قازاق قوعامىندا وسى كەزەڭگە دەيٸن بٸرنەشە ەلٸپبيلەردٸڭ قولدانىلعانى مەلٸم. لاتىننەگٸزدٸ قازاق ەلٸپبيٸنە كٶشۋ - ەلدٸڭ بولاشاعى مەن بٸرلٸگٸ, دامۋى ٷشٸن جاسالىپ جاتقان ٸرگەلٸ قادام. جاڭا ەلٸپبيگە كٶشۋ ارقىلى تٸلدٸك سانانى جاڭعىرتۋ, بٸرٸنشٸدەن, قازاق جازۋىنا سەيكەس فونەتيكالىق, ەملەلٸك رەفورمانى قاجەت ەتسە, ەكٸنشٸدەن, تىڭ تەورييالىق ەرەجەلەر مەن جاڭا ەدٸستەمەلٸك امال – تەسٸلدەردٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە قوسۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر. كوگنيتيۆتٸ-ەموتيۆتٸك جەنە اكسەولوگييالىق قۇرىلىمداردىڭ بٸرلٸگٸنەن تۇراتىن تٸلدٸك سانا - عاسىرلار بويى حالىقتىڭ جادى ارقىلى جيناقتالعان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ مەيەگٸ. لاتىننەگٸزدٸ قازاقتىڭ تٶل ەلٸپبيٸ ارقىلى لينگۆيستيكالىق, كوگنيتيۆتٸك, مەدەني كەڭٸستٸكتٸ رۋحى مىقتى, تەۋەلسٸز ۇلتتىق بولمىس پەن تٸلدٸك سانا ارقىلى جاڭعىرتۋعا جول اشىلادى. وسىعان وراي بۇل مەسەلەنٸ دەستٷرلٸ لينگۆيستيكا, كوگنيتيۆتٸك لينگۆيستيكا جەنە پسيحولينگۆيستيكانىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىن بٸرٸكتٸرەتٸن كەشەندٸ تەورييالىق باعىتتا زەرتتەي وتىرىپ, لاتىن ەلٸپبيٸن وقىتۋدىڭ تيٸمدٸ ەدٸستەمەسٸن ايقىنداۋدىڭ قاجەتتٸگٸ تۋىنداپ وتىر.
لاتىن ەلٸپبيٸن رەسپۋبليكانىڭ ٷزدٸكسٸز بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ەنگٸزۋ ٷدەرٸسٸ بٸرنەشە مەسەلەلەردٸ قامتيدى:
1) قازاق ەلٸنٸڭ جازۋ مەن ەلٸپبي تاريحىنا شولۋ جاساي كەلٸپ, لاتىن ەلٸپبيٸن پايدالانىپ وتىرعان تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸن زەردەلەۋ;
2) لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيدٸڭ ٷزدٸك نۇسقاسىن بەكٸتە وتىرىپ, ەلٸپبي, تاڭبا, ەملە بٸرلەستٸگٸنٸڭ زاڭدىلىقتارى مەن ەرەجەلەر جٷيەسٸن دۇرىس جولعا قويۋ;
3) لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸن جەنە ونىڭ ەملە ەرەجەلەرٸن سىناقتان ٶتكٸزۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ جەنە ٷيلەستٸرۋ ارقىلى تيٸمدٸ جولداردى انىقتاۋ جەنە قيىندىق كەلتٸرەتٸن ەملە ەرەجەلەرٸن ساراپتاپ, جەتٸلدٸرۋ;
4) سىناق جۇمىستارىنىڭ نەگٸزٸندە ايقىندالعان قيىندىقتار مەن كەمشٸلٸكتەردٸ ساراپتاپ, جاڭا ەلٸپبيدٸ وقىتۋ مەن ٷيرەتۋدٸڭ تيٸمدٸ جولدارىن ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدان نەگٸزدەۋ;
5) ەر ساتىنىڭ جاس جەنە پسيحولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي وقىتۋ مەن ٷيرەتۋ ەدٸستەمەسٸن ەزٸرلەۋ, ونى بٸلٸم جٷيەسٸنە بٸرتٸندەپ, ساتىلاپ ەنگٸزۋ. ت. ب.
وسى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا ەر كەزەڭنٸڭ جۇمىس باعدارلارى انىقتالىپ, كٷتٸلەتٸن نەتيجەلەردٸ تالقىدان ٶتكٸزۋ ارقىلى لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن ۇلتتىق ەلٸپبيدٸ مەڭگەرتۋ دۇرىس جولعا قويىلادى.
دۇرىس جازۋ نورمالارىنىڭ كٶزدەيتٸن نەگٸزگٸ ماقساتى – ايتىلماق ويدى جازبا تٷردە دەل, ايقىن جەتكٸزٸپ بەرۋ. سوندىقتان ورفوگرافييا نەمەسە ەملە دۇرىس جازۋ قاعيدالارىن بەلگٸلەيدٸ. ەدەتتە, جازۋ جالپىعا ورتاق بولعاندىقتان, ونىڭ ەرەجەلەرٸ دە كٶپشٸلٸككە بٸردەي بولىپ, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ پايدالانۋىنا ارنالادى. سول سەبەپتٸ ەملە ەرەجەلەرٸ ەرٸ ورتاق, ەرٸ تۇراقتى بولۋعا تيٸس. ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ تيياناقسىزدىعى جازاتىن ادامعا ٷلكەن قيىندىق كەلتٸرەتٸنٸ بەلگٸلٸ. بۇل, ەسٸرەسە, لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا قازاق ەلٸپبيٸنە كٶشۋ كەزٸندە بايقالاتىنى انىق.
قازاق جازۋ ٸلٸمٸنٸڭ تەوريياسى ا.بايتۇرسىنۇلى ەڭبەكتەرٸندە العاش قالىپتاسىپ, نەگٸزدەلدٸ. عالىمنىڭ ەلەمدٸك جازۋ تاريحىنا ەكەلگەن رەفورماسى دەل بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە نەگٸزگٸ دەستٷر رەتٸندە ساقتالىپ, ۇلت جازۋىنىڭ جاڭا جٷيەسٸن مەڭگەرتۋدە تٸرەك ەكەنٸ راس. بۇل ورايدا قازاق تٸلشٸ-عالىمدارى بٷگٸنگٸ جازۋ تٸلٸندەگٸ شيەلەنٸستٸ, كٷرمەۋلٸ مەسەلەلەردٸ جاڭا ەلٸپبي ارقىلى وڭ شەشٸپ بەرۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋىپ وتىر. قازاق ەلٸپبيٸندەگٸ باسى ارتىق ەرٸپتەردٸ سۇرىپتاپ, تٸلدٸك بولمىسقا لايىقتاپ, اتاپ ايتقاندا, قازاقي دىبىستالىمعا (ورفوەپيياعا), قازاقي دىبىس جٷيەسٸنە (فونولوگييالىق جٷيەگە) يكەمدەپ قايتا قۇرۋ جەنە ەلەمدٸك دەڭگەيگە سەيكەس ەتٸپ, جاڭا تۇرپاتتاعى ەلٸپبي جٷيەسٸن جاساۋ ارقىلى قازاق جازۋىن بٸرەگەيلەندٸرۋ تالابى جٷزەگە اساتىنى داۋسىز.
ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ نەگٸزٸ - ۇلتتىق سانانىڭ بٸرتۇتاستىعى, بٸرىڭعايلىعى. ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك ورتاق ماقسات پەن ورتاق ۇستانىمعا نەگٸزدەلەدٸ. ۇلتتىق سانانىڭ بٸرەگەيلٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن رۋحاني تامىر – مەدەني - تانىمدىق نەگٸزٸ قالىپتاسقان جاڭا جازۋ ٷلگٸسٸن جٷزەگە اسىراتىن ۇلتتىق تٸل.
تەۋەلسٸز ەلدٸڭ جاڭا جازۋ تاڭباسىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇلتتىڭ جازۋ مەدەنيەتٸ مەن ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ دامىتۋعا نەگٸز بولىپ سانالاتىن بٸرنەشە فاكتورلار بار. اتاپ ايتقاندا:
1. ەلەمدٸك ٶركەنيەتكە ەركٸن ەنۋدٸڭ, وزىق ەلدەرمەن تەرەزەسٸ تەڭ قاتىناسقا تٷسۋدٸڭ باستى العىشارتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە لاتىن نەگٸزدٸ ەلٸپبيگە كٶشۋدٸ وڭتايلى شەشۋ. بۇل باعىتتا باستى مەسەلە –ۇلتتىق جازۋدى ەشبٸر بٶگدە جۇرتتىڭ ىقپالىنا باعىندىرماي, تٶل جازۋ مەدەنيەتٸنٸڭ ٸرگەتاسىن بەكٸتٸپ, ونى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ساناسىندا بەرٸك قالىپتاستىرۋ.
2. ۇلتتىڭ دارا, ٶز تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا سەيكەس كەلەتٸن جازۋ تاڭباسىن ايقىنداۋ. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, «گرافيكا – تٸلدٸك ساناعا بايلاۋلى قۇبىلىس. تٸلدٸك سانا – بٸر كٷندە قالىپتاسپاعان, تەرەڭ تاريحي كاتەگورييا. مəسەلەن, قازاق جازۋى تاريحىندا قازاقتار بٸرنەشە گرافيكالىق جٷيەنٸ قولداندى: رۋنا, اراب, جاڭعىرتىلعان اراب/تٶتە جازۋ, ەسكٸ لاتىن, كيريلل. مۇنداعى گرافەمالار جٷيەسٸنٸڭ تۇرپاتى, ياعني كەسكٸنٸ ۇلتتىق تٸلدٸڭ ساناسىندا پەريفەرييادا جٷردٸ, بٸراق بارلىق əلٸپبيدٸڭ ۇلتتىق بولعانىنىڭ سەبەبٸ پرينتسيپتٸڭ ورتاقتىعىندا. بارلىق گرافيكامىزدىڭ بٸر پرينتسيپپەن əلٸپبي تٷزۋٸنٸڭ نەگٸزٸندە, كەسكٸندەرٸ اۋىسسا دا, جازۋىمىز قازاق جازۋى بولدى. وسى ٶزگەرمەيتٸن پرينتسيپ ۇلتتىق تٸلدٸك سانامىزدىڭ يادرولىق بٶلٸگٸندە تۇر. سوندىقتان بولاشاق لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن ەلٸپبي احمەت بايتۇرسىنۇلى دەيەكتەگەن «بٸر əرٸپ -بٸر دىبىس» پرينتسيپٸن نەگٸزگە السا, تاريحي سانانى, ەستەتيكالىق, تٸلتانىمدىق, قۇقىقتىق, عىلىمي, ەكونوميكالىق, ساياسي, مەدەني سانالاردى جاڭعىرتاتىنداي ەلەۋەتٸ بولادى».
3. لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ ٷدەرٸسٸندە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ قاجەتتٸگٸن ەڭ باستى قاعيدا رەتٸندە باسشىلىققا الۋ. قوعامدىق پٸكٸرلەردە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋدا ەتنوستىق, مەدەني, تٸلدٸك, دٸني بٸرەگەيلٸكتەردٸ قاتاڭ ساقتاۋ قاجەتتٸگٸ جيٸ كٶتەرٸلە باستادى. سەبەبٸ وسى اتالعان بٸرەگەيلٸك بار جەردە عانا جازۋدىڭ ۇلتتىق سيپاتى ايقىن بولىپ, تٸلدٸك دەڭگەيٸ جوعارى كٶتەرٸلەدٸ. بٸرەگەيلٸكتٸ بەرٸك ۇستانۋ ۇلتتىڭ ٶزٸندٸك بەت-بەينەسٸن, رۋحاني ەلەۋەتٸن بەرٸك قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدٸ, جۇرتشىلىقتىڭ جازۋ مەدەنيەتٸن دامىتۋعا تٸرەك بولادى.
عىلىمي ەدەبيەتتەردە «بٸرەگەيلەندٸرۋ», ياعني ۋنيفيكاتسييالاۋ – (لات. unus – بٸر) تەرميندەرٸنٸڭ انىقتاماسىندا «ٶنٸم, پروتسەستەر جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ تٷرلەرٸنٸڭ, ولاردىڭ پارامەترلەرٸنٸڭ جەنە ٶلشەمدەرٸنٸڭ مەندەرٸنٸڭ وڭتايلى سانىن تاڭداۋ نەمەسە تاعايىنداۋ» دەپ كٶرسەتٸلگەن. سونىمەن قاتار, بۇل سٶزدٸڭ بالاماسى «بٸرىڭعايلاندىرۋ – بٸردەڭەنٸ بٸرىڭعاي جٷيەگە, فورماعا, بٸرەگەيلٸككە كەلتٸرۋ» دەگەن ماعىنادا دا قولدانىلادى. كەلەسٸ بٸر تۇجىرىمدار بويىنشا, «بٸرەگەيلەندٸرۋ – (اعىلش. identification, لات. identificare - ۇقساستىرۋ, بارابارلاندىرۋ) بٸرەۋمەن نەمەسە بٸر نەرسەمەن ۇقساستىرۋ; جەكە تۇلعانىڭ ٶزٸن باسقا سۋبەكتٸلەرمەن, توپپەن, بەينەمەن تەڭدەستٸرۋٸ» دەپ تە كٶرسەتٸلگەن. ولاي بولسا, قازٸرگٸ تاڭدا ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعان لاتىن ەلٸپبيٸن بٸرەگەيلەندٸرۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى العاندا بۇل تالاپتى ٷش تۇرعىدان تالداۋعا بولادى:
بٸرٸنشٸدەن, جاڭادان بەكتٸلگەن ەلٸپبي قۇرامىنداعى تولىق شەشٸمٸن تاپپاعان جەكەلەگەن ەرٸپتەردٸڭ اراسىنداعى سەيكەسسٸزدٸكتٸ (مىسالى; ashana – اسحانا ما ەلدە اشانا ما?) رەتتەۋدٸڭ جولدارىن ٸزدەۋ;
ەكٸنشٸ جاعىنان, ۇلتتىق ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەردٸ ٶزگە تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردىڭ ەلٸپبيٸندەگٸ ەرٸپتەرمەن بٸرەگەيلەندٸرۋدٸڭ امالدارىن زەرتتەۋ;
ٷشٸنشٸ جاعىنان, ۇلتتىق ەلٸپبيدەگٸ كٷرمەۋلٸ مەسەلەلەر تۋىنداتىپ وتىرعان ەرٸپتەردٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ تٸل, قر پرەزيدەنتٸ ساياساتىندا كٶرسەتٸلگەندەي, قازاقستانداعى ٷشتٸلدٸلٸك ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ ٷشٸن ەنگٸزٸلگەن ەلەم تٸلٸ – اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ەلٸپبيٸمەن بٸرەگەيلەندٸرۋ جولدارىن زەردەلەۋ.
بٸرەگەيلەندٸرۋ ٷدەرٸسٸ ناقتى بٸر نىسانعا قاتىستى جٷزەگە اسىرىلعاندا ول سانالى تٷردە شەشٸم قابىلداۋمەن قاتار, سول نىساننىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن قامتي وتىرىپ, دەل سول كەزەڭدەگٸ قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك تالاپتارعا ساي بولۋىن قاداعالاۋ قاجەت. مەسەلەن, قازاق ۇلتتىق ەلٸپبيٸن بٸرەگەيلەندٸرۋدە ول, ەرينە, ۇلتتىق, تاپتىق بٸرەگەيلەنۋدٸ نەمەسە توپپەن نەمەسە جەكە سۋبەكتٸمەن تەڭدەسۋدٸ ماقسات ەتپەيدٸ. ول جەردە قاي تٸلدە سٶيلەيتٸنٸنە قاراماستان, لاتىن تاڭباسىنىڭ تٸل تۇتىنۋشىلارعا بٸردەي تٷسٸنٸكتٸ, ورتاق ٶلشەمگە ساي بولۋىنا جەتە مەن بەرٸلۋٸ تيٸمدٸ بولادى.
ەلٸپبيدٸ بٸرەگەيلەندٸرۋ سانالى تٷردە جٷزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان بۇل ٷدەرٸستە ەكٸ ماڭىزدى فاكتوردى ەسكەرۋ كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ زاڭدىلىقتارىنا ساي قالىپتاسقان ٶزٸندٸك سۋبەكتيۆتٸ دارالىقتى ساقتاۋعا قاجەتتٸلٸك قانشالىقتى تۋىنداپ وتىرسا, ەكٸنشٸدەن, ورتاق پروبلەمالارى توعىسىپ, توقايلاسقان ەر دەڭگەيدەگٸ بايلانىستاردى بەرٸك ەتۋگە باعىتتالعان ورتاق ماقسات پەن مٷددە جولىندا بٸرٸگۋگە دەگەن مەجبٷرلٸك تە سونشالىقتى جوعارىلاي تٷسۋدە. مەسەلەن, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان العاندا ەتنيكالىق, دٸني, مەدەني جەنە ٶزگە دە از توپتارعا قاتىستى بٸرەگەيلەنۋدٸڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸن ساقتاي وتىرىپ, تٸلدٸك, ەلٸپبيلٸك بٸرەگەيلەنۋدٸڭ تٷپكٸ نەتيجەسٸ تٷبٸ بٸر تٷركٸ بالاسىنىڭ ويىنا ورتاق تاڭبالارمەن بايلانىستى وقۋ, جازۋ ستەرەوتيپتەرٸن سٸڭٸرۋ, يگەرۋ, توپتىق ەرەجەلەردٸ, ۇستانىمداردى, ماقساتتاردى, يدەالداردىڭ ەلەۋمەتتٸك رٶلدەرٸن ٶزٸنٸكٸ رەتٸندە قابىلداۋعا ىقىلاسى مەن سەنٸمٸن ارتتىرۋدان ايقىن كٶرٸنەتٸن بولادى.
ەلٸپبيدٸ بٸرەگەيلەندٸرۋ:
– ۇلتتىق ەلٸپبي تٷزۋ دەستٷرلەرٸمٸزدەگٸ وزىق يدەيالاردى وسى ۋاقىتقا دەيٸن جاڭا ەلٸپبيدٸ قابىلداۋ ٷدەرٸسٸن باستان كەشكەن پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ ٸس-تەجٸريبەسٸمەن ۇشتاستىرۋ;
- قوعامنىڭ جازۋ مەدەنيەتٸن دامىتۋدا ەڭ تيٸمدٸ دەگەن ٶنٸمدەردٸ, جازۋ ساۋاتتىلىعىن قالىپتاستىرۋ جولدارىن, وقۋ, بٸلٸم ساپاسىنا ەسەرٸن ەرتٷرلٸ پارامەترلەر بويىنشا ايقىنداۋ;
- ەرٸ دارالىق سيپاتى بار, ەرٸ ورتاق ماقساتقا تەڭدەي قىزمەت ەتەتٸن ەلٸپبي نۇسقاسىن ناقتى بٸر جٷيەگە سالۋ جولدارىمەن جٷزەگە اسادى.
ەگەر بٸرەگەيلەندٸرۋ تەحنيكاعا قاتىستى ايتىلسا, «وندا ٶنٸم مەن ونىڭ قۇرالدارى ەڭ تٷپكٸ ستاندارتتىق كٶلەمنٸڭ مينيمۋمىنا, ونىڭ ماركاسى مەن قاسيەتتەرٸنە بارىنشا جاقىنداتىلاتىنى بەلگٸلٸ». سەبەبٸ بٸرەگەيلەندٸرۋدٸڭ ەڭ باستى ەدٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ – كەشەندٸ ستاندارتتاۋ. ستاندارتتاۋدىڭ بۇل تٷرٸندە باسشىلىققا الىناتىن ناقتى تالاپتار مەن بەلگٸلٸ بٸر شەكتٸ انىقتاۋ مەسەلەسٸ نىساننىڭ سىرتقى تٷرٸنە عانا ەمەس, ونىڭ ٸشكٸ نەگٸزگٸ ەلەمەنتتەرٸنە دە قاتىستى بولادى. ماقسات: سول پروبلەمالاردى تيٸمدٸ شەشۋ جولدارىن تابۋ. مىسالى, ۇلتتىق جازۋ-سىزۋ مەسەلەسٸندە, ونىڭ ٸشٸندە ەلٸپبيدٸ ورتاقتاندىرۋ, بٸرىڭعايلاندىرۋ جاعدايىندا ۇلتتىق ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەردٸڭ سول تٸلدٸڭ تٶل دىبىستارىنا بارىنشا سەيكەس كەلۋٸ – باستى شارت. ال تٷركٸتەكتەس حالىقتاردىڭ جازۋ جٷيەسٸنە قاتىستى العاندا, تٷركٸ تٸلٸنٸڭ بارلىعىنا ورتاق تٸل زاڭدىلىقتارى ەسكەرۋ – ماڭىزدى تالاپ. ودان دا ەرٸ حالىقارالىق ەلٸپبيدٸ بٸرەگەيلەندٸرۋ جٶنٸنەن قاراستىرعاندا, بارلىق تٸلگە تەن, ورتاق دىبىستاردى بٸرٸزدٸ ەتٸپ تاڭبالاۋ ۇستانىمى باسشىلىققا الىنعانى ابزال. مىسالى, قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيٸندەگٸ u تاڭباسىن كيريلل جازۋىنداعى ي دەپ بەلگٸلەۋدەن باس تارتىپ, ونى ەلەمدٸك ستاندارتقا ساي ۋ دىبىسىنىڭ ورنىنا قولدانسا, ەلٸپبي ەشكٸمدٸ شاتاستىرمايدى. وسىنداي ۇستانىمداردى باسشىلىققا العان كەزدە عانا ەلٸپبيدٸ بٸرەگەيلەندٸرۋ ستاندارتتالاتىن نىسانداردى جٷيەلەندٸرۋگە, تيپتەندٸرۋگە, تەكتەندٸرۋگە, سارالاۋعا, ىڭعايلاندىرۋعا, قاراپايىمداندىرۋعا باعىتتالىپ, ولاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتەدٸ.
بٸرەگەيلەندٸرۋدٸڭ جوعارى دەڭگەيٸندەگٸ بەلگٸلٸ بٸر ستاندارتتاردى انىقتاۋدا ونىڭ تاريحي ٶتكەن جولى مەن بٷگٸنگٸ تاڭداعى كٶپشٸلٸك تاراپىنان وڭ قابىلدانۋ دەڭگەيٸ ەسكەرٸلۋٸ تيٸس. مەسەلەن, لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبي وسىعان دەيٸن دە ۇلتتىڭ جازۋ تاريحىندا قولدانىلعانى بەلگٸلٸ. ولاي بولسا, ۇسىنىلىپ وتىرعان ەلٸپبي جوباسى سول ٶتكەن تاريحتا قانشالىقتى تيٸمدٸ بولدى? ال, جاڭا جازۋ ەلٸپبي بويىنشا دەل وسى كەزەڭدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان تەجٸريبەلٸك سىناقتاردىڭ نەتيجەلەرٸ قانداي? دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابى – ەلٸپبيدٸڭ ستاندارتتالۋى مەن وعان قويىلاتىن تالاپتاردىڭ دەڭگەيٸنە قانشالىقتى ساي ەكەنٸن انىقتايتىن كٶرسەتكٸش. سوندىقتان سوڭعى بەكٸتٸلگەن لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ قازاق جازۋ تاريحىنداعى نۇسقاسىمەن سەيكەستٸگٸن انىقتاۋ, سونداي-اق, وسى جوبا اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان تٷرلٸ ەدٸستەمەلٸك سىناق جۇمىستارىندا قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ مەڭگەرۋٸنە قيىندىق تۋدىرۋ/تۋدىرماۋ فاكتورلارىنا تالداۋ جاساۋ كەرەك بولادى. ەگەر وسى مەسەلە وڭ شەشٸم تاپسا, وندا بۇل ەلٸپبيدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى دەگەن سٶز. ال كەرٸسٸنشە بولسا, وندا, بەكٸتٸلگەن ەلٸپبيدٸڭ كٷرمەۋلٸ مەسەلەلەرٸ جەتكٸلٸكتٸ بولعانى دەپ سانالادى. بۇل جٶنٸندە ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا احمەت بايتۇرسىنۇلى بىلاي دەپ ايتقان بولاتىن: «ەملەنٸ بۇرىنعىسىنان ارتىق بولعانداي ەتٸپ ٶزگەرتۋدە ماعىنا بار; ال بۇرىنعىسىنان تٶمەن بولعانداي ەتٸپ ٶزگەرتۋدە ماعىنا دا, ماقسات تا جوق». ٶكٸنٸشكە وراي, دەل قازٸرگٸ تاڭدا العاشقى ەكسپەريمەنتتەن ٶتكٸزٸلگەن لاتىن نەگٸزدٸ قازاق جازۋىنا قاتىستى ەملە جٷيەسٸندە ويلانانارلىق جايتتار جەتەرلٸك.
كەز كەلگەن ەلٸپبيدٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸ تٶل دىبىستارعا سەيكەس كەلۋٸمەن قاتار باسقا تٸلدەن ەنگەن تەرمين سٶزدەردٸ جازۋداعى ۇتىمدىلىعىنا دا تٸكەلەي بايلانىستى. سەبەبٸ بۇل فاكتور دا تٸلدٸڭ قولدانىستىق, ٶمٸرشەڭدٸك تۇرعىسىنان ۇلتتى بٸرەگەيلەندٸرۋگە تولىق قىزمەت ەتەدٸ. سەبەبٸ عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, «تٸل دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ سيپاتى تٸلدٸڭ رۋحاني-ەلەۋمەتتٸك جاڭعىرتۋلارعا ساي جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ, قالىپتاسۋشى ۇلتتىق تانىم مەن وي-ٶرٸستٸڭ مەنٸن مەملەكەتتٸك مٷددەگە ۇلاستىرىپ, قوعامنىڭ تٷرلٸ سالاسىندا كەسٸبي تٸلدٸك تۇلعانىڭ قىزمەت ەتۋ دەرەجەسٸن كٶتەرۋٸ جەنە باعدارلاۋىمەن تىعىز بايلانىستى. قوعام جان-جاقتى جەنە جاڭا ساپادا دامىعان سايىن ونىمەن ساباقتاس تٸلدٸڭ دە سول دەرەجەدە دامۋى – مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸنە سەيكەس تٸلدٸڭ قوعامدا تولىققاندى قىزمەت ەتۋٸنٸڭ كەپٸلٸ. ولاي بولسا, ۇلتتىڭ ەتنومەدەني بولمىسىن ساقتاعان مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ وسى باعىتتاعى دامۋ دەڭگەيٸ بۇزىلماۋى تيٸس. بۇل – قازاق تٸل بٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى ا.بايتۇرسىنۇلى مەن ق.جۇبانوۆتىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ مەنٸ مەن قىزمەتٸن انىقتاعان عىلىمي تۇجىرىمدارىنان باستاۋ العان زەردەلٸ وي».
ف.ورازباەۆا,
ج.دەۋلەتبەكوۆا
ارنايى ۇلت پورتالى ٷشٸن
