اعىمداعى جىلدىڭ 21 قاراشاسىندا رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ VII سەزٸ ٶتەدٸ. تٶرت جىلدا بٸر رەت شاقىرىلاتىن سۋديالار قۇرىلتايىنىڭ مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتۋٸنٸڭ ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ دە جوق ەمەس. بٸرٸنشٸدەن, سوت جٷيەسٸ جاڭا زاڭدار مەن ۇلت جوسپارىنا سەيكەس جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالار جاعدايىندا جۇمىس ٸستەدٸ. جوعارعى سوت اتالعان باعدارلامالىق قۇجاتتا ٶزٸنە جٷكتەلگەن بارلىق مٸندەتتەردٸ مەرزٸمٸنەن بۇرىن ورىندادى. ەكٸنشٸدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس سۋديالاردىڭ جاڭا ەدەپ كودەكسٸ ەزٸرلەندٸ. ال ونى قابىلداۋ – سۋديالار سەزٸنٸڭ ايرىقشا قۇزىرەتٸنە جاتادى. وسى القالى جيىندا سوت جٷيەسٸندەگٸ ٸرگەلٸ رەفورمالاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋ نەتيجەسٸ مەن بولاشاققا باعىتتالعان ماقسات-مٸندەتتەر ايقىندالاتىن بولادى.
ۇلت جوسپارىنا سەيكەس ٸسكە اسىرىلعان ەڭ باستى اۋقىمدى رەفورما – سوت ساتىلارىنىڭ وڭتايلانۋى. ناقتىراق ايتار بولساق, سوت تٶرەلٸگٸ بەس ساتىلى جٷيەدەن ٷش بۋىندى (بٸرٸنشٸ, اپەللياتسييالىق جەنە كاسساتسييالىق) جٷيەگە كٶشتٸ. جاڭا ٷش دەڭگەيلٸ سوت جٷيەسٸ 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس ٸستەي باستادى. بٸرٸنشٸ ساتىداعى سوت – اۋداندىق سوتتار, اپەللياتسييالىق ساتى – وبلىستىق سوتتار جەنە كاسساتسييالىق ساتى – جوعارعى سوت دەپ بەلگٸلەندٸ.
نەگٸزٸندە, سوت ساتىلارىن قىسقارتۋ مەسەلەسٸ ەۋ باستا-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا كٶزدەلگەن بولاتىن. اتالعان قۇجاتتا: «سوت جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ نەتيجەسٸندە تٷرلٸ سوت ينستانتسييالارى فۋنكتسييالارىنىڭ قوسارلانۋى جويىلۋعا تيٸس» دەلٸنگەن.
سوت ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋدىڭ باستى ماقساتى – سوت تٶرەشٸلدٸگٸن قىسقارتۋ, ازاماتتاردىڭ ەۋرە-سارساڭعا تٷسۋٸنە جول بەرمەۋ جەنە ولاردىڭ سوت پروتسەستەرٸن قاساقانا سوزبالاڭعا سالۋىن بولدىرماۋ, سوت شەشٸمٸنٸڭ قابىلدانۋى مەن ونىڭ ورىندالۋىن جەدەلدەتۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ سوت تٶرەلٸگٸنە قولجەتٸمدٸلٸگٸن بارىنشا جەڭٸلدەتۋ.
بەس ساتىلى سوت جٷيەسٸ كەڭەستٸك كەزەڭنەن قالعان جٷيە بولعاندىقتان قوعامنىڭ سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرا المادى. تۇرعىندار اپەللياتسييالىق جەنە كاسساتسييالىق ساتىلاردىڭ وبلىستىق سوتتا شوعىرلانۋىنىڭ تيٸمسٸزدٸگٸن جيٸ سىنعا الاتىن. راسىندا دا, كاسساتسييالىق ساتى ٸس جٷزٸندە زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن سوت اكتٸلەرٸن قايتا قاراۋ بويىنشا قاداعالاۋ قىزمەتٸن اتقاراتىن. سوندىقتان دا ونىڭ جوعارعى سوت دەڭگەيٸنە شىعارىلۋى – دەر كەزٸندە قابىلدانعان دۇرىس شەشٸم دەپ ەسەپتەيمٸن.
ورايى كەلٸپ تۇرعاندا كاسساتسييالىق سوت القاسىنا قاتىستى ٶزگەرٸستەردٸ دە ناقتىلاي كەتەيٸن. اپەللياتسييالىق سوتتىڭ شەشٸمٸ زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن سوڭ, ونىمەن كەلٸسپەگەن جاعدايدا تاراپتاردىڭ كاسساتسييالىق سوت ارقىلى جوعارعى سوتقا شاعىمدانۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. بٸراق, بۇل جەردە كاسساتسييالىق سوتقا شاعىمدانۋ تەرتٸبٸنە ساي, تٶمەن مٶلشەردە مەملەكەتتٸك باج سالىعىن تٶلەۋدٸ ەنگٸزدٸك. مٸنە, وسىنداي ٶندٸرٸستٸك پروتسەستەردەن ٶتكەن ٸستەردٸ جوعارعى سوت سۋديالارى قارايدى. زاڭعا سەيكەس نەگٸزدەر بولعان جاعدايلاردا تٶمەنگٸ سوتتاردان كەلگەن شەشٸمدەر ٶزگەرٸسسٸز قالدىرىلادى نەمەسە ولار قابىلداعان شەشٸمدەر ٶزگەرتٸلٸپ, كٷشٸ جويىلادى. مىسالى, زاڭعا سەيكەس سوت ٸسٸن قايتا قاراۋ ٷشٸن سوعان نەگٸز بولاتىن جاڭادان اشىلعان مەن-جايلار مەن ناقتى فاكتٸلەر بولۋى تيٸس. ەگەر ٸس قۇجاتتارى تولىق جيناقتالماي كەلسە, وعان شەشٸم شىعارۋعا قۇزىرەتٸمٸز جوق. سوندىقتان دا وسى تۇرعىدان العاندا, ٸستٸ قايتا قاراۋ ٷشٸن وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسييالىق سوت القاسىنا قايتا جٸبەرەمٸز. ال قۇقىقتىق نەگٸزٸ جاعىنان كەلگەندە, بٸزگە دەيٸنگٸ سوتتاردىڭ زاڭ نورمالارىن دۇرىس قولدانباعاندىعىن ناقتى اتاپ كٶرسەتە وتىرىپ, شەشٸم قابىلدايمىز. وسى جەردە ازاماتتىق ٸستەر القاسىنىڭ سۋديالارى ٸستٸڭ كٷردەلٸلٸگٸنە وراي, تاق ساننان قۇرالىپ ٷشەۋ, بەسەۋ بولاتىندىعىن دا ەسكەرتە كەتەيٸك. ٶيتكەنٸ, بۇدان كەيٸنگٸ ساتىلىق سوت جوق. دەمەك, كاسساتسييالىق القانىڭ شەشٸمٸ سوڭعى ەرٸ زاڭدى بولىپ تابىلادى.
وسى قادامدى ٸسكە اسىرۋ 2015 جىلعى 31 قازاندا قابىلدانعان جاڭا رەداكتسيياداعى ازاماتتىق پروتسەستٸك كودەكستە جەنە قىلمىستىق-پروتسەستٸك كودەكسكە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ ارقىلى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكٸتٸلدٸ. بۇل جەردە تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جاڭاشىلدىق – بۇرىن اۋداندىق سوت شەشٸمٸنە كەلٸسپەگەن تاراپ (ەسٸرەسە, ازاماتتىق ٸستەردە) ٸستٸ قايتا قاراتۋ ٷشٸن جەكە ازاماتتار 1 پايىز, ال زاڭدى تۇلعالار داۋلاۋ قارجىسىنىڭ 3 پايىزىن مەملەكەتتٸك باج سالىعى رەتٸندە تٶلەۋٸ تيٸس ەدٸ. ياعني, داۋلايتىن جالپى سومانىڭ بەلگٸلەنگەن پايىزىن الدىن-الا تٶلەمەسەڭ, سەنٸڭ قايتا ارىزدانۋعا قۇقىعىڭ جوق بولاتىن. مٸنە, تاپ وسى شەكتەۋدٸ بٸز جاڭا زاڭنان الىپ تاستادىق.
ٷش ساتىلى سوت جٷيەسٸ – حالىقارالىق تەجٸريبەدە بار ٷردٸس. وسى ٶزگەرٸستٸڭ نەتيجەسٸندە سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ ارتىپ, تٷبەگەيلٸ شەشٸم قابىلداۋ مەرزٸمٸ ايتارلىقتاي قىسقاردى. سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋدٸڭ بۇل مودەلٸ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەدٸ جەنە سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىردى. ينستيتۋتتى رەفورمانى ٸسكە اسىرىلعانىنا از عانا ۋاقىت ٶتكەنٸنە قاراماستان, تالداۋ نەتيجەسٸ سوتتار جۇمىسى ساپاسىنىڭ جاقسارعانىن كٶرسەتتٸ.
كەلەسٸ بٸر ماڭىزدى تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ – سوت مەرتەبەسٸنە قويىلاتىن تالاپ, تەرتٸپتەر تۋرالى ايتساق. ۇلت جوسپارىنىڭ 19-قادامىندا سۋديالاردىڭ ەسەپتٸلٸگٸن كٷشەيتۋ جەنە سۋديالاردىڭ جاڭا ەدەپ كودەكسٸن ەزٸرلەۋ بەلگٸلەندٸ. جاڭا ەدەپ كودەكسٸن ەزٸرلەۋ نەگٸزٸندە ازاماتتار سۋديالاردىڭ ەرەكەتٸنە قاتىستى ەلٸمٸزدٸڭ جوعارعى سوتى جانىنان ارنايى قۇرىلعان سوت جيۋريٸنە شاعىمدانۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جٷيەسٸ مەن سۋديالارىنىڭ مەرتەبەسٸ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسييالىق زاڭىنىڭ 38-1-بابىنا سەيكەس سوت جيۋريٸ جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن سۋديانىڭ كەسٸبي قىزمەتٸن باعالاۋ, سۋديانىڭ وتستاۆكاعا شىعۋ قۇقىعىن جەنە ونى توقتاتۋدى راستاۋ, سونداي-اق سۋديالارعا قاتىستى تەرتٸپتٸك ٸستەردٸ قوزعاۋ تۋرالى مەسەلەنٸ قاراۋ ٷشٸن قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا بٸلٸكتٸلٸك جەنە تەرتٸپتٸك باعىتتاعى ەكٸ دەربەس كوميسسييا قۇرىلدى.
بٸلٸكتٸلٸك كوميسسيياسىنىڭ قۇزىرەتٸنە قىزمەتتەگٸ سۋديالار جۇمىسىنىڭ العاشقى جىلىنىڭ قورىتىندىسى جەنە ەربٸر بەس جىل سايىن, سونداي-اق جوعارى تۇرعان سوت لاۋازىمىنا ارنالعان كونكۋرسقا قاتىسقان جاعدايدا كەسٸبي دەڭگەيٸنە باعالاۋ جٷرگٸزۋ مەسەلەلەرٸ كٸرەدٸ. تەرتٸپتٸك كوميسسييا سۋديالاردىڭ ەرەكەتٸنە قاتىستى ارىزداردى, سونىڭ ٸشٸندە ازاماتتاردان تٸكەلەي كەلٸپ تٷسكەن شاعىمداردى قاراستىراتىن بولادى.
جاڭا زاڭعا سەيكەس سوت سالاسىندا 20 جىلدان استام سۋديالىق جۇمىس ٶتٸلٸ بار سۋديالار كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن دەلەلدەۋدەن بوساتىلادى. ال ونداي ٶتٸلٸ جوق سۋديالار ەربٸر بەس جىل سايىن ٶزٸنٸڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن دەلەلدەپ وتىرۋى تيٸس. ونى كٸمدەر انىقتايدى? بۇل جەردە جوعارعى سوت جانىنداعى سوت جيۋريٸ القاسىنىڭ مٷشەلەرٸ ٷمٸتكەردٸڭ ٸسٸن سارالاپ, تارازىلاي كەلە, بەس جىلدىق بٸلٸكتٸلٸكتەن ٶتكەن نەمەسە ٶتپەگەندٸگٸن راستاي الادى. بۇل ەلباسىمىزدىڭ ايتىپ جٷرگەن سوتتارعا قويىلاتىن تالاپتى كٷشەيتۋدٸڭ بٸردەن-بٸر تەتٸگٸ بولىپ تابىلادى. ەرينە, بۇدان تىس سۋديالىققا ٷمٸتكەردٸڭ زاڭگەرلٸك بٸلٸمٸنٸڭ بولۋى مەن ونىڭ جاسىنا قاتىستى تالاپ, مورالدىق-پسيحولوگييالىق بولمىسى دا مۇقييات نازارعا الىنادى. سونىمەن قاتار, جەكە باسىنىڭ جٷرٸس-تۇرىسى مەن تەرتٸبٸنٸڭ سارالانۋى دا زاڭدىلىق.
مەملەكەت باسشىسى بٸزدٸڭ الدىمىزعا سۋديالاردىڭ جاڭا ەدەپ كودەكسٸن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى. 1996 جىلى 19 جەلتوقساندا سۋديالار I-سەزٸندە قابىلدانعان سۋديالاردىڭ قولدانىستاعى ەدەپ كودەكسٸنٸڭ ەرەجەلەرٸ ەسكٸردٸ. ول بارلىعى 7 باپتان تۇراتىن, ەرينە سۋديالاردىڭ ەدەپ مٸنەز-قۇلقىنىڭ كٶپتەگەن اسپەكتٸلەرٸن قامتىمايدى. وسىعان بايلانىستى سۋديالاردىڭ ەدەپ نورمالارىن تالاپتارىن بٷگٸنگٸ ۋاقىتپەن ٷندەستٸرۋ ماقساتىندا كودەكس قايتا ەزٸرلەندٸ. ونىڭ جوباسى بويىنشا ەۋروپا كەڭەسٸنٸڭ ۆەنەتسييالىق كوميسسيياسى ساراپشىلارى تاراپىنان وڭ قورىتىندى الدىق.
نەگٸزٸندە, جوعارعى سوت پەن سۋديالار وداعى ٶزٸنٸڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىسىندا سۋديالاردىڭ ەدەپ تەرتٸبٸن ۇستانۋىنا نازار اۋدارادى. بارلىق وبلىستاردا سۋديالار ەدەبٸ جٶنٸندەگٸ كوميسسييالار بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋدە. سۋديالىق لاۋازىمعا ٷمٸتكەرلەر ٸرٸكتەۋ بارىسىندا ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸنەن (ارداگەرلەر, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار مەن باق ٶكٸلدەرٸ) قۇرالعان قوعامدىق كەڭەستٸڭ سىنىنان ٶتەدٸ.
سوت تٶرەلٸگٸن كەسٸبي ساۋاتتى جەنە مورالدىق-ادامگەرشٸلٸك بولمىسى مٸنسٸز زاڭگەرلەر جٷزەگە اسىرۋى تيٸس. وسى ەكٸ قاسيەتتٸڭ ٷيلەسۋٸ ازاماتتاردىڭ سۋدياعا سىيلاستىقپەن قاراۋىنىڭ كەپٸلٸ بولا الادى. قوعام سۋديادان تەرەڭ كەسٸبي بٸلٸممەن قاتار, جوعارى مورالدىق-ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەردٸ تالاپ ەتەدٸ. وسى ەرەجەلەر تولىعىمەن قامتىلعان جاڭا كودەكستٸڭ تالاپتارىن قىزمەتتەگٸ جەنە وتستاۆكاداعى سۋديالار قاتاڭ ساقتاۋى تيٸس.
جوعارعى سوت تٶراعاسى قايرات مەمي ٶزٸنٸڭ بٸر سٶزٸندە: «ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ نەتيجەسٸندە سوتتاردىڭ جۇمىسى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. ولار نەعۇرلىم كەسٸبي, جەدەل, اشىق, قولجەتٸمدٸ, ەدٸل ەرٸ تەۋەلسٸز بولا تٷستٸ. سوتتاردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ پراكتيكالىق قۇرالدار كٷشەيتٸلۋدە. ازاماتتار ٷشٸن بۇل تەك قانا مىنانى بٸلدٸرەدٸ – ولار ەرقاشان ٶزدەرٸنٸڭ زاڭدى مٷددەلەرٸن قورعاۋ ٷشٸن سوتقا جٷگٸنە الادى, ول قورعاۋدى قولدانىستاعى زاڭناماعا قاتاڭ سەيكەستٸكتە الادى», — دەگەن بولاتىن.
راسىندا دا, ۇلت جوسپارى سوت جٷيەسٸن ايتارلىقتاي جاڭعىرتتى. بۇعان حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان ەزٸرلەنگەن رەيتينگتەر («عالامدىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك يندەكسٸ», «Douing Business») مەن جٷرگٸزٸلگەن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر دەلەل بولا الادى. مەسەلەن, بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسى تاراپىنان جٷرگٸزٸلگەن تەۋەلسٸز ساۋالناماعا قاتىسقان قازاقستاندىق رەسپوندەنتتەردٸڭ 71,3 %-ى سوتتار جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا تولىق قاناعاتتاناتىندىقتارىن جەت-
كٸزسە, جوعارعى سوت جٷرگٸز-
گەن ونلاين-ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 77,3%-ى سوت ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. مٸنە, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ازاماتتاردىڭ بەرگەن جوعارى باعاسىن ەلٸمٸزدە جٷرگٸزٸلگەن سوت-قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ ناقتى جەمٸسٸ دەۋگە بولادى!
اقىلتاي قاسىموۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى
.jpeg)