Qazaq qoǵamynda osy kezeńge deiin birneshe álipbilerdiń qoldanylǵany málim. Latynnegizdi qazaq álipbiine kóshý - eldiń bolashaǵy men birligi, damýy úshin jasalyp jatqan irgeli qadam. Jańa álipbige kóshý arqyly tildik sanany jańǵyrtý, birinshiden, qazaq jazýyna sáikes fonetikalyq, emlelik reformany qajet etse, ekinshiden, tyń teoriialyq erejeler men jańa ádistemelik amal – tásilderdi bilim berý júiesine qosýdy talap etip otyr. Kognitivti-emotivtik jáne akseologiialyq qurylymdardyń birliginen turatyn tildik sana - ǵasyrlar boiy halyqtyń jady arqyly jinaqtalǵan ulttyq qundylyqtardyń máiegi. Latynnegizdi qazaqtyń tól álipbii arqyly lingvistikalyq, kognitivtik, mádeni keńistikti rýhy myqty, táýelsiz ulttyq bolmys pen tildik sana arqyly jańǵyrtýǵa jol ashylady. Osyǵan orai bul máseleni dástúrli lingvistika, kognitivtik lingvistika jáne psiholingvistikanyń negizgi qaǵidalaryn biriktiretin keshendi teoriialyq baǵytta zerttei otyryp, latyn álipbiin oqytýdyń tiimdi ádistemesin aiqyndaýdyń qajettigi týyndap otyr.
Latyn álipbiin respýblikanyń úzdiksiz bilim berý júiesine engizý úderisi birneshe máselelerdi qamtidy:
1) qazaq eliniń jazý men álipbi tarihyna sholý jasai kelip, latyn álipbiin paidalanyp otyrǵan túrki elderiniń tájiribesin zerdeleý;
2) latynnegizdi álipbidiń úzdik nusqasyn bekite otyryp, álipbi, tańba, emle birlestiginiń zańdylyqtary men erejeler júiesin durys jolǵa qoiý;
3) latyn grafikasyna negizdelgen jańa qazaq álipbiin jáne onyń emle erejelerin synaqtan ótkizý jumystaryn uiymdastyrý jáne úilestirý arqyly tiimdi joldardy anyqtaý jáne qiyndyq keltiretin emle erejelerin saraptap, jetildirý;
4) synaq jumystarynyń negizinde aiqyndalǵan qiyndyqtar men kemshilikterdi saraptap, jańa álipbidi oqytý men úiretýdiń tiimdi joldaryn ádistemelik turǵydan negizdeý;
5) ár satynyń jas jáne psihologiialyq erekshelikterine qarai oqytý men úiretý ádistemesin ázirleý, ony bilim júiesine birtindep, satylap engizý. t. b.
Osy jumystardy uiymdastyrý barysynda ár kezeńniń jumys baǵdarlary anyqtalyp, kútiletin nátijelerdi talqydan ótkizý arqyly latyn grafikasyna negizdelgen ulttyq álipbidi meńgertý durys jolǵa qoiylady.
Durys jazý normalarynyń kózdeitin negizgi maqsaty – aitylmaq oidy jazba túrde dál, aiqyn jetkizip berý. Sondyqtan orfografiia nemese emle durys jazý qaǵidalaryn belgileidi. Ádette, jazý jalpyǵa ortaq bolǵandyqtan, onyń erejeleri de kópshilikke birdei bolyp, qalyń jurtshylyqtyń paidalanýyna arnalady. Sol sebepti emle erejeleri ári ortaq, ári turaqty bolýǵa tiis. Emle erejeleriniń tiianaqsyzdyǵy jazatyn adamǵa úlken qiyndyq keltiretini belgili. Bul, ásirese, latyn grafikasyna negizdelgen jańa qazaq álipbiine kóshý kezinde baiqalatyny anyq.
Qazaq jazý iliminiń teoriiasy A.Baitursynuly eńbekterinde alǵash qalyptasyp, negizdeldi. Ǵalymnyń álemdik jazý tarihyna ákelgen reformasy dál búgingi kúni de negizgi dástúr retinde saqtalyp, ult jazýynyń jańa júiesin meńgertýde tirek ekeni ras. Bul oraida qazaq tilshi-ǵalymdary búgingi jazý tilindegi shielenisti, kúrmeýli máselelerdi jańa álipbi arqyly oń sheship berý múmkindigi týyp otyr. Qazaq álipbiindegi basy artyq áripterdi suryptap, tildik bolmysqa laiyqtap, atap aitqanda, qazaqi dybystalymǵa (orfoepiiaǵa), qazaqi dybys júiesine (fonologiialyq júiege) ikemdep qaita qurý jáne álemdik deńgeige sáikes etip, jańa turpattaǵy álipbi júiesin jasaý arqyly qazaq jazýyn biregeilendirý talaby júzege asatyny daýsyz.
Ulttyq biregeiliktiń negizi - ulttyq sananyń birtutastyǵy, biryńǵailyǵy. Ulttyq biregeilik ortaq maqsat pen ortaq ustanymǵa negizdeledi. Ulttyq sananyń biregeiligin qamtamasyz etetin rýhani tamyr – mádeni - tanymdyq negizi qalyptasqan jańa jazý úlgisin júzege asyratyn ulttyq til.
Táýelsiz eldiń jańa jazý tańbasyn qalyptastyrý arqyly ulttyń jazý mádenieti men ulttyq biregeilikti damytýǵa negiz bolyp sanalatyn birneshe faktorlar bar. Atap aitqanda:
1. Álemdik órkenietke erkin enýdiń, ozyq eldermen terezesi teń qatynasqa túsýdiń basty alǵysharttarynyń biri retinde latyn negizdi álipbige kóshýdi ońtaily sheshý. Bul baǵytta basty másele –ulttyq jazýdy eshbir bógde jurttyń yqpalyna baǵyndyrmai, tól jazý mádenietiniń irgetasyn bekitip, ony keleshek urpaqtyń sanasynda berik qalyptastyrý.
2. Ulttyń dara, óz tiliniń tabiǵatyna sáikes keletin jazý tańbasyn aiqyndaý. Zertteýshilerdiń pikirinshe, «grafika – tildik sanaǵa bailaýly qubylys. Tildik sana – bir kúnde qalyptaspaǵan, tereń tarihi kategoriia. Məselen, qazaq jazýy tarihynda qazaqtar birneshe grafikalyq júieni qoldandy: rýna, arab, jańǵyrtylǵan arab/tóte jazý, eski latyn, kirill. Mundaǵy grafemalar júiesiniń turpaty, iaǵni keskini ulttyq tildiń sanasynda periferiiada júrdi, biraq barlyq əlipbidiń ulttyq bolǵanynyń sebebi printsiptiń ortaqtyǵynda. Barlyq grafikamyzdyń bir printsippen əlipbi túzýiniń negizinde, keskinderi aýyssa da, jazýymyz qazaq jazýy boldy. Osy ózgermeitin printsip ulttyq tildik sanamyzdyń iadrolyq bóliginde tur. Sondyqtan bolashaq latyn grafikasyna negizdelgen álipbi Ahmet Baitursynuly dáiektegen «bir ərip -bir dybys» printsipin negizge alsa, tarihi sanany, estetikalyq, tiltanymdyq, quqyqtyq, ǵylymi, ekonomikalyq, saiasi, mádeni sanalardy jańǵyrtatyndai áleýeti bolady».
3. Latyn grafikasyna kóshý úderisinde ulttyq biregeilikti saqtaý qajettigin eń basty qaǵida retinde basshylyqqa alý. Qoǵamdyq pikirlerde ulttyq biregeilikti saqtaýda etnostyq, mádeni, tildik, dini biregeilikterdi qatań saqtaý qajettigi jii kóterile bastady. Sebebi osy atalǵan biregeilik bar jerde ǵana jazýdyń ulttyq sipaty aiqyn bolyp, tildik deńgeii joǵary kóteriledi. Biregeilikti berik ustaný ulttyń ózindik bet-beinesin, rýhani áleýetin berik qalyptastyrýǵa yqpal etedi, jurtshylyqtyń jazý mádenietin damytýǵa tirek bolady.
Ǵylymi ádebietterde «biregeilendirý», iaǵni ýnifikatsiialaý – (lat. unus – bir) terminderiniń anyqtamasynda «ónim, protsester jáne qyzmet kórsetý túrleriniń, olardyń parametrleriniń jáne ólshemderiniń mánderiniń ońtaily sanyn tańdaý nemese taǵaiyndaý» dep kórsetilgen. Sonymen qatar, bul sózdiń balamasy «biryńǵailandyrý – birdeńeni biryńǵai júiege, formaǵa, biregeilikke keltirý» degen maǵynada da qoldanylady. Kelesi bir tujyrymdar boiynsha, «biregeilendirý – (aǵylsh. identification, lat. identificare - uqsastyrý, barabarlandyrý) bireýmen nemese bir nársemen uqsastyrý; jeke tulǵanyń ózin basqa sýbektilermen, toppen, beinemen teńdestirýi» dep te kórsetilgen. Olai bolsa, qazirgi tańda ózekti bolyp otyrǵan latyn álipbiin biregeilendirý máselesine qatysty alǵanda bul talapty úsh turǵydan taldaýǵa bolady:
birinshiden, jańadan bektilgen álipbi quramyndaǵy tolyq sheshimin tappaǵan jekelegen áripterdiń arasyndaǵy sáikessizdikti (mysaly; ashana – ashana ma álde ashana ma?) retteýdiń joldaryn izdeý;
ekinshi jaǵynan, ulttyq álipbidegi áripterdi ózge túrki tektes halyqtardyń álipbiindegi áriptermen biregeilendirýdiń amaldaryn zertteý;
úshinshi jaǵynan, ulttyq álipbidegi kúrmeýli máseleler týyndatyp otyrǵan áripterdi álemdik deńgeidegi til, QR Prezidenti saiasatynda kórsetilgendei, Qazaqstandaǵy úshtildilik saiasatyn ońtailandyrý úshin engizilgen álem tili – aǵylshyn tiliniń álipbiimen biregeilendirý joldaryn zerdeleý.
Biregeilendirý úderisi naqty bir nysanǵa qatysty júzege asyrylǵanda ol sanaly túrde sheshim qabyldaýmen qatar, sol nysannyń ózindik ereksheligin qamti otyryp, dál sol kezeńdegi qoǵamdyq-áleýmettik talaptarǵa sai bolýyn qadaǵalaý qajet. Máselen, qazaq ulttyq álipbiin biregeilendirýde ol, árine, ulttyq, taptyq biregeilenýdi nemese toppen nemese jeke sýbektimen teńdesýdi maqsat etpeidi. Ol jerde qai tilde sóileitinine qaramastan, latyn tańbasynyń til tutynýshylarǵa birdei túsinikti, ortaq ólshemge sai bolýyna jete mán berilýi tiimdi bolady.
Álipbidi biregeilendirý sanaly túrde júzege asyrylady. Sondyqtan bul úderiste eki mańyzdy faktordy eskerý kerek. Birinshiden, búgingi jahandaný zańdylyqtaryna sai qalyptasqan ózindik sýbektivti daralyqty saqtaýǵa qajettilik qanshalyqty týyndap otyrsa, ekinshiden, ortaq problemalary toǵysyp, toqailasqan ár deńgeidegi bailanystardy berik etýge baǵyttalǵan ortaq maqsat pen múdde jolynda birigýge degen májbúrlik te sonshalyqty joǵarylai túsýde. Máselen, áleýmettik turǵydan alǵanda etnikalyq, dini, mádeni jáne ózge de az toptarǵa qatysty biregeilenýdiń dástúrli túrlerin saqtai otyryp, tildik, álipbilik biregeilenýdiń túpki nátijesi túbi bir túrki balasynyń oiyna ortaq tańbalarmen bailanysty oqý, jazý stereotipterin sińirý, igerý, toptyq erejelerdi, ustanymdardy, maqsattardy, idealdardyń áleýmettik rólderin óziniki retinde qabyldaýǵa yqylasy men senimin arttyrýdan aiqyn kórinetin bolady.
Álipbidi biregeilendirý:
– ulttyq álipbi túzý dástúrlerimizdegi ozyq ideialardy osy ýaqytqa deiin jańa álipbidi qabyldaý úderisin bastan keshken postkeńestik elderdiń is-tájiribesimen ushtastyrý;
- qoǵamnyń jazý mádenietin damytýda eń tiimdi degen ónimderdi, jazý saýattylyǵyn qalyptastyrý joldaryn, oqý, bilim sapasyna áserin ártúrli parametrler boiynsha aiqyndaý;
- ári daralyq sipaty bar, ári ortaq maqsatqa teńdei qyzmet etetin álipbi nusqasyn naqty bir júiege salý joldarymen júzege asady.
Eger biregeilendirý tehnikaǵa qatysty aitylsa, «onda ónim men onyń quraldary eń túpki standarttyq kólemniń minimýmyna, onyń markasy men qasietterine barynsha jaqyndatylatyny belgili». Sebebi biregeilendirýdiń eń basty ádisteriniń biri – keshendi standarttaý. Standarttaýdyń bul túrinde basshylyqqa alynatyn naqty talaptar men belgili bir shekti anyqtaý máselesi nysannyń syrtqy túrine ǵana emes, onyń ishki negizgi elementterine de qatysty bolady. Maqsat: sol problemalardy tiimdi sheshý joldaryn tabý. Mysaly, ulttyq jazý-syzý máselesinde, onyń ishinde álipbidi ortaqtandyrý, biryńǵailandyrý jaǵdaiynda ulttyq álipbidegi áripterdiń sol tildiń tól dybystaryna barynsha sáikes kelýi – basty shart. Al túrkitektes halyqtardyń jazý júiesine qatysty alǵanda, túrki tiliniń barlyǵyna ortaq til zańdylyqtary eskerý – mańyzdy talap. Odan da ári halyqaralyq álipbidi biregeilendirý jóninen qarastyrǵanda, barlyq tilge tán, ortaq dybystardy birizdi etip tańbalaý ustanymy basshylyqqa alynǵany abzal. Mysaly, qazirgi qazaq tiliniń latynnegizdi álipbiindegi u tańbasyn kirill jazýyndaǵy i dep belgileýden bas tartyp, ony álemdik standartqa sai ý dybysynyń ornyna qoldansa, álipbi eshkimdi shatastyrmaidy. Osyndai ustanymdardy basshylyqqa alǵan kezde ǵana álipbidi biregeilendirý standarttalatyn nysandardy júielendirýge, tiptendirýge, tektendirýge, saralaýǵa, yńǵailandyrýǵa, qarapaiymdandyrýǵa baǵyttalyp, olardyń tiimdiligin arttyrýǵa qyzmet etedi.
Biregeilendirýdiń joǵary deńgeiindegi belgili bir standarttardy anyqtaýda onyń tarihi ótken joly men búgingi tańdaǵy kópshilik tarapynan oń qabyldaný deńgeii eskerilýi tiis. Máselen, latynnegizdi álipbi osyǵan deiin de ulttyń jazý tarihynda qoldanylǵany belgili. Olai bolsa, usynylyp otyrǵan álipbi jobasy sol ótken tarihta qanshalyqty tiimdi boldy? Al, jańa jazý álipbi boiynsha dál osy kezeńde júrgizilip jatqan tájiribelik synaqtardyń nátijeleri qandai? degen suraqtardyń jaýaby – álipbidiń standarttalýy men oǵan qoiylatyn talaptardyń deńgeiine qanshalyqty sai ekenin anyqtaityn kórsetkish. Sondyqtan sońǵy bekitilgen latyn álipbiiniń qazaq jazý tarihyndaǵy nusqasymen sáikestigin anyqtaý, sondai-aq, osy joba aiasynda uiymdastyrylǵan túrli ádistemelik synaq jumystarynda qalyń jurtshylyqtyń meńgerýine qiyndyq týdyrý/týdyrmaý faktorlaryna taldaý jasaý kerek bolady. Eger osy másele oń sheshim tapsa, onda bul álipbidiń tiimdiligi joǵary degen sóz. Al kerisinshe bolsa, onda, bekitilgen álipbidiń kúrmeýli máseleleri jetkilikti bolǵany dep sanalady. Bul jóninde ótken ǵasyrdyń basynda Ahmet Baitursynuly bylai dep aitqan bolatyn: «Emleni burynǵysynan artyq bolǵandai etip ózgertýde maǵyna bar; al burynǵysynan tómen bolǵandai etip ózgertýde maǵyna da, maqsat ta joq». Ókinishke orai, dál qazirgi tańda alǵashqy eksperimentten ótkizilgen latyn negizdi qazaq jazýyna qatysty emle júiesinde oilananarlyq jaittar jeterlik.
Kez kelgen álipbidiń ómirsheńdigi men tiimdiligi tól dybystarǵa sáikes kelýimen qatar basqa tilden engen termin sózderdi jazýdaǵy utymdylyǵyna da tikelei bailanysty. Sebebi bul faktor da tildiń qoldanystyq, ómirsheńdik turǵysynan ultty biregeilendirýge tolyq qyzmet etedi. Sebebi ǵalymdardyń paiymdaýynsha, «til damýynyń negizgi sipaty tildiń rýhani-áleýmettik jańǵyrtýlarǵa sai jańa deńgeige kóterilip, qalyptasýshy ulttyq tanym men oi-óristiń mánin memlekettik múddege ulastyryp, qoǵamnyń túrli salasynda kásibi tildik tulǵanyń qyzmet etý dárejesin kóterýi jáne baǵdarlaýymen tyǵyz bailanysty. Qoǵam jan-jaqty jáne jańa sapada damyǵan saiyn onymen sabaqtas tildiń de sol dárejede damýy – memlekettik til mártebesine sáikes tildiń qoǵamda tolyqqandy qyzmet etýiniń kepili. Olai bolsa, ulttyń etnomádeni bolmysyn saqtaǵan memlekettik tildiń osy baǵyttaǵy damý deńgeii buzylmaýy tiis. Bul – qazaq til biliminiń negizin salýshy A.Baitursynuly men Q.Jubanovtyń qazaq tiliniń máni men qyzmetin anyqtaǵan ǵylymi tujyrymdarynan bastaý alǵan zerdeli oi».
F.Orazbaeva,
J.Dáýletbekova
Arnaiy Ult portaly úshin
