قاڭتار قاسٸرەتٸ وتانىم – قازاقستان, جٷرەگٸم – قازاق دەپ سوعاتىن ەشبٸر جاندى بەيجاي قالدىرعان جوق. بۇل وقيعادان دەل قازٸر وي تٷيدٸك دەپ ايتۋ قيىن. ەگەر قانداي دا بٸر قورىتىندى جاساعان بولساق, ونىڭ ٶزٸ دە سوڭعى قورىتىندى, سوڭعى وي-تٷيٸن دەپ ايتۋ قيىن. ەڭ باستىسى, وسىنداي سىن سەتتە مەملەكەت باسشىسى باتىل قادامدار جاساپ, ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋعا بار كٷش-قايراتىن جۇمسادى.
ەرينە, بۇل وقيعانى قورىتىندىلاپ, باعاسىن دەل قازٸر نە ەرتەڭ بەرۋ وڭاي بولماس. بۇعان بٸرٸنشٸدەن ۋاقىت كەرەك. ەكٸنشٸدەن, تەرەڭ تالداۋ كەرەك. سول كەزدە بارىپ بٸز بۇل وقيعانىڭ ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن, ەلٸمٸزدٸڭ تاريحى ٷشٸن ماڭىزى قانشالىقتى ەكەنٸن تٷسٸنەتٸن بولامىز.
بۇل وقيعالاردىڭ ار جاعىندا تۇرعان ساياسي سەبەپتەردٸ تالداۋعا مەنٸڭ مامان رەتٸندەگٸ قۇزىرىم جەتە قويماس. بٸراق وسى وقيعالاردان شىعاتىن قورىتىندى – بٸز بارلىعىمىز بٸر ەلدە تۇرىپ جاتقان سوڭ بارلىعىمىزدىڭ تاعدىرىمىز بٸر-بٸرٸمٸزگە تىعىز بايلانعان. وسى جاعداي بٸزدٸڭ بٸرتۇتاس ەل ەكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتتٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىعى بوسقا كەتپەگەنٸن تٷسٸندٸك. ەگەر بٸز بٸرتۇتاس بولماساق, وندا حالىقتىڭ كٸشكەنتاي توبىنداعى ەلەۋمەتتٸك مەسەلە بٷكٸل ەلدە مۇنداي رەزونانس تۋدىرماس ەدٸ. بۇل بٸرتۇتاس حالىقتى باسقارۋ ٷشٸن دە ونىڭ ۇلتتىق ساناسىن, ۇلتتىق جادىن, ۇلتتىق دٸلٸن قادٸرلەيتٸنٸن تٷسٸنەتٸن, باعالايتىن ساياسي ەليتا اسا قاجەت ەكەنٸن تٷسٸندٸك.
تاعى بٸر تٷسٸنگەن ٷلكەن مەسەلە – قازاقستاندا ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردى ورتاعا قويىپ, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋدى تالاپ ەتٸپ وتىرعان توپتار قازاق تٸلدٸلەر ەكەنٸ ايقىن كٶرٸندٸ. دەمەك, بۇل پروبلەمانى زەرتتەۋ كەرەك.
ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر نەگە قالالاردا كٶتەرٸلدٸ? ٶيتكەنٸ قازاق حالقى قالالانىپ جاتىر. قالالانۋ, ۋربانيزاتسييا كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ۇلتتانۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ. قالالانىپ, ٷلكەن مەگاپوليستەردە ەكونوميكالىق جاعىنان ٷلكەن قاۋىمداستىقتاردىڭ باسىن قوساتىن ٸرٸ ەلدٸمەكەندەردە جٷرەتٸن پروتسەستەر عانا ۇلتتى شىڭدايدى, ۇلتتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرەدٸ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ مىقتى كاتاليزاتورى بولادى. مۇنى ادامزات تاريحىنان جاقسى بٸلەمٸز.
ال ەندٸ قازاقسانداعى قالالانۋ ٷدەرٸسٸ قالاي جٷرٸپ جاتىر? قالا مەن اۋىلدىڭ اراسىنداعى تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان قانشاما باعدارلامالار, شارالار قولدانىلدى. بٸراق قالالانۋ ٷدەرٸسٸ توقتاعان جوق. سوندىقتان ٸشكٸ ميگراتسييا مەسەلەلەرٸنە كٶڭٸل اۋدارىپ, سونىڭ ٸشٸندە اۋىلدان لەك-لەگٸمەن قالالارعا جاقسى جاعداي, جۇمىس ٸزدەپ كەلٸپ جاتقان بٸزدٸڭ وتانداستارىمىزدىڭ جاعدايىن جاساۋ كەرەك.
«قاڭتار قاسٸرەتٸ» سىرت كٶزبەن قاراعاندا بٸراق كٷندە بۇرق ەتە قالعان وقيعاعا ۇقساس بولعانىمەن, بۇل تالاي جىلدان بەرگٸ قوردالانعان ۇلتتىڭ مەسەلەسٸ. وسى وقيعالاردىڭ قاندى قاقتىعىسقا اينالۋىنىڭ ەلەۋمەتتٸك سەبەپتەرٸمەن قاتار, يدەولوگييالىق سەبەپتەرٸ جوق ەمەس. بۇل ەلٸمٸزدە عىلىمعا كٶڭٸل تيٸستٸ دەڭگەيدە بٶلٸنبەگەنٸنٸڭ سالدارى بولىپ وتىر. ساراپشىلار, عالىمدار قوعامدىق سانانىڭ مىقتى بٸر ەلەمەنتٸ عىلىمي سانا ەكەنٸن ايتادى. عىلىمي ساناسى جاپپاي دامىماعان ورتادا سول عىلىمي سانانىڭ ورنىن ەكسترەميستٸك ساناداعى ەسٸرەسەدٸنشٸل ديسترۋكتيۆتٸ باعىتقا جەتەلەيتٸن يدەولوگييا جاۋلاپ الادى. سوندىقتان بٸز مىقتى مەملەكەت بولامىز دەسەك, عىلىمدى عىلىممەن اينالىساتىن زييالى قاۋىمنىڭ عانا يگٸلٸگٸنە جاراتپاي, جالپى حالىققا تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن قاجەتتٸ فورماتتا تاراتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ول ٷشٸن نە كەرەك? ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە تٸل كەرەك. سەبەبٸ بٸر تٸلدە سٶيلەيتٸن قاۋىمداستىق, كوممۋنيكاتسييانى بٸر تٸلدە جٷزەگە اسىراتىن قوعام تەز بٸرەگەيلەنەدٸ. مەملەكەتتٸك بٸرەگەيلٸك ونداي قوعامدا مىقتى بولادى.
تاعى بٸر مەسەلە, ساياسي ەليتا ٶزٸنٸڭ قوعامدى باسقارۋداعى ەربٸر قادامىن جاساعاندا, شەشٸمٸن شىعارعاندا ساراپشىلىق توپپەن ەسٸرەسە عىلىمي ورتادان قالىپتاسقان ساراپشىلار قاۋىمى مەن بٸرلەستٸكتەردە ٷلكەن تالقىلاۋلار ٶتكٸزۋ قاجەت. كەسٸبي قۇزىرەتتٸلٸگٸ جوعارى ماماندارمەن بٸرلەسٸپ تالداپ, سولاردىڭ شەشٸمٸ مەن كەڭەسٸمەن جٷرگٸزۋ كەرەك ەدٸ.
«تاس جٷرگەن جەرٸنە اۋىر» دەگەندەي, بٸز قالاي بولعاندا دا بۇل وقيعانى باسىمىزدان ٶتكەرگەن سوڭ ودان ٶزٸمٸزدٸڭ بولاشاعىمىز دۇرىس بولاتىنداي مىقتى قورىتىندىلار شىعارۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. مۇندايدا «بٸرلٸگٸ بەكەم ەلدٸڭ بەلٸن ەشكٸم سىندىرا المايتىنىن» ەسكەرٸپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اينالاسىنا توپتاسا بٸلگەنٸمٸز ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن جامان قاسيەتتەردەن ارىلۋ مەن جاۋاپكەرشٸلٸك تۋرالى ويلاۋىمىز كەرەك. ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن, ەل مٷددەسٸ ٷشٸن ەشقانداي دا ۇلى جەنە كٸشٸ ٸستەر بولمايدى. ۇلتقا پايدالى بولسا, زەرەدەي دە جۇمىستىڭ مەنٸ ٶتە زور. سوندىقتان ەرقايسىمىز ٶز سالامىزدا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكپەن, ٶزٸمٸزگە تيەسٸلٸ ٸستٸ تيياناقتاپ, ابىرويمەن اتقاراتىن بولساق, مەنٸڭ ويىمشا قازٸرگٸ سەتتە ودان ارتىق دۇرىس شەشٸم جوق دەپ ەسەپتەيمٸن. سوندا عانا بٸز جاڭارعان, جاقسى ەل بولامىز دەپ ويلايمىن.
قازٸرگٸ جاعدايدا پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا حالىققا ٷندەۋلەرٸندە كٶتەرٸلەتٸن نەگٸزگٸ يدەيا وسى جاۋاپكەرشٸلٸك. سوندىقتان پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ وسى يدەياسىن ەرقايسىمىز جٷرەگٸمٸزبەن سەزٸنۋٸمٸز كەرەك.
انار فازىلجان,
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
