن:
وبال ساۋاپ اتى ٶشتٸ,
ۇياتسىز قاۋلاپ جان كەشتٸ.
ارى دا جوق, تٸلەۋ جوق,
گۋلەگەن ٶڭكەي جارىم ەستٸ.
ال, كەڭەستٸك كەزەڭدە جىراۋلار پوەزيياسى جان-جاقتى زەرتتەلگەنٸمەن تەۋەلسٸزدٸك يدەياسى, ٶزگە يدەولوگيياعا قارسى كٷرەس مەسەلەسٸ زەرتتەۋ وبەكتٸسٸنە ەنگەن جوق. جىراۋلار قازاقتىڭ باسىنان ٶتكەن نەبٸر كەزەڭدەردەگٸ ەرتٷرلٸ تاريحي وقيعالاردى, تەۋەلسٸز, ەركٸن ەل بولۋدى ارمانداعانى ۇلتتىق يدەولوگيياعا تٸكەلەي قاتىسى بار ەدەبيەت, سٶز ٶنەرٸ بولدى. ۇلتتان تىس تۇراتىن ەدەبيەت جوق, سول ەدەبيەتتٸ جاساۋشىلاردىڭ بٸرٸ-جىراۋلار بولسا, ۇلتتىق رۋح پەن سانانىڭ نەگٸزٸن ولار تولعاۋلارىندا انىق كٶرسەتە بٸلگەن. سونىمەن قاتار, شەدٸ جەڭگٸرۇلىنىڭ 400 بەتتەن تۇراتىن «نازىم سيياري شەرٸپ» ەڭبەگٸ پايعامباردىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸن ارقاۋ ەتٸپ, قازاق جۇرتىنا قازاقتىڭ قۇنارلى تٸلٸندە سٶيلەتتٸ. 1914 جىلى تاشكەنتتە جارىق كٶرگەن بۇل ەڭبەك ون جىل ٸشٸندە قازاق قالاسىندا تٶرت-بەس رەت قايتا باسىلىپ, قالىڭ ەلگە كەڭٸنەن تارالىپ رۋحاني شٶلدٸ قاندىرا بٸلگەن. شەدٸ جەڭگٸرۇلىنىڭ ٶزٸنٸڭ زامانا تولعاۋىندا:
«...جاراتقان اللا جار بولىپ
تۋرا جولدان تايدىرما,
ٸبٸلٸسپەن جولداس قىپ
اينالدىرما ازعىنعا.
اداستىرىپ اق جولدان
يمانسىز ەتٸپ قالدىرما,
ھاق جولىڭدى سٸلتەي گٶر
اداسىپ جٷرگەن قاۋىمعا.
بابالار سالعان سارا جول
يمام – اعزام مەسھابى,
حالقىمنىڭ سالت – دەستٷرٸن
شاريعاتپەن ۇشتادى.
اسىل تەكتٸ اتالار
دٸنٸن بەرٸك ۇستادى,
امانات ەتٸپ ۇرپاققا
تۋرا جولدى نۇسقادى.
ارادا جىلدار ٶتكەندە
قاتتى باتتى جانىما,
زامانانىڭ قىسپاعى
اتا جولدان اداستىق.
وسى ەمەي نەمەنە
باستان باقتىڭ ۇشقانى,
جولىن تاپپاي شاتاسىپ
حالقىم كەتتٸ اداسىپ...». دەمەك, تەربيەنٸڭ تيٸمدٸ بولۋى ٷلگٸ-ٶنەگە كٶرسەتەتٸن ادامداردىڭ بەدەلٸنە دە بايلانىستى. بەدەل ٶتە ىقپالدى رۋحاني قۇبىلىس ەكەندٸگٸندە و. سٷلەيمەنوۆ: «جىراۋ – حالىق جىرشىسى عانا ەمەس, ول دانا يدەولوگ. بۇل ادامداردى ۇلى تۇلعالاردىڭ سوڭىنان ەرۋگە ٷندەي الاتىن جاۋىنگەر جىرشى» دەگەن بولاتىن. سوندىقتان, ٶنەردٸڭ وسى تٷرٸن دٸنتانۋ, تاريحتانۋ, ەدەبيەتتانۋ عىلىمدارى تۇرعىسىنان جەنە بٸر-بٸرٸنەن اجىراتپاي سالىستىرمالى تٷردە زەرتتەپ, اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىنا ەنگٸزۋ كەرەك. اللا دەگەن زار بولماس, اقتىڭ جولى تار بولماس دەگەندەي قازاقتىڭ دەستٷرلٸ دٸني تانىمىندا ٶسكەن جاس ۇرپاق ەشقاشان راديكالدىق توپتارعا بارا قويمايدى. سونىمەن قاتار, دٸني ەكسترەميزمگە قارسى تۇراتىن الدىن-الۋ جۇمىستارىنىڭ بٸرٸ. رۋحاني تەجٸريبەسٸ باي قازاق حالقى تەك رۋحاني تاريحتى جاڭعىرتۋ ارقىلى ٶزٸنٸڭ بٸرەگەي بولمىسىن ساقتاپ قالا الادى.
ەلباسى «جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سٸڭگەن, بٷگٸندە تامىرىمىزدا بٷلكٸلدەپ جاتقان ٸزگٸ قاسيەتتەرٸمٸزدٸ قايتا تٷلەتۋٸمٸز كەرەك» ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتٸپ وتىر.
باحتييار الپىسباەۆ,
دٸنتانۋشى
