Atyraý oblysynyń bas imamy Batyrjan qajy Berdenuly janaza jáne jerleý rásimderine qatysty birqatar usynystar jasaǵan eken. Bul kisi marqumnyń úsh kúndik, jeti kúndik jáne qyryq kúndik qadelerin bir kúnge ótkizý tájiribesi engizý máselesin de kóterip otyr. Degenmen, bul usynysta dini asyra silteýshilik baiqalady. Baiaǵy kommýnistik ideologiia da osyndai asyra silteýshilik saldarynan qurdymǵa ketken edi.
«Saralap qarasaq, úsh kúnge bir bólek, jeti kúnge bir bólek, qyryq kúnge bir bólek dastarhan jaia berý, onyń barlyǵy saiyp kelgende, ysyrapshyldyqqa jol ashady. Ári osy qadelerdiń qai qaisyna da sol tanys adamdary ainalyp qatysa beredi. Eger, qadelerdi biriktirip, bir kúndi belgileitin bolsaq, bylaiǵy jurttyń ýaqytyn da únemder edik. Ári bul shańyraqqa da yńǵaily bolady», – degen eken bas imam Batyrjan qajy Berdenuly atpress.kz saitynda.
Imamdar qazaq dástúrinen dini túsinikter arqyly arab mádenietine, dúnietanymyna jaqyn deńgeide oilana bastaǵanyn ańǵarý qiyn emes. Ol kisiniń halyqtyń ýaqyty men jaǵdaiyn oilaýy – jai ǵana synyqtan syltaý izdeý. XIX-XX ǵasyrdyń ózinde túrik halyqtarynyń bir jaǵy orystanyp, bir jaǵy arab-parsylanyp jatqanda qazaq óziniń tól dúnietanymy men dástúrin, tilin saqtap qalǵan ult edi. Til mádeni kontaminatsiialardyń kórsetkishi desek, qazaq tili týraly Alash kósemi Álihan Bókeihan “Anyq túrik zatty halyq tili bizdiń qazaqta” dep kesip aitqan edi. Búginde jetisin, kei jerde toǵyzyn, qyryqyn, jyldyq asyn berý – birshama túrik tekti halyqtarda saqtalǵan. Endi, biz óz tegimizden jerinip, olardan keri ketip, arab bolýymyz kerek pe eken?
Arabtarda arýaq uǵymy joq. Olar úshin ómirden qaitqan adamnyń tiriler arasynda esh orny joq. Al bizdiń qazaqta kerisinshe.
Ertede toidyń eń úlkeni – arýaqtarǵa arnalyp jasalatyn as edi. Búginde toidyń eń úlkeni jastardyń úilený toiy bolyp ózgerdi. Nege asty ulanasyr etip ótkizetin edi? Óitkeni, babalardyń júrip ótken jolyn osy asta nasihattaityn bolǵan. Jyrshylar arýaqtyń erligin tań asyryp jyrlaityn bolǵan. Ultymyzdyń bar asylynyń (ulttyq taǵam, ulttyq sport, ulttyq ónerdiń san túri) bári qazaqtyń astarynda kórinis tapqan. Ónegeli sózder men erlikterdi, qariialardyń qazynaly áńgimelerin, bi-sheshenderdiń keleli jiyndary arqyly ulttyq qundylyqtardy jastar osyndai astarda boilaryna sińiretin bolǵan.
Ejelde uly qaǵandarǵa arnap arnaiy eske alý keshenin turyzyp, tas músinin ornatyp, qurbandyq shalý oryndaryn ázirlegen. Tipti joqtaý jyryn bitik tastarǵa qashap jazǵan. Qazaqtyń joqtaý dástúri erte dáýirlerden bastaý alyp tur. Biz sol zamanda-aq qaitys bolǵan adamnyń bet-beinesin ǵana emes, tasqa jazylǵan joqtaý jyry arqyly súrgen ómirin, jetken jetistikterin de urpaqqa qaldyra biletin edik…
Ondai astatók as ótkizbesek te marqumnyń jasaǵan jaqsylyǵyn kóbirek aityp, balalarǵa úlgi etýdiń qandai sókettigi bar? “Arýaǵyn ardaqtaǵan el azbaidy”, “Ólini qurmetteý tiri úshin”, “Óli razy bolmai, tiri baimaidy” degen tárizdi qazaqtyń qasietti sózderin qaida qoiamyz? Qazaq barǵan saiyn arýaqty eske alýdan da qalyp barady. Onsyz da barymyz it-qusqa jem bolyp jatqanda ómirge ákelip, el etken, jerimizdi jandaryn berip qorǵaǵan babalarymyzǵa tipti as ótkizýge jarymaǵanymyz ba?
Dástúrdi, ulttyq erekshelikterdi joiý bir kúnde júrmeidi. Birtindep júzege asady. “Ysyrapshyldyq jasap, dastarhandy toltyrmańyzdar” dedi. Oǵan kóńdik. Shyn máninde jer basyp júrgenimizge qaitys bolǵan babalarymyz, ata-analarymyz aldynda sheksiz qaryzdar bolsaq ta, olardyń qurmetine dastarhan jaimaýymyz kerek pe? “Arýaqtar tie bersin” dep as tirilerge emes, marqumdarǵa arnalady emes pe? Bul máselede “myńq” demedik. Endi jetisi men qyrqyna aýyz salyp otyr eken. Taǵy da ún shyǵarmasaq, búkil dástúrimizdi joq qylatyn túri bar ǵoi. Erteń tipti ata-babalaryńyzdy aýyzǵa alyp múlde eske almańyzdar dese qýana-qýana qoshtaityndar tabylýy bek múmkin.
Shyn máninde marqumdy shyǵaryp salý rásimin árkim óz shamasyna qarai jasaidy. Oǵan taǵy el-jurty qarailasyp, qoldaý kórsetedi. Sol sebepti, din qyzmetkerleriniń arýaqty eske alý sharalaryna tyiym salýy esh negizsiz.
Arman ÁÝBÁKIR
