اتىراۋ وبلىسىنىڭ باس يمامى باتىرجان قاجى بەردەنۇلى جانازا جەنە جەرلەۋ رەسٸمدەرٸنە قاتىستى بٸرقاتار ۇسىنىستار جاساعان ەكەن. بۇل كٸسٸ مارقۇمنىڭ ٷش كٷندٸك, جەتٸ كٷندٸك جەنە قىرىق كٷندٸك قادەلەرٸن بٸر كٷنگە ٶتكٸزۋ تەجٸريبەسٸ ەنگٸزۋ مەسەلەسٸن دە كٶتەرٸپ وتىر. دەگەنمەن, بۇل ۇسىنىستا دٸني اسىرا سٸلتەۋشٸلٸك بايقالادى. باياعى كوممۋنيستٸك يدەولوگييا دا وسىنداي اسىرا سٸلتەۋشٸلٸك سالدارىنان قۇردىمعا كەتكەن ەدٸ.
«سارالاپ قاراساق, ٷش كٷنگە بٸر بٶلەك, جەتٸ كٷنگە بٸر بٶلەك, قىرىق كٷنگە بٸر بٶلەك داستارحان جايا بەرۋ, ونىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە, ىسىراپشىلدىققا جول اشادى. ەرٸ وسى قادەلەردٸڭ قاي قايسىنا دا سول تانىس ادامدارى اينالىپ قاتىسا بەرەدٸ. ەگەر, قادەلەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ, بٸر كٷندٸ بەلگٸلەيتٸن بولساق, بىلايعى جۇرتتىڭ ۋاقىتىن دا ٷنەمدەر ەدٸك. ەرٸ بۇل شاڭىراققا دا ىڭعايلى بولادى», – دەگەن ەكەن باس يمام باتىرجان قاجى بەردەنۇلى atpress.kz سايتىندا.
يمامدار قازاق دەستٷرٸنەن دٸني تٷسٸنٸكتەر ارقىلى اراب مەدەنيەتٸنە, دٷنيەتانىمىنا جاقىن دەڭگەيدە ويلانا باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ول كٸسٸنٸڭ حالىقتىڭ ۋاقىتى مەن جاعدايىن ويلاۋى – جاي عانا سىنىقتان سىلتاۋ ٸزدەۋ. XIX-XX عاسىردىڭ ٶزٸندە تٷرٸك حالىقتارىنىڭ بٸر جاعى ورىستانىپ, بٸر جاعى اراب-پارسىلانىپ جاتقاندا قازاق ٶزٸنٸڭ تٶل دٷنيەتانىمى مەن دەستٷرٸن, تٸلٸن ساقتاپ قالعان ۇلت ەدٸ. تٸل مەدەني كونتاميناتسييالاردىڭ كٶرسەتكٸشٸ دەسەك, قازاق تٸلٸ تۋرالى الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحان “انىق تٷرiك زاتتى حالىق تiلi بiزدiڭ قازاقتا” دەپ كەسٸپ ايتقان ەدٸ. بٷگٸندە جەتٸسٸن, كەي جەردە توعىزىن, قىرىقىن, جىلدىق اسىن بەرۋ – بٸرشاما تٷرٸك تەكتٸ حالىقتاردا ساقتالعان. ەندٸ, بٸز ٶز تەگٸمٸزدەن جەرٸنٸپ, ولاردان كەرٸ كەتٸپ, اراب بولۋىمىز كەرەك پە ەكەن?
ارابتاردا ارۋاق ۇعىمى جوق. ولار ٷشٸن ٶمٸردەن قايتقان ادامنىڭ تٸرٸلەر اراسىندا ەش ورنى جوق. ال بٸزدٸڭ قازاقتا كەرٸسٸنشە.
ەرتەدە تويدىڭ ەڭ ٷلكەنٸ – ارۋاقتارعا ارنالىپ جاسالاتىن اس ەدٸ. بٷگٸندە تويدىڭ ەڭ ٷلكەنٸ جاستاردىڭ ٷيلەنۋ تويى بولىپ ٶزگەردٸ. نەگە استى ۇلاناسىر ەتٸپ ٶتكٸزەتٸن ەدٸ? ٶيتكەنٸ, بابالاردىڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولىن وسى استا ناسيحاتتايتىن بولعان. جىرشىلار ارۋاقتىڭ ەرلٸگٸن تاڭ اسىرىپ جىرلايتىن بولعان. ۇلتىمىزدىڭ بار اسىلىنىڭ (ۇلتتىق تاعام, ۇلتتىق سپورت, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ سان تٷرٸ) بەرٸ قازاقتىڭ استارىندا كٶرٸنٸس تاپقان. ٶنەگەلٸ سٶزدەر مەن ەرلٸكتەردٸ, قارييالاردىڭ قازىنالى ەڭگٸمەلەرٸن, بي-شەشەندەردٸڭ كەلەلٸ جيىندارى ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاستار وسىنداي استاردا بويلارىنا سٸڭٸرەتٸن بولعان.
ەجەلدە ۇلى قاعاندارعا ارناپ ارنايى ەسكە الۋ كەشەنٸن تۇرىزىپ, تاس مٷسٸنٸن ورناتىپ, قۇرباندىق شالۋ ورىندارىن ەزٸرلەگەن. تٸپتٸ جوقتاۋ جىرىن بٸتٸك تاستارعا قاشاپ جازعان. قازاقتىڭ جوقتاۋ دەستٷرٸ ەرتە دەۋٸرلەردەن باستاۋ الىپ تۇر. بٸز سول زاماندا-اق قايتىس بولعان ادامنىڭ بەت-بەينەسٸن عانا ەمەس, تاسقا جازىلعان جوقتاۋ جىرى ارقىلى سٷرگەن ٶمٸرٸن, جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸن دە ۇرپاققا قالدىرا بٸلەتٸن ەدٸك…
ونداي استاتٶك اس ٶتكٸزبەسەك تە مارقۇمنىڭ جاساعان جاقسىلىعىن كٶبٸرەك ايتىپ, بالالارعا ٷلگٸ ەتۋدٸڭ قانداي سٶكەتتٸگٸ بار? “ارۋاعىن ارداقتاعان ەل ازبايدى”, “ٶلٸنٸ قۇرمەتتەۋ تٸرٸ ٷشٸن”, “ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايمايدى” دەگەن تەرٸزدٸ قازاقتىڭ قاسيەتتٸ سٶزدەرٸن قايدا قويامىز? قازاق بارعان سايىن ارۋاقتى ەسكە الۋدان دا قالىپ بارادى. ونسىز دا بارىمىز يت-قۇسقا جەم بولىپ جاتقاندا ٶمٸرگە ەكەلٸپ, ەل ەتكەن, جەرٸمٸزدٸ جاندارىن بەرٸپ قورعاعان بابالارىمىزعا تٸپتٸ اس ٶتكٸزۋگە جارىماعانىمىز با?
دەستٷردٸ, ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ جويۋ بٸر كٷندە جٷرمەيدٸ. بٸرتٸندەپ جٷزەگە اسادى. “ىسىراپشىلدىق جاساپ, داستارحاندى تولتىرماڭىزدار” دەدٸ. وعان كٶڭدٸك. شىن مەنٸندە جەر باسىپ جٷرگەنٸمٸزگە قايتىس بولعان بابالارىمىز, اتا-انالارىمىز الدىندا شەكسٸز قارىزدار بولساق تا, ولاردىڭ قۇرمەتٸنە داستارحان جايماۋىمىز كەرەك پە? “ارۋاقتار تيە بەرسٸن” دەپ اس تٸرٸلەرگە ەمەس, مارقۇمدارعا ارنالادى ەمەس پە? بۇل مەسەلەدە “مىڭق” دەمەدٸك. ەندٸ جەتٸسٸ مەن قىرقىنا اۋىز سالىپ وتىر ەكەن. تاعى دا ٷن شىعارماساق, بٷكٸل دەستٷرٸمٸزدٸ جوق قىلاتىن تٷرٸ بار عوي. ەرتەڭ تٸپتٸ اتا-بابالارىڭىزدى اۋىزعا الىپ مٷلدە ەسكە الماڭىزدار دەسە قۋانا-قۋانا قوشتايتىندار تابىلۋى بەك مٷمكٸن.
شىن مەنٸندە مارقۇمدى شىعارىپ سالۋ رەسٸمٸن ەركٸم ٶز شاماسىنا قاراي جاسايدى. وعان تاعى ەل-جۇرتى قارايلاسىپ, قولداۋ كٶرسەتەدٸ. سول سەبەپتٸ, دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ارۋاقتى ەسكە الۋ شارالارىنا تىيىم سالۋى ەش نەگٸزسٸز.
ارمان ەۋبەكٸر
