Rýhani jańǵyrý kerek pe? Iá, kerek! Nege? Sebebi, HHI ǵasyrǵa Adam – azǵyndap, Qoǵam – saiasi - ekonomikalyq daǵdarys, al Tabiǵat – ekologiialyq apattarmen kirdi... Buǵan, búgingi Tabiǵattaǵy jer silkiný, órt, sý alý siiaqty túrli apattar jiilep, Qoǵamda, saiasi-ekonomikalyq daǵdarys kóbeiip, al Adamnyń ózi azǵyndap, qyzteke, erkekshora, bátshaqor, nashaqor, t.b. aitpaǵanda, búginde shermendelik (intsest) zańdastyrylyp, bir Frantsiianyń ózinde, ata-ana, balalarymen jáne qandas baýyrlarymen nekelesken 50 myńnan astam, shermende «januia» qurylǵany dálel.
Sondyqtan búgingi, Prezidentimizdiń rýhani jańǵyrý jaily kótergen máselesine, kezekti saiasi naýqan retinde qaramai, ony júzege asyrýǵa tiispiz. Ol úshin, biz, árbir memlekettiń qozǵaýshy kúshi, sol eldiń negizin qalaǵan ult ekenin túsinip, memleketimizdiń rýhani jańǵyrýyna jaýapty ekenimizdi moiyndaýymyz kerek. Sol sebepti biz, joǵalýǵa ainalǵan, ózimizdiń ulttyq beinemizdi taýyp, jaqsylyǵymyzdy jetildirip, kemshiligimizdi túzetip, rýhani jańǵyrýdy, ózimizden bastaǵanymyz durys.
Ol úshin úilesimdilik zańdylyǵyna zer salsaq...
Álem úilesimdilik zańdylyǵy boiynsha, Tabiǵat, Qoǵam, Adam - birtutas birlik. Jaratýshy, osy birliktiń tirshilikke ie bes týyndysy: ósimdik, zárre (mikro) aǵza, jándik, haiýan, adam, sonyń ishinde, tek Adamǵa ǵana, myiymen, álemdik Sanamen, bailanysýǵa múmkindik berip, oǵan qosa, óziniń jaqsy-jaman peili, iaǵni oi-pikiri, is-áreketi shyǵaratyn ál illiahi qýatymen, 7 bezindegi 7 myń qozdyrǵyshymen (gormon) 2 túrli qýat alyp, tek ózin emes, búkil Jer júzindegi tepe-teńdiktiń buzylmaýyn, qadaǵalaý tapsyrylǵan...
...Adamnyń oiynyń ózi, táni (materiia) qasietke ie ekenin, ǵylym moiyndasa da, Búginimen ǵana ómir súretin Adam muny moiyndaýǵa qulyqsyz... Al, álem úilesimdilik zańdylyǵyn buzatynda-túzeitinde, osy aq-qara 2 qýat. 1.Falaq-darýn (jaryq sáýle) ony bata, alǵys, meirim t.b.adamnyń adami peili shyǵarady. 2. Halaq-darýn (júiesiz sáýle) muny adamnyń: kúnshildik, qyzǵanysh t.b jaman oilarymen, jemqorlyq, zinaqorlyq siiaqty áreketteri shyǵarady. «Adam nietinen tabady» degen, búginde, qara qýat kóbeidi...
Sondyqtan, Qazaqstandaǵy kiiktiń qyrylýyn ysyrapshyldyqtyń, al jemqorlyqtyń kóbeiýin, aram sút emgen, ne nekesiz týylǵan aramzalardyń kóbeiýinen, al obyrdyń (rak) kóbeiýin zinaqorlyqtan (Baqara súresi, 234 aiat. Idda merzimi), sondai-aq daqyldarymyzdyń qar astynda qalýy, t.b. álem úilesimdilik zańdylyǵyn buzǵanymyzdyń jazasy dep, bilýimiz kerek. Al, Adam, álemde rýhani qýat bar ekenin bilse de, tipti rýhani qýattyn kúshin kórse de, pendeshilikke salynyp, ony moiyndar emes...
Qozdyrǵyshtardyń (gormon) júieli tizbegin jasalyq
«Myń jyl buryn, 1/1000-Ýáli, júz jyl buryn 1/40-Qydyr edi, al búginde, 1/2 saitan boldy». Sebebi, qazirgi ǵalym, qozdyrǵyshtyń «jańalyq, jaqsylap umytylǵan eskilik» ekenin umytyp, 70-ǵana zerttep, 60-jaily pikirin aitty, bul 1%-ǵa jetpeidi. Álbette, adamzat bul biligimen, tektaný (genetika) ilimin qaita jańǵyrtpasa, iaǵni álemdik úilesimdilik zańdylyǵyna sai, qozdyrǵyshtardyń imani tizbegin jasap, urpaǵyn tárbielemese, Sana áleminde ómir súretin, jańa Adam tárbielep shyǵarýy ekitalai...
Al, Adamdy rýhani kedeilendirip, ultynyń tirshilik alańynan alshaqtatyp, onyń qozdyrýshy tizbegin buzatyn 6 nárse bar. Olar: 1. Óz ana tilin bilmeý; 2. Babalary tutynǵan dininen beziný; 3. Ulttyq ádet-ǵurypyn joǵaltý; 4. Balasyna ultyna tán emes, at qoiý; 5. Ultyna jat áýendi pir tutý; 6. Ultynyń abyroi, múddesin qorǵamaý ekenin bilgen, uly Vernadskii «Poteria natsionalnoi samobytnosti, ravnosilno geneticheskomý ischeznovaniiý» dep, eskertse de, biz buǵan qulaqasar emespiz...
Búgin Jaratylys ómirinde jańa dáýir bastalyp, adamzat Tirshilik (biosfera) áleminen Sana (noosfera) álemine, iaǵni balalyq shaqtan kámeletke tolyp, sanaly ómirge aiaq basty. Endi, biz osy oirandalǵan Tabiǵat, daǵdarysqa ushyraǵan Qoǵammen, ózgeriske ushyraǵan Sanamyzben, Erteńgi Sana áleminde oidaǵydai ómir súre alamyz ba? Joq. Sebebi, buryńǵy ólshem endi jaramaidy, endi Sana álemi bizden, jańa tanym, jańa ólshem, tirshilikti jańasha paiymdap qimyldaýmen qatar, óz zańyna sai áreket etýimizdi talap etedi...
Ol úshin neden bastaýymyz kerek?
Tán tárbiesi bizdi – Tabiǵatpen bailanystyrsa, Jan tárbiesi – Qoǵamda ómir súrýdi úiretedi, al, Rýhani tárbie - bizdi bolashaqpen bailanystyrady. Sondyqtan elikteýdi qoiyp, endi urpaǵymyzǵa, tek tán-jan tárbiesin berýmen shektelmei, júieli rýhani tárbie berýdi de qolǵa alǵanymyz durys. Ol úshin jas urpaqqa, ertede irgetasy qalanyp, adamzatty imandylyqqa baýlityn aqida (ideologiia), fikh (shariǵat, zań, etika), mantyk (logika, ritorika) t.b.ilimderdi úiretsek, tek fánilik emes, imani tárbiede berer edik...
1. Álem úilesimdilik zańdylyǵyna sai, bergenge qanaǵatty, alǵanǵa sabyrly bolýmen birge, aldymen ózimizdiń M h N = X < ∞formýlasynan, iaǵni «ózińe jaqsylyq tileýińdi, adam danalyǵynyń jasampazdyǵyna kóbeitip, nátijesinde belgisizdikke jetý, al onyń izi sheksizdik...» degen ómirlik ustanymyzdan qutylýymyz kerek. Bul - nápsiniń quly bolýdan, iaǵni, bailyq, bilik, aqsha, mahabbat, t.b. tánimizben janymyzdy rahatqa bóleitin zattardyń bárin, tek ózim ǵana, sheksiz ala bersem, ala bersem degen ustanym.
2. Uly Farabi ǵylymǵa qarsy bolǵanynan emes, al adamzattyń bolashaǵyn oilaǵannan, álemdik tepe-teńdik, iaǵni úilesimdiliktiń buzylýynan qorqyp "Adamzat úshin, tárbiesiz bilim - qaýipti" degen eskertýin tyńdamai, pendeshilikpen júregi joq, qýaty mol – Ǵylymdy, júregi bar, qýaty az Tárbieden artyq damyttyq. Nátijede, mashina júrgizý úiretildi, al onyń rýhani jaǵy, iaǵni, birýdi jaralap, ziian keltirmeý úiretilmedi... t.s.s. Sondyqtan, biz, urpaq tárbiesine, tek ǵylymi negiz emes, rýhani mán bergenimiz de durys.
3. Ǵylymnyń damý nátijesinde, uialy telefon dúniege keldi, bul jaqsy. Biraq Adam, urpaǵynyń bolashaǵyn oilasa, oǵan rýhani tárbie berip, uialy telefondy artyq paidalaný adamnyń Sanasyn bodandap, oilanyp taldaý qasietin tómendetinin, onyń keleshekte ózi túgil urpaǵyna ziian keltiretinin, al odan shyǵatyn radiatsiialyq sáýle 4 Grei bolsa obyr, bedeýlik, belsizdik tárizdi qaterli naýqastardy kóbeitip, adamdy aýyrtatyny, al 9 Grei bolsa óltiretini, joǵary mártebeli aqsha úshin, aitylmady...
4. Adamzat Erteńin oilamai, tek Búginimen ómir súrgendikten «...endi 10-15 jyldan, adamzattyń atqaratyn jumysynyń 50 paiyzyn robot atqaratyn bolady» dep, qýanady. Sonda jumyssyz qalǵandar napaqasyn qalai tabady? Onyń ústine «jumys», Sanaly Adam úshin, tek napaqa tabý ádisi emes, al sanaly adamǵa adami qasiet (gormon) syilaityn qural. Adam, odan airylsa ne bolady? Qazirdiń ózinde, adam kináli bolýdan qoryqsa da, kúná jasaýdan qoryqpai, óz napaqasyn eńbekpen emes, qýlyqpen tabýdan uialmaityn boldy...
5. Adamzat, órkeniet týyndylary: rentgen, rad, grei, zivert, BER shyǵaratyn radiatsiialyq sáýleden: aq qan, bedeýlik, obyr t.b. qaterli naýqastarǵa shaldyǵýy múmkin ekenin bilip, olardan qorqady. Al rýhani nadandyǵynyń nátijesinde, nápsisin tejei almai, álem úilesimdilik zańdaryna qaishy Tabiǵat, Qoǵam, Adam zańdaryn buzyp, ósek, ótirik aityp, jalaqorlyq, jemqorlyq, zinaqorlyq, jezókshelik, t.b. jasap «kirleýden», iaǵni kúná jasaýdan qoryqpaityn boldy. Sondyqtan qazir iman azaiyp, júrek qataidy...
Bul jaily belgili ǵalym A. Gostev ashyna «Dýhovno-religioznye traditsii govoriat otom, chto vse mysli i obrazy, kotorye porojdaiýtsia chelovekom, fiksirýiýtsia na nekom «planetarnom» (noosfera) i daje «vselenskom» ýrovne, poetomý liýdi ne imeiýt prava zasoriat «psihosferý planety» dedi. Bul - «Adam, jaman oi, teris áreketimen, álem úilesimdiligin buzýǵa, iaǵni tirshilik kindigin (biotsentrizm) lastaýǵa quqy joq» degen sóz.
Al "kúnáhar, jazadan, aman qutylyp ketti-aý", degenniń ózinde, jazadan eshbir pende, jazalanbai, qutylyp ketpeidi. Bul - álemdik úilesimdilik zańy. Jaratýshy ony, báribir tánin aýyrtatyn - 6, iaǵni densaýlyq, bostandyq, joqshylyq t.b. janyn qinaityn – 6, iaǵni ana, bala, jary, t.b. rýhyn kirletetin - 6 jaqyny uiat, qanaǵat, táýbesinalýmen birge, onyń abyroi, ataq, aqsha, bailyq, biliginde qosyp alý arqylyda jazalaidy...
Rýhani tárbieniń dushpandary kim?
1. Zigmýnd Freid - adam sanasyn, tán lázzatyn alýǵa burǵan «ǵalym». Ol alǵashqy ret, óz ákesin óltirip, anasyna úilengen Edip patshanyń úlgisi túrtki bolyp, óz anasyna, tán qumarlyǵy oianǵanyn, dosy Fliske aityp, osy Edip shermendeligin (Edipov kompleks) negizge alyp eńbek jazǵan... Qazirgi zaman psihologtary, osy, janyn tapsyra almai, alasuryp ólgen, nashaqor-shermendeniń eńbegin pailanyp, «ustaz» daiyndap júr...
2. Salvador Dali – siýrrealizm (aqiqattanda joǵary) syndy aǵymdy ákelip, sulýlyq ónerin lastaýshy. «Súretshi» Dali, súret ónerine: balany jep jatqan shibóri, qulaqqa kirip-shyǵyp jatqan qurt siiaqty adamnyń sanasyna syimaityn «jańalyqtary» azdai, adamnyń jynystyq múshelerin jarnamalap, adam janyn tazartatyn sýret ónerine, anaiylyq engizip, úlken soqqy berdi. Búgingi tańda, ony pir tutatyndar, bizde de kóbeidi.
3. Paratsels (Tselsten ozǵan) - adamdy tabiǵi emnen alshaqtatyp, jasandy dárige (tabletka) táýeldi etken, alǵashqy dáriger. Onymen qoimai, adamzatqa jasandy baqyt syilap, adamnyń esirtkige táýeldi bolýyna, ózi jol ashyp, esirtkimen emdelý kerektigin nasihattady. Ol osy «eńbegin» buldap, «men, uly rim dárigeri Tselstende ozdym» dep, tegin, Paratsels qylyp ózgertip alǵan. Ol 48 jasynda belgisiz jaǵdaida dúnie saldy.
4. Maikl Djekson – sanaǵa syna qaǵýshy. Djeksonmen, «Bitlz» o basta, álemdi bilep turǵan, «Kommitet 300» esirtkini jarnamalaýǵa shyǵarǵan «týyndylary» bolatyn. Keiin, jastardyń sanasyn ýlaý úshin, onyń qimylyn, túr-túsin ózgertip, qalyptasqan qundylyqtarǵa, iaǵni adamdy buzatyn pop-mýzyka arqyly, adamdy rýhani baiytatyn klassikalyq mýzykaǵa soqqy berdi. Nátijede, sanaǵa syna qaǵyp, ózi esirtkiden kóz jumdy.
5. Hirosi Isigýro – robot jasaýshy. Ol android, iaǵni adam tárizdi robot jasap, qyzmet kórsetetin: daiashy, esepshi, muǵalim, t.b. jumystardy, solarǵa tapsyra bastady. Bul, birinshiden: jappai jumyssyzdyqty kóbeitse, ekinshiden bul, adami bailanystardy joiyp, adamnyń meirim qasietterin azaityp, júregin qataitady. Al úshinshiden, androidter adamzattyń bolashaǵyna qaýip tóndirip, baǵynbai ketýleri múmkin... Bul «tirshilik joiylady» degen sóz.
Tán tárbiesindegi qatelikter (teris tizbekter)
Tamaqtanýda (aram-adal)
Búgingi kúni, ultyna, dinine qaramai, shoshqa etine kúmánmen qaraityndar kóbeidi. Sebebi shoshqa, shyn ash bolsa, balasyn jep, óskesin balasy-anasyna, atasy-balasyna «shabatyny». Bul, tabiǵat zańyna jat áreketter kýaty, shoshqa etin jeitin adamnyń nápsisin (serotonin) tejeitin qasietin joiyp, onyń elirý qasietin (adrenalin) kóbeitedi, sondyqtan bulardyń batyl, biraq meirimi az, táni sýyqqa shydamdy, biraq týysynajylylyǵy joq, densaýlyǵy myqty, biraq júikesi álsiz, qairaty kóp, biraq uiaty az bolyp keletini.
Kiinýde ( uiat – uiatsyzdyq)
Áieldiń, erkekke qaraǵanda, uiatynyń eki ese kúshti bolýynyń sebebi, onyń kórsetýge tyiym salynǵan jeri, erkekten, eki ese kóp. Olar: san (10 %), qoltyq (20%), keýde (30%), jynystyq músheler (40%)... Degenmen, mini, bikini, dekolte shyǵaryldy. Nátijede, nápsi buǵattalyp, zinaqorlyq kóbeidi, al erkektiń qýaty azaiǵanmen, onyń suǵy, halaq darýn, iaǵni qara qýaty, áielderde keýde obyry t.b. aýrýlardy kóbeitti... Shyǵys elderde, «bul naýqastar joq», deýge bolady, al Batysqa eliktegen bizde, kóbeiip barady...
AQSh-tyń Kaliforniia ýniversitetiniń ǵalymdary, Qurannyń, er adamnyń qyzyl tústen kiim kiip, altyn taǵýyna ne úshin qarsy bolǵanyn zerttegende, odan er adamnyń jynystyq qýaty álsiz bolatynyn anyqtaǵan. Sondai-aq, er adamnyń, áielge tán qimyl jasap, kiinýi, shashyn boiaý, t.b. erlerde áielge tán estrogen qozdyrǵyshyn kóbeitip, erlerdiń ózi, ózi bolmasa jeti atasyna deiin, bir, ne birneshe urpaǵy anyq qyzteke, ne erkekshora bolatynyn anyqtaǵan... Bul «úilesimdilik zańdylyǵy, eshnárse umytpaidy» degen.
Urpaǵymyz bilýi kerek málimet
Al, táni-jani bolyp sanalatyn 72 qýattyń ishinde, eń aýyr táni qýattar, adamnyń 7 túrli áreketinen shyǵady: 1- shermendelik (ata-anasy, ne qandas týysymen «jaqyndyq»), iaǵni intsest, 2-qyztekelik (erkektiń erkekke qushtarlyǵy), 3-erkekshora (áieldiń áielge) 4- bátshaqorlyq (pedofiliia), 5-jynysyn ózgertý, iaǵni aqtalaný (chaild-fri), 6 – ólim ańsaý (evtanaziia), 7- aǵza satý, jeý (maniak) jatady. Jani qýattar: 1-jemqorlyq, 2-zinaqorlyq, 3-nashaqorlyq, 4-alaiaqtyq, 5-qumarpazdyq, 6-maskúnemdikten shyǵady.
Rýhani jańǵyrýdy júzege asyrý úshin ne isteý kerek?
Málimet. Náýbet jyldary GÝLAG-qa baǵyndyrý úshin, buratana elderdiń ár qaisysynan 25 myńnan adam qamaǵan. Bizden sonyń 25 myńǵa jýyǵy atylsa, tájikten 1 myń, ózbekten 7 myń, al túrkpenmen sheshennen birde-bir adam atylmaǵan. Bul olardyń ulttyq bailanystarynyń myqty bolǵannan, ulttyń rýhy kúshti bolǵanynyń belgisi. Rýhani qýat, bizden sany az, jóitterde kúshti, olar birbirine kómektesse kómektesedi, biraq para almaidy, para almasada, álemniń 90 paiyz bailyǵymen, biligi solardyń qolynda...
Árbir ult múshesiniń, óz ultyna degen yqylasy kúshti bolsa, ulttyń rýhy da kúshti bolady. Sondyqtan biz, bizge elikteýmen kelgen, sanamyzǵa syna qaǵatyn qozdyrǵyshtardan qutylyp, tektik-muralyq jadymyzdaǵy ultymyzǵa tán tizbegin jasap, urpaq tárbiesin jóndeýimiz kerek. Oǵan qosa, biz tektik-muralyq jadymyzdaǵy urpaq sabaqtastyǵy zańdylyǵyn jańǵyrtyp, joǵalýǵa ainalǵan ulttyq beinemizdi tapsaq, rýhani jańǵyrýdy júzege asyryp, bir ultymyzdyń emes, búkil memleketimizdiń rýhani qýatyn kúsheiter edik.
BAQ-ty, sonyń ishinde, TV-ny qadaǵalaý kerek
Málimet. QR 2016 jyly, ajyrasýdan 1 oryn, janyqastyqtan álemde 3 oryn bolsa, al nápsiniń quly bolǵannan 958 myń túsik tastalyp, sonyń 20 myńy ekiqabat bolyp qalǵan oqýshy qyzdar. Al oqýshy balalardyń 35% araq iship kórgen bolsa, sonyń 17% ishýdi ádetke ainaldyrǵan, al 3,5 myń oqýshy "maskúnem" degen, atpen, tirkeýde tur. Buǵan, júieli rýhani tárbieniń azdyǵymen, jynoinaqty úzbei jarnamalap TV-da sebepshi bolyp otyr.
«Pyshaqty durys paidalansań, adamnyń qolyn uzartatyn kómekshi qural, al burys paidalansań adamdy jaralaityn – qarý». Qazir TV, aǵartýdan góri, azdyrýǵa bet burǵan sekildi, sondyqtan ol adamnyń sanasyn bodandap haiýani túisigin oiatatyn habarlardy jarnamalaýda. Ol azdai, ózimizdiń TV «Davai pojenimsia» habaryna elikteýmen, sanamyzǵa syna qaǵyp, ulttyq tamyrymyzǵa balta shapsa, al «Tek kúlki úshin» siiaqty habarǵa elikteýmen meirimimiz azaiyp, júregimiz qataidy... Álemdik TV eki habaryna zer salaiyq.
Elikteýdiń zardabyn joiý kerek
«Lázzat kúni» (den orgazma) «meiramyn» dúniege ákelip «Aiyna, tanymaityn kisimen, bir ret bolsada jynystyq qatynasta bolý, densaýlyqqa paidaly» dep, jezókshelikti ashyq jarnamalap, júrgen Donna Shihennin sózine senip, ekiqabat bolyp, balasyn qoqysqa tastaityndar kóbeidi. Biz, jas urpaqtyń, «irgetasyn» durystap qalap, iaǵni nápsisin tejep, imandylyqqa baýlýdyń ornyna, qazir kerisinshe, «júkti bolmaý joldaryn úiretý kerek» dep, urandatyp, búlingesin nátijesimen kúresýdi oilap júrmiz.
«Ekiqabat kezdegi jynystyq jaqyndyqtyń lázzaty tamasha» dep, júrgen Týtti Larsenge sengender: 1/42 miǵula (aýtizm), mikeshe (daýn), sal (DTsP) bolǵan balalardy dúniege ákelýde. Al, kieli týymyzdy kóterip shyǵyp, eki jyl boiy, AQShta ótken azǵyndar sherýine (gei-parad) qatysyp, «bizde órkenietti elmiz, sondyqtan bizdiń elde, gei parad uiymdastyrýǵa qulyqty» dep, búkil qazaqtyń atynan urandatyp júrgen «ishten shyqqan jylandardy» zańmen toqtatý, ne bular jaily, ashyq qoǵamdyq pikir qalyptastyrý kerek.
Qimyldyn anaiylyǵyn, tildiń jutańdyǵyn jóndelik
Elikteýmen kelgen jat qimyldar. Ortanshy barmaqty kórsetý «urdym» degen, eki barmaqty kórsetý «kózińe shóp saldym», iaǵni zina jasadym, qyzdyń qolyn qóterip, bileýi «kelseń kel» degeni, al onyń ústine shyńǵyrýy «batylyraq bol, men daiyn» degen. Al «vaý» qyztekelerdiń (gomik) lázzát alǵanda, shyǵaratyn dybysy. Al qazaqtyń sózdik qorynyń azaiyp, joǵalýyna, qazir at salysyp júrgen «qandastarymyzda» bar. Bulardy toqtatý kerek, ortamyzdaǵy dáneker, til joǵalsa, urpaq bolashaǵy ne bolmaq?...
Ózgergen ólshemderdi túzetý kerek.
Qazir, úlgi tutqan, orystarymyz «spasibo, iaǵni «spasi bo(g)» dep, Jaratýshydan, ózine kómektesken adamǵa tilek aitsa,olar «ne stoit» dep qabyldamaǵasyn, bizde solarǵa eliktep, bireý kórsetken kómegimiz úshin «rahmet» dep tilek aitsa, «ádeptilik belgisi» dep eseptep, «oqasy (qajeti) joq» dep, tárk etemiz. Al,«Rahmet», (tolyq «Rahym et, Alla») bul sóz qazir, alǵys bolyp esepteledi. Al, bul alǵys emes, tilek, qazir kúnásiz adam joq, sondyqtan, bul,Jaratýshydan, ózine kómektesken adamnyń kúnásin keshirýdi suraý. Osyndai, ózgergen ólshemderimizdi jóndeý kerek.
Ádilet Kórpe
