Qańtar qasireti Otanym – Qazaqstan, júregim – qazaq dep soǵatyn eshbir jandy beijai qaldyrǵan joq. Bul oqiǵadan dál qazir oi túidik dep aitý qiyn. Eger qandai da bir qorytyndy jasaǵan bolsaq, onyń ózi de sońǵy qorytyndy, sońǵy oi-túiin dep aitý qiyn. Eń bastysy, osyndai syn sátte Memleket basshysy batyl qadamdar jasap, el tynyshtyǵyn saqtaýǵa bar kúsh-qairatyn jumsady.
Árine, bul oqiǵany qorytyndylap, baǵasyn dál qazir ne erteń berý ońai bolmas. Buǵan birinshiden ýaqyt kerek. Ekinshiden, tereń taldaý kerek. Sol kezde baryp biz bul oqiǵanyń elimizdiń bolashaǵy úshin, elimizdiń tarihy úshin mańyzy qanshalyqty ekenin túsinetin bolamyz.
Bul oqiǵalardyń ar jaǵynda turǵan saiasi sebepterdi taldaýǵa meniń maman retindegi quzyrym jete qoimas. Biraq osy oqiǵalardan shyǵatyn qorytyndy – biz barlyǵymyz bir elde turyp jatqan soń barlyǵymyzdyń taǵdyrymyz bir-birimizge tyǵyz bailanǵan. Osy jaǵdai bizdiń birtutas el ekenimizdi kórsetti. Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy bosqa ketpegenin túsindik. Eger biz birtutas bolmasaq, onda halyqtyń kishkentai tobyndaǵy áleýmettik másele búkil elde mundai rezonans týdyrmas edi. Bul birtutas halyqty basqarý úshin de onyń ulttyq sanasyn, ulttyq jadyn, ulttyq dilin qadirleitinin túsinetin, baǵalaityn saiasi elita asa qajet ekenin túsindik.
Taǵy bir túsingen úlken másele – Qazaqstanda áleýmettik problemalardy ortaǵa qoiyp, áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartýdy talap etip otyrǵan toptar qazaq tildiler ekeni aiqyn kórindi. Demek, bul problemany zertteý kerek.
Áleýmettik máseleler nege qalalarda kóterildi? Óitkeni qazaq halqy qalalanyp jatyr. Qalalaný, ýrbanizatsiia kez kelgen ulttyń ulttaný úderisiniń ajyramas bóligi. Qalalanyp, úlken megapolisterde ekonomikalyq jaǵynan úlken qaýymdastyqtardyń basyn qosatyn iri eldimekenderde júretin protsester ǵana ultty shyńdaidy, ulttyń basyn biriktiredi, ulttyq biregeiliktiń myqty katalizatory bolady. Muny adamzat tarihynan jaqsy bilemiz.
Al endi Qazaqsandaǵy qalalaný úderisi qalai júrip jatyr? Qala men aýyldyń arasyndaǵy teńsizdikti joiý úshin memleket tarapynan qanshama baǵdarlamalar, sharalar qoldanyldy. Biraq qalalaný úderisi toqtaǵan joq. Sondyqtan ishki migratsiia máselelerine kóńil aýdaryp, sonyń ishinde aýyldan lek-legimen qalalarǵa jaqsy jaǵdai, jumys izdep kelip jatqan bizdiń otandastarymyzdyń jaǵdaiyn jasaý kerek.
«Qańtar qasireti» syrt kózben qaraǵanda biraq kúnde burq ete qalǵan oqiǵaǵa uqsas bolǵanymen, bul talai jyldan bergi qordalanǵan ulttyń máselesi. Osy oqiǵalardyń qandy qaqtyǵysqa ainalýynyń áleýmettik sebepterimen qatar, ideologiialyq sebepteri joq emes. Bul elimizde ǵylymǵa kóńil tiisti deńgeide bólinbegeniniń saldary bolyp otyr. Sarapshylar, ǵalymdar qoǵamdyq sananyń myqty bir elementi ǵylymi sana ekenin aitady. Ǵylymi sanasy jappai damymaǵan ortada sol ǵylymi sananyń ornyn ekstremistik sanadaǵy ásiresedinshil distrýktivti baǵytqa jeteleitin ideologiia jaýlap alady. Sondyqtan biz myqty memleket bolamyz desek, ǵylymdy ǵylymmen ainalysatyn ziialy qaýymnyń ǵana igiligine jaratpai, jalpy halyqqa túsinikti tilmen qajetti formatta taratyp otyrýymyz kerek. Ol úshin ne kerek? Eń birinshi kezekte til kerek. Sebebi bir tilde sóileitin qaýymdastyq, kommýnikatsiiany bir tilde júzege asyratyn qoǵam tez biregeilenedi. Memlekettik biregeilik ondai qoǵamda myqty bolady.
Taǵy bir másele, saiasi elita óziniń qoǵamdy basqarýdaǵy árbir qadamyn jasaǵanda, sheshimin shyǵarǵanda sarapshylyq toppen ásirese ǵylymi ortadan qalyptasqan sarapshylar qaýymy men birlestikterde úlken talqylaýlar ótkizý qajet. Kásibi quzyrettiligi joǵary mamandarmen birlesip taldap, solardyń sheshimi men keńesimen júrgizý kerek edi.
«Tas júrgen jerine aýyr» degendei, biz qalai bolǵanda da bul oqiǵany basymyzdan ótkergen soń odan ózimizdiń bolashaǵymyz durys bolatyndai myqty qorytyndylar shyǵarýymyz kerek dep oilaimyn. Mundaida «Birligi bekem eldiń belin eshkim syndyra almaitynyn» eskerip, Memleket basshysynyń ainalasyna toptasa bilgenimiz mańyzdy. Eń aldymen jaman qasietterden arylý men jaýapkershilik týraly oilaýymyz kerek. Ult múddesi úshin, el múddesi úshin eshqandai da uly jáne kishi ister bolmaidy. Ultqa paidaly bolsa, záredei de jumystyń máni óte zor. Sondyqtan árqaisymyz óz salamyzda úlken jaýapkershilikpen, ózimizge tiesili isti tiianaqtap, abyroimen atqaratyn bolsaq, meniń oiymsha qazirgi sátte odan artyq durys sheshim joq dep esepteimin. Sonda ǵana biz jańarǵan, jaqsy el bolamyz dep oilaimyn.
Qazirgi jaǵdaida Prezidentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń da halyqqa úndeýlerinde kóteriletin negizgi ideia osy jaýapkershilik. Sondyqtan Prezidentimizdiń osy ideiasyn árqaisymyz júregimizben sezinýimiz kerek.
Anar FAZYLJAN,
A.Baitursynuly atyndaǵy til bilimi institýtynyń direktory,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
