Ult jospary sot júiesiniń jumysyna zor serpin berdi

Aǵymdaǵy jyldyń 21 qarashasynda respýblika sýdialarynyń VII sezi ótedi. Tórt jylda bir ret shaqyrylatyn sýdialar quryltaiynyń merziminen buryn ótýiniń ózindik sebepteri de joq emes. Birinshiden, sot júiesi jańa zańdar men Ult josparyna sáikes júrgizilgen reformalar jaǵdaiynda jumys istedi. Joǵarǵy sot atalǵan baǵdarlamalyq qujatta ózine júktelgen barlyq mindetterdi merziminen buryn oryndady. Ekinshiden, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes sýdialardyń jańa ádep kodeksi ázirlendi. Al ony qabyldaý – sýdialar seziniń airyqsha quzyretine jatady. Osy alqaly jiynda sot júiesindegi irgeli reformalardyń iske asyrylý nátijesi men bolashaqqa baǵyttalǵan maqsat-mindetter aiqyndalatyn bolady. 

Ult josparyna sáikes iske asy­rylǵan eń basty aýqymdy re­­forma –  sot satylarynyń oń­tai­lanýy. Naqtyraq aitar bol­saq, sot tóreligi bes sa­tyly júieden úsh býyndy (birinshi, apelliatsiialyq jáne kas­­satsiia­lyq) júiege kóshti. Jańa úsh deńgeili sot júiesi 2016 jyl­­dyń 1 qańtarynan bas­­tap jumys istei bastady. Bi­rinshi satydaǵy sot – aý­dan­­dyq sottar, apelliatsiia­­lyq saty – oblystyq sottar já­ne kassatsiialyq saty – Joǵarǵy sot dep belgilendi.

Negizinde, sot satylaryn qys­qartý máselesi áý basta-aq Qazaq­stan Respýblikasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deiingi ke­zeńge arnalǵan quqyqtyq saia­sat tu­jyrymdamasynda kóz­del­gen bolatyn. Atalǵan qu­jatta: «Sot júiesin jetildirý ná­tijesinde túrli sot instantsiia­lary fýnktsiialarynyń qo­sar­lanýy joiylýǵa tiis» delingen.

Sot satylaryn ońtai­lan­dyrýdyń basty maqsaty – sot tóreshildigin qysqartý, azamat­tardyń áýre-sarsańǵa túsýine jol bermeý jáne olardyń sot protsesterin qasaqana soz­ba­lańǵa salýyn boldyrmaý, sot sheshiminiń  qabyldanýy men onyń oryndalýyn jedeldetý arqyly azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin barynsha jeńildetý.

Bes satyly sot júiesi Ke­ńes­tik kezeńnen qalǵan júie­ bolǵandyqtan qoǵam­nyń su­ra­­nysyn tolyq qanaǵat­tan­dyra almady. Turǵyndar ape­l­liatsiialyq jáne kassatsiialyq sa­tylardyń oblystyq sotta sho­ǵy­rlanýynyń tiimsizdigin jii synǵa alatyn. Rasynda da, kas­satsiialyq saty is júzinde zańdy kúshine engen sot aktilerin qaita qaraý boiynsha qadaǵalaý qyzmetin atqaratyn. Sondyqtan da onyń Joǵarǵy sot deńgeiine shyǵarylýy – der kezinde qa­byl­danǵan durys sheshim dep esep­teimin.

Oraiy kelip turǵanda kas­satsiialyq sot alqasyna qaty­s­ty ózgeristerdi de naqtylai kete­iin. Apel­liatsiia­lyq sottyń sheshi­mi zańdy kúshi­ne engen soń, ony­men kelis­pegen jaǵdaida tarap­tardyń kassatsiialyq sot arqyly Joǵarǵy sotqa sha­ǵym­daný múmkindigi bar. Biraq, bul jerde kassatsiialyq sotqa shaǵym­daný tártibine sai, tó­men mólsherde memlekettik baj salyǵyn tóleýdi engizdik. Mine, osyndai óndiristik pro­tses­terden ótken isterdi Joǵa­r­ǵy sot sýdialary qaraidy. Zań­­ǵa sáikes negizder bol­ǵan jaǵdai­larda tómengi sot­tar­­dan kelgen sheshimder ózgeris­siz qaldyrylady nemese olar qabyldaǵan sheshimder ózgerti­lip, kúshi joiylady. Mysaly, zań­ǵa sáikes sot isin qaita qaraý úshin soǵan negiz bolatyn jańadan ashylǵan mán-jai­lar men naqty faktiler bo­lýy tiis. Eger is qujattary tolyq jinaqtalmai kelse, oǵan she­shim shyǵarýǵa quzyretimiz joq. Sondyqtan da osy tur­ǵy­dan alǵanda, isti qaita qaraý úshin oblystyq sottyń apel­liatsiialyq sot alqasyna qaita jiberemiz. Al quqyqtyq negizi jaǵynan kelgende, bizge deiingi sot­tardyń zań normalaryn du­rys qoldanbaǵandyǵyn naqty atap kórsete otyryp, sheshim qabyldaimyz. Osy jerde aza­mat­tyq ister alqasynyń sýdialary istiń kúrdeliligine orai, taq sannan quralyp úsheý, beseý bolatyndyǵyn da eskerte keteiik. Óitkeni, budan keiin­gi satylyq sot joq. Demek, kas­satsiialyq alqanyń sheshimi soń­ǵy ári zańdy bolyp tabylady.

Osy qadamdy iske asyrý 2015 jylǵy 31 qazanda qabyldanǵan jańa redaktsiiadaǵy Azamattyq protsestik kodekste jáne Qyl­mys­tyq-protsestik kodekske ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engi­zý arqyly zańnamalyq tur­ǵy­dan bekitildi. Bul jerde taǵy bir aita ketetin ja­­ńa­shyldyq – buryn aýdandyq sot sheshimine kelispegen tarap (ásirese, aza­mat­tyq isterde) isti qaita qa­ratý úshin jeke azamattar 1 paiyz, al zańdy tulǵalar daýlaý qarjysynyń 3 paiyzyn memlekettik baj salyǵy retinde tóleýi tiis edi. Iaǵni, daýlaityn jalpy somanyń belgilengen paiyzyn aldyn-ala tólemeseń, seniń qaita aryzdanýǵa quqyǵyń joq bolatyn. Mine, tap osy shekteýdi biz jańa zańnan alyp tastadyq.

Úsh satyly sot júiesi – halyq­aralyq tájiribede bar úrdis. Osy ózgeristiń náti­je­sinde sot tóreliginiń qolje­tim­diligi artyp, túbegeili sheshim qabyldaý merzimi aitarlyqtai qys­qardy. Sot isin júrgizýdiń bul modeli halyqaralyq stan­dart­tarǵa sai keledi jáne sot tóreliginiń tiimdiligin arttyrdy. Institýtty reformany iske asyrylǵanyna az ǵana ýaqyt ótkenine qaramastan, taldaý nátijesi sottar jumysy sapasynyń jaqsarǵanyn kór­setti.

Kelesi bir mańyzdy ta­qy­ryptardyń biri – sot már­te­be­sine qoiylatyn talap, tár­tip­­ter týraly aitsaq. Ult Jos­­par­­ynyń 19-qadamynda sý­dia­­lardyń eseptiligin kú­shei­tý jáne sýdialardyń jańa Ádep kodeksin ázirleý bel­gilendi. Jańa ádep kodeksin ázir­leý negizinde azamattar sýdialardyń áreketine qa­tysty elimizdiń Jo­ǵarǵy soty ja­nynan arnaiy qurylǵan sot jiýriine sha­ǵymdaný múm­kin­digine ie boldy.

«Qazaqstan Respýblika­sy­nyń sot júiesi men sýdiala­rynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblikasy Kon­sti­týtsiialyq zańynyń 38-1-babyna sáikes sot jiýrii ju­mys istep júrgen sýdianyń kási­bi qyzmetin baǵalaý, sýdia­nyń otstavkaǵa shyǵý quqyǵyn jáne ony toqtatýdy rastaý, sondai-aq sýdialarǵa qatysty tártiptik isterdi qozǵaý týraly máseleni qaraý úshin quryldy. Onyń quramynda biliktilik jáne tártiptik baǵyttaǵy eki derbes komissiia quryldy.

Biliktilik komissiiasy­­nyń quzyretine qyzmettegi sýdia­­lar jumysynyń alǵashqy jyly­nyń qorytyndysy jáne árbir bes jyl saiyn, sondai-aq jo­ǵary turǵan sot laýazymyna ar­nalǵan konkýrsqa qatysqan jaǵ­daida kásibi deńgeiine ba­ǵalaý júrgizý máseleleri kiredi. Tártiptik komissiia sýdia­la­r­­dyń áreketine qatysty aryz­dar­dy, sonyń ishin­de azamattardan tikelei ke­lip túsken shaǵymdardy qara­styratyn bolady.

Jańa zańǵa sáikes sot sa­la­syn­­da 20 jyldan astam sýdia­lyq jumys ótili bar sýdia­lar kásibi biliktiligin dálel­deýden bosatylady. Al ondai ótili joq sýdialar árbir bes jyl saiyn óziniń kásibi biliktiligin dáleldep otyrýy tiis. Ony kimder anyqtaidy? Bul jerde Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot jiý­rii alqasynyń músheleri úmit­kerdiń isin saralap, tara­zylai kele, bes jyldyq bilik­tilikten ótken nemese ótpe­gendigin rastai alady. Bul El­­ba­­symyzdyń aityp júrgen sot­­tarǵa qoiylatyn talapty kú­­sheitýdiń birden-bir tetigi bo­lyp tabylady. Árine, budan tys sýdialyqqa úmitkerdiń zań­­­gerlik biliminiń bolýy men onyń jasyna qatysty talap, mo­raldyq-psihologiialyq bol­­­mysy da muqiiat nazarǵa aly­nady. Sony­men qatar, jeke basynyń júris-turysy men tártibiniń saralanýy da zańdylyq.

Memleket basshysy bizdiń aldymyzǵa sýdialardyń ja­ńa Ádep kodeksin ázirleýdi tap­syrdy. 1996 jyly 19 jel­toqsanda sýdialar I-sezinde qabyldanǵan Sýdialardyń qol­danystaǵy ádep kodeksiniń ere­jeleri eskirdi. Ol barlyǵy 7 baptan turatyn, árine sýdia­lardyń ádep minez-qulqynyń kóp­tegen aspektilerin qam­tymaidy. Osyǵan bailanysty sý­dia­lardyń ádep normalaryn tala­ptaryn búgingi ýaqytpen úndestirý maqsatynda Kodeks qaita ázirlendi. Onyń jobasy boiynsha Eýropa Keńesiniń Venetsiialyq komissiiasy  sarapshylary tarapynan oń qorytyndy aldyq.

Negizinde, Joǵarǵy sot pen­ Sýdia­lar odaǵy óziniń kún­­­­delikti jumysynda sýdia­lar­dyń ádep tártibin ustanýyna nazar aýdarady. Barlyq oblystarda Sýdialar ádebi jónindegi komissiialar belsendi jumys isteýde. Sýdialyq laýazymǵa úmitkerler irikteý barysynda azamattyq qoǵam ókilderinen (ardagerler, úkimettik emes uiymdar men BAQ ókilderi) quralǵan Qoǵamdyq keńestiń synynan ótedi.

Sot tóreligin kásibi saýa­tty jáne moraldyq-adamgershilik bol­mysy minsiz zańgerler jú­­­ze­ge asyrýy tiis. Osy eki qa­siettiń úilesýi azamattardyń sýdiaǵa syilastyqpen qaraýy­nyń kepili bola alady. Qoǵam sýdiadan tereń kásibi bilimmen qatar, joǵary moraldyq-adam­gershilik qasietterdi talap etedi. Osy erejeler tolyǵymen qam­tylǵan jańa kodekstiń ta­l­aptaryn qyzmettegi jáne otstavkadaǵy sýdialar qatań saqtaýy tiis.

Joǵarǵy sot Tóraǵasy Qai­rat Mámi óziniń bir sózinde: «Ult josparyn oryndaý náti­je­sinde sottardyń jumysy ja­ńa deńgeige kóterilip keledi. Olar neǵurlym kásibi, jedel, ashyq, qoljetimdi, ádil ári táýe­lsiz bola tústi. Sottar­dyń ashyqtyǵyn arttyrý jónin­de­­gi praktikalyq quraldar kúshei­ti­lýde. Azamattar úshin bul tek­ qana mynany bildiredi – olar árqashan ózderiniń zań­dy múd­delerin qorǵaý úshin sotqa júgi­ne alady, ol qorǵaýdy qol­danystaǵy zańnamaǵa qatań sáikestikte alady», — degen bolatyn.

Rasynda da, Ult jospary sot júiesin aitarlyqtai jań­ǵyrtty. Buǵan halyqaralyq uiymdar tarapynan ázirlengen rei­tingter («Ǵalamdyq básekege qabilettilik indeksi», «Douing Business») men júrgizilgen áleýmettik zertteýler dálel bola alady. Máselen, BUU-nyń Damý baǵdarlamasy tarapy­nan júrgizilgen táýelsiz saýalnama­ǵa qatysqan qazaqstandyq res­­pon­dentterdiń 71,3 %-y sottar ju­­mysynyń sapasyna to­lyq qa­­naǵattanatyndyqtaryn je­t­­-
kiz­se, Joǵarǵy sot júrg­i­z-
gen onlain-saýalnamaǵa qa­tys­qandardyń 77,3%-y sot sa­tylaryn ońtailandyrý sot tóreliginiń tiimdiligin art­tyrýǵa septigin tigizdi dep esepteidi. Mine, halyqara­lyq uiymdar men azamattardyń bergen joǵary baǵasyn elimiz­de júrgizilgen sot-quqyqtyq reformalardyń naqty jemisi deýge bolady!

Aqyltai QASYMOV,

Qazaqstan Respýblikasy Joǵarǵy sotynyń  sýdiasy