فوتوسۋرەتتە: قايىم مۇحامەدحانوۆ, بوريس اكەرمان, ٷشٸنشٸ ادام بەلگٸسٸز. دينا قايىمقىزىنىڭ مۇراعاتىنان
قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىندا بەلگٸلٸ عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ پەن كەڭەستٸك ەدەبيەتشٸ, اۋدارماشى بوريس اكەرمان اراسىنداعى دوستىق ەرەكشە ورىن الادى. بۇل تەك ەكٸ زييالى تۇلعانىڭ قارىم-قاتىناسى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ۇلت پەن ۇلتتى جاقىنداستىرعان, رۋحانييات پەن مەدەنيەتتٸ توعىستىرعان تەرەڭ ماعىنالى بايلانىس بولدى. ولاردىڭ دوستىعى تۋرالى بٷگٸندە قايىمنىڭ ۇرپاعى ۇمىتپاي جٷر, – دەپ جازادى Ult.kz تٸلشٸسٸ.
قايىم مۇحامەدحانوۆ – الاش ارىستارىنىڭ ٶمٸر جولىن زەرتتەپ, ولاردىڭ مۇراسىن بٷگٸنگٸ ۇرپاققا جەتكٸزۋدە ٶلشەۋسٸز ەڭبەك سٸڭٸرگەن ابىز تۇلعا. 1940–1950 جىلدارى اباي شىعارماشىلىعىن عىلىمي تۇرعىدا جٷيەلەپ, العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ابايتانۋ عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن قالادى. الايدا كەڭەستٸك جٷيە ونىڭ بۇل ەڭبەگٸن تەرٸس باعالاپ, قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتتى.
سول قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە قايىمعا قولداۋ بٸلدٸرگەن ساناۋلى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – بوريس اكەرمان ەدٸ. ول قايىمنىڭ تەك عالىم رەتٸندەگٸ ەڭبەگٸنە ەمەس, ونىڭ ادامگەرشٸلٸگٸنە, مەدەنيەتكە دەگەن ادالدىعىنا ٷلكەن قۇرمەتپەن قارادى. قايىم اقتالعاننان كەيٸن دە, اكەرمان ونى عىلىمي ورتاعا قايتا بەيٸمدەۋگە كٷش سالدى. بۇل – ازاماتتىق ەرلٸككە پارا-پار ەرەكەت بولاتىن. بۇل تۋرالى قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ قىزى دينا قايىمقىزى ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
فوتو: دينا قايىمقىزىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان
«بوريس اكەرمان – رەپرەسسيياعا ۇشىراپ, سەمەيگە جەر اۋدارىلعان. ول – ورىس ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ ٶكٸلٸ, ەدەبيەتشٸ, ٶتە ادال, پاراساتتى ادام بولعان. قايىم مۇحامەدحانوۆ بۇل كٸسٸنٸ ەرەكشە قادٸرلەپ, باعالاعان.
1947 جىلى مۇحتار ەۋەزوۆ پەن قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ باستاماسىمەن اباي مۋزەيٸ قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ قاراماعىنا بەرٸلدٸ. بۇل شەشٸم – مۋزەيدٸڭ ٶزٸن ساقتاۋ ٷشٸن, اۋىر ەكسپەديتسييالار بارىسىندا جينالعان باعا جەتپەس ەكسپوناتتاردى ساقتاۋ ٷشٸن, مۋزەي جۇمىسىنداعى عىلىمي-اكادەمييالىق باعىتتى جوعالتپاۋ ٷشٸن قاجەت بولدى.
قانىش سەتباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن 1947 جىلى اباي مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى بولىپ قايىم مۇحامەدحانوۆ تاعايىندالدى. قايىم مۋزەيدٸڭ عىلىمي حاتشىسى قىزمەتٸنە بوريس اكەرماندى تاڭدادى.
الايدا 1951 جىلى قايىمنىڭ اباي مۇراسىنا دەگەن ادالدىعى ٷشٸن وعان قارسى شابۋىلدار باستالدى. اباي مۋزەيٸ دە سىن مەن قۋعىننىڭ نىساناسىنا اينالدى. بۇل تۋرالى سول كەزەڭدەگٸ رەسمي قۇجاتتار مەن گازەت جارييالانىمدارى كۋەلٸك ەتەدٸ. نەتيجەسٸندە مۋزەيدٸڭ ديرەكتورى مەن عىلىمي حاتشىسى – قايىم مەن اكەرمان قىزمەتتەرٸنەن بوساتىلدى», – دەيدٸ دينا مۇحامەدحان.
قايىم مەن اكەرماندى بٸرٸكتٸرگەن باستى ورتاق قۇندىلىق – اباي مۇراسى. قايىم ابايدى قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحاني تەمٸرقازىعى دەپ تانىسا, بوريس اكەرمان ونى بٷكٸل ادامزاتقا ورتاق اقىل-وي يەسٸ رەتٸندە كٶردٸ. بۇل رۋحاني ٷندەستٸك ەكەۋٸنٸڭ عىلىمي بايلانىسىن تەرەڭدەتە تٷستٸ. بوريس اكەرمان قايىم جازعان ەڭبەكتەرگە پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, اباي پوەزيياسىن ورىس تٸلدٸ اۋديتوريياعا جەتكٸزۋ جولىندا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. دينا قايىمقىزىنىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى وقيعادان كەيٸن قايىم زاڭسىز تۇتقىندالىپ, بٷكٸل مٷلكٸ تەركٸلەندٸ. ول بٸرنەشە جىلىن تٷرمەلەر مەن قارلاگ لاگەرلەرٸندە ٶتكٸزەدٸ. وتباسى تٸرشٸلٸكسٸز قالدى.
«وسى قيىن شاقتا جانكەشتٸ ەڭبەگٸمەن فارحينۋر وتباسىنى امان الىپ قالدى. دەمەك, ول قايىمدى دا, ونىڭ عىلىم مەن مەدەنيەت جولىنداعى مۇراسىن دا ساقتاپ قالدى.
«...شاتتىعىڭا ەركٸم ورتاق, دوس تا, كٶپ,
قايعىڭا ورتاق, شىن ادال دوس تابىلماس...» (قارلاگ. 1952 ج.)
- دەپ جازدى قايىم كارلاگتان فارحينۋرعا ارنالعان بٸر ٶلەڭٸندە.
ول ەردايىم حاتتارىندا ٶزٸنٸڭ دوسى ەرٸ ەرٸپتەسٸ بوريس اكەرمانعا سەلەم جولداپ وتىردى. ونى ەركەلەتٸپ «بٶكە» دەپ اتاعان.
وتباسى ٷشٸن ەڭ اۋىر جىلداردا بوريس اكەرمان قايىمنىڭ ەڭ ادال دوسى بولىپ قالدى. ول قورىقپاي, ٷيگە كەلٸپ تۇردى, بالالارعا تەتتٸلەر ەكەلٸپ, قولدان كەلگەنشە كٶمەكتەستٸ.
ەڭ باستىسى – ول قايىم ٷشٸن كٷرەستٸ: بارلىق جىلدارى فارحينۋرمەن بٸرگە ەرتٷرلٸ مەكەمەلەرگە حات جازىپ, ەدٸلەتتٸلٸك تالاپ ەتتٸ», – دەيدٸ دينا قايىمقىزى.
قايىم مەن بوريس اراسىنداعى دوستىق – يدەولوگييالىق قىسپاققا, ساياسي ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان ٷزٸلمەگەن رۋحاني بايلانىستىڭ ٷلگٸسٸ. ولار ەدەبيەت پەن عىلىمدى ساياساتتىڭ ەمەس, ادامزاتتىڭ يگٸلٸگٸ دەپ ۇققان زييالىلار بولدى. بۇل دوستىقتىڭ ارقاسىندا قازاق ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸ شەكارا اسىپ, كەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە جاڭا دەڭگەيدە تانىلعان دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
