Fotosýrette: Qaiym Muhamedhanov, Boris Akerman, úshinshi adam belgisiz. Dina Qaiymqyzynyń muraǵatynan
Qazaq ádebieti tarihynda belgili ǵalym Qaiym Muhamedhanov pen keńestik ádebietshi, aýdarmashy Boris Akerman arasyndaǵy dostyq erekshe oryn alady. Bul tek eki ziialy tulǵanyń qarym-qatynasy ǵana emes, sonymen birge ult pen ultty jaqyndastyrǵan, rýhaniiat pen mádenietti toǵystyrǵan tereń maǵynaly bailanys boldy. Olardyń dostyǵy týraly búginde Qaiymnyń urpaǵy umytpai júr, – dep jazady Ult.kz tilshisi.
Qaiym Muhamedhanov – Alash arystarynyń ómir jolyn zerttep, olardyń murasyn búgingi urpaqqa jetkizýde ólsheýsiz eńbek sińirgen abyz tulǵa. 1940–1950 jyldary Abai shyǵarmashylyǵyn ǵylymi turǵyda júielep, alǵashqylardyń biri bolyp Abaitaný ǵylymynyń negizin qalady. Alaida keńestik júie onyń bul eńbegin teris baǵalap, qýǵyn-súrginge ushyratty.
Sol qiyn-qystaý kezeńderde Qaiymǵa qoldaý bildirgen sanaýly tulǵalardyń biri – Boris Akerman edi. Ol Qaiymnyń tek ǵalym retindegi eńbegine emes, onyń adamgershiligine, mádenietke degen adaldyǵyna úlken qurmetpen qarady. Qaiym aqtalǵannan keiin de, Akerman ony ǵylymi ortaǵa qaita beiimdeýge kúsh saldy. Bul – azamattyq erlikke para-par áreket bolatyn. Bul týraly Qaiym Muhamedhanovtyń qyzy Dina Qaiymqyzy áńgimelep berdi.
Foto: Dina Qaiymqyzynyń jeke muraǵatynan
«Boris Akerman – repressiiaǵa ushyrap, Semeige jer aýdarylǵan. Ol – orys intelligentsiiasynyń ókili, ádebietshi, óte adal, parasatty adam bolǵan. Qaiym Muhamedhanov bul kisini erekshe qadirlep, baǵalaǵan.
1947 jyly Muhtar Áýezov pen Qaiym Muhamedhanovtyń bastamasymen Abai mýzeii Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń qaramaǵyna berildi. Bul sheshim – mýzeidiń ózin saqtaý úshin, aýyr ekspeditsiialar barysynda jinalǵan baǵa jetpes eksponattardy saqtaý úshin, mýzei jumysyndaǵy ǵylymi-akademiialyq baǵytty joǵaltpaý úshin qajet boldy.
Qanysh Sátbaevtyń buiryǵymen 1947 jyly Abai mýzeiiniń direktory bolyp Qaiym Muhamedhanov taǵaiyndaldy. Qaiym mýzeidiń ǵylymi hatshysy qyzmetine Boris Akermandy tańdady.
Alaida 1951 jyly Qaiymnyń Abai murasyna degen adaldyǵy úshin oǵan qarsy shabýyldar bastaldy. Abai mýzeii de syn men qýǵynnyń nysanasyna ainaldy. Bul týraly sol kezeńdegi resmi qujattar men gazet jariialanymdary kýálik etedi. Nátijesinde mýzeidiń direktory men ǵylymi hatshysy – Qaiym men Akerman qyzmetterinen bosatyldy», – deidi Dina Muhamedhan.
Qaiym men Akermandy biriktirgen basty ortaq qundylyq – Abai murasy. Qaiym Abaidy qazaqtyń ulttyq rýhani temirqazyǵy dep tanysa, Boris Akerman ony búkil adamzatqa ortaq aqyl-oi iesi retinde kórdi. Bul rýhani úndestik ekeýiniń ǵylymi bailanysyn tereńdete tústi. Boris Akerman Qaiym jazǵan eńbekterge pikir bildirip, Abai poeziiasyn orys tildi aýditoriiaǵa jetkizý jolynda belsendi jumys isteidi. Dina Qaiymqyzynyń aitýynsha, joǵarydaǵy oqiǵadan keiin Qaiym zańsyz tutqyndalyp, búkil múlki tárkilendi. Ol birneshe jylyn túrmeler men Qarlag lagerlerinde ótkizedi. Otbasy tirshiliksiz qaldy.
«Osy qiyn shaqta jankeshti eńbegimen Farhinýr otbasyny aman alyp qaldy. Demek, ol Qaiymdy da, onyń ǵylym men mádeniet jolyndaǵy murasyn da saqtap qaldy.
«...Shattyǵyńa árkim ortaq, dos ta, kóp,
Qaiǵyńa ortaq, shyn adal dos tabylmas...» (Qarlag. 1952 j.)
- dep jazdy Qaiym Karlagtan Farhinýrǵa arnalǵan bir óleńinde.
Ol árdaiym hattarynda óziniń dosy ári áriptesi Boris Akermanǵa sálem joldap otyrdy. Ony erkeletip «Bóke» dep ataǵan.
Otbasy úshin eń aýyr jyldarda Boris Akerman Qaiymnyń eń adal dosy bolyp qaldy. Ol qoryqpai, úige kelip turdy, balalarǵa táttiler ákelip, qoldan kelgenshe kómektesti.
Eń bastysy – ol Qaiym úshin kúresti: barlyq jyldary Farhinýrmen birge ártúrli mekemelerge hat jazyp, ádilettilik talap etti», – deidi Dina Qaiymqyzy.
Qaiym men Boris arasyndaǵy dostyq – ideologiialyq qyspaqqa, saiasi ózgeristerge qaramastan úzilmegen rýhani bailanystyń úlgisi. Olar ádebiet pen ǵylymdy saiasattyń emes, adamzattyń igiligi dep uqqan ziialylar boldy. Bul dostyqtyń arqasynda qazaq ádebieti men mádenieti shekara asyp, keńestik keńistikte jańa deńgeide tanylǵan desek artyq aitqandyq emes.
Aqbota Musabekqyzy
