- Katonqaraǵai aýdanynyń aýmaǵynda erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaq qurý ideiasy sonaý 80-shi jyldardyń sońynda týyndaǵan. Alaida, túrli sebeptermen ol keiinge shegerile berdi.
Aqyry, Tabiǵat resýrstaryn jáne qorshaǵan ortany qorǵaý ministrliginiń orman, balyq jáne ańshylyq sharýashylyǵy komitetiniń usynysy boiynsha Úkimettiń 2001 jylǵy 17-shildesindegi qaýlysymen Katonqaraǵai memlekettik ulttyq tabiǵi parki quryldy, - dep bastady áńgimesin osy mekemeniń bas direktory Erlan Mustafin. - Ulttyq parkti nege qurdy degenge kelsek, qylqan japyraqty aǵashtardyń aiaýsyz kesilýi, ony oblysty bylai qoiyp, shet jaqqa tolassyz tasymaldap jatqandyǵy, orman órtinen, ondaǵy ań-qustardyń qyryp-joiylýy bilik pen aýdandaǵy el-jurtty qatty tolǵandyrsa kerek. Alǵash qurylǵan kezde ulttyq parktegi josparlanǵan jer kólemi 436,7 myń gektar bolatyn. Sońǵy 15 jylda onyń kólemi 643 myń 477 gektarǵa ulǵaidy. Onyń ishinde 260 myń gektary máńgi jasyl myń jyldyq samyrsyn, balqaraǵai, qaraǵaimen kómkerilgen. Ulttyq tabiǵi parki ústimizdegi jyldyń shildesinde óziniń 15 jyldyǵyn atap ótti.
Bas direktordyń aitýynsha, sońǵy ýaqytta ulttyq parktegi ormannyń kólemi 44 myń gektarǵa ulǵaiǵan kórinedi. Onyń ishinde sonaý 2008 jylǵy bolǵan órtten keiin (1,5 myń gektar) janyp ketken aǵashtardyń ornyna ósip shyqqany bar, orman sharýashylyǵyndaǵy inspektorlardyń atsalysýymen egilgenderi bar. Qazirgi kezde tabiǵi parkte 337 adam eńbek etedi. Onyń 250-i - ormandy qorǵaityn inspektorlar. Budan bes jyl buryn ulttyq parktiń basshysymen tildeskende, ol birqatar problemalar tóńireginde oi qozǵaǵan. Ol kezde inspektorlardyń jalaqysy 30 myń teńge bolatyn, onyń ústine, órt sóndiretin máshin saýsaqpen sanarlyq edi. Qazir inspektorlardyń jalaqysy 60 myń teńgege jetken, toǵyz órt sóndirý tehnikasy saqadai sai tur. Basqa qajetti qural-saimandar jetkilikti.
- Bizdegi problemanyń biri, - aýdan halqynyń kúrt azaiyp bara jatqandyǵy, - deidi mekeme basshysy Erlan Qabyluly. - Eki aýdan birikken 1997 jyly aýdanda 54 myń halyq turǵan kórinedi. Senesiz be, qazir qosylǵan eki aýdandaǵy halyqtyń sany 27 myńǵa áreń jetedi. Aýyl jastary qalaǵa úiir, al eresekter jumys taba almaidy. Alaida, bizde kerisinshe, jyl saiyn ulttyq parktiń 50 shaqty adamy jumystaryn tastap ketedi. Olardyń ornyna basqalardy qabyldai almaimyz. Sebebi, qyzmetke keletinderdiń mamandyǵy sai bolýy tiis, onyń ústine, birneshe talaptar boiynsha testen ótedi. Myna bir máselege kóńil bóleiikshi. Kókterek aýylynda 14-29 jastaǵy 98 jas tirkelgen eken. Zertteý júrgizsek, olardyń 20 shaqtysy ǵana aýylda, al qalǵandary Almaty, Óskemen, Astana qalalarynda turyp jatyr, tek tirkelgen jeri - bizdiń aýdan. Al jastardy oqytyp, ulttyq parkke qyzmetke alaiyq desek, olar qiyndyqqa shydamaidy, túrli syltaýlardy kóldeneń tartyp, jolamaidy.
Bul kúnderi memlekettik ulttyq tabiǵi parkte 10 orman sharýashylyǵy, osynsha ormanshylyq bar. Parktiń floralyq quramy bai, onda joǵary satyly múkter, qynalar, sańyraýqulaq siiaqty ósimdikterdiń eki myńnan astam túri bar. Shóptesin ósimdikterdiń arasynda altai jelaidary, sibir ý shyrmaýyǵy, tátti japyraqty taspa, altai qońyraty jii kezdesedi. Park qyzmetkerleriniń basty mindeti ormandy kózdiń qarashyǵyndai qorǵaý, sonymen birge, tabiǵi park aýmaǵyndaǵy ań-qus, quryp bara jatqan ósimdik túrlerin saqtaý bolyp tabylady. Elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engizilgen qar dáýaiaǵy, altai raýǵashy, altai, sibir qandyǵy, ala kúlteli qyzǵaldaq, iri gúldi jáne kádimgi sholpankebister, altai sýyqshóbi, tańdamaly plaýn, altai torsyldaǵy, dala shuǵylyǵy, qyzǵylt semizot, maral túbiri, altai qasqyrjidegi tek Katonqaraǵai óńirinde ósetin en bailyq. Butalardyń 50-den astam túri ulttyq park aýmaǵynda, olardyń arasynda tańqýrai, qaraqat, itmuryn, tobylǵy, tal, buta qaiyń, taǵy basqalary bar.
Katonqaraǵai ulttyq parkiniń faýnasy ártúrliligimen erekshelenedi. Munda sútqorektilerdiń 68 túri, qustardyń 280 túri, qosmekendilerdiń úsh túri, baýyrymen jorǵalaýshylardyń alty túri, súiekti balyqtardyń toǵyz túri jáne qońyzdar, kóbelekter, inelikter, órmekshi tektesterge jatatyn omyrtqasyzdardyń 10 myńnan astam túri kezdesedi. Ulttyq parktiń aýmaǵynda meken etetind tuiaqtylardyń bes túri - maral, buǵy, elik, kúdir, taýteke sany sońǵy kezde ósken. Ný ormannyń ishinen qasqyr men túlkini, qońyr aiý men bulǵyndy kezdestiresiz. Sútqorektilerdiń eń kóp toby - kemirgishter. Olarǵa sýyr, tiin, borsha tyshqan men toqaltister jatady. Taigada qustardan meńireý qur men shil mekendeidi. Al samyrsyn qusy taigadaǵy qalyń ormanǵa uia salýǵa áýes. Buta men qalyń shóp arasynda sary torǵai, sandýǵash, saryqas torǵailar da uia sala beretin kórinedi.
- Ulttyq park aýmaǵynda «Qyzyl kitapqa» engen janýarlardyń birneshe túri bar, - dep syr shertedi bas direktor Erlan Qabyluly. - Bir ǵana sútqorektilerdiń tórt túri: qar barysy, altai arqary, tas sýsary jáne Ikonnikov jarqanaty, qustardyń 30 túri, olardyń ishinde dóńtumsyq turpan, alshyn, itelgi, balyqshy tuiǵyn, búrkit, qaraqus, úki, sur tyrna, aqbas tyrna, altai ulary, balyqtyń bir túri - taimen (qyzyl balyq), omyrtqasyzdardyń ishinde jándikterdiń eki túri - Mihailov baryldaýyq qońyzy, bylqyldaq denelilerdiń eki túri - monahondos akýleaty jáne gastrokoptasy bizdiń óńirde ǵana kezdesedi. Taǵy bir bailyǵymyz - ulttyq park aýmaǵynda kórkine kóz toimaityn, tabiǵi jáne mádeni eskertkishter - Muztaý, Qarakól kólderi, Kókkól sarqyramasy, Arasan sarqyramasy, Rahman kózderi, Kókkól kenishi, Berel qorǵandary, Avstriia tutqyndary salǵan joldar, Jibek jolynyń soltústik tarmaǵy ornalasqan. Alys-jaqyn shet elderden kelgen týrister osy aimaqqa baryp, Kendi Altaidyń bailyǵyn óz kózderimen kórip, erekshe áserge bólenedi.
- Biyl kúzde sizdiń Ońtústik Amerikanyń astanasy Lima qalasynda ótken álemdik simpoziýmǵa baryp, aǵylshyn tilinde baiandama jasaǵanyńyzdy estigen edik. Sol sapardan qandai oi túidińiz? - dep suradyq park basshysynan áńgime arasynda.
- Qazaqstannan simpoziýmǵa men ǵana qatystym. Qorshaǵan ortadaǵy aýa raiynyń búlinip bara jatqany búkil álem halyqtarynyń alańdaýshylyǵyn týǵyzyp otyrǵany belgili. Nege aýa raiy kúrt ózgerip, tabiǵat apattary jiilep ketti. Mine, Lima qalasynda ótken alqaly jiynda osy taqyrypta keńinen sóz bolyp, ǵalymdar men tabiǵat janashyrlary, tabiǵi parkterdiń basshylary oi bólisti. Men óz baiandamamda Katonqaraǵai ulttyq parki qurylǵannan bergi atqarylǵan sharýalarǵa toqtalyp, qorshaǵan ortany qorǵaýda ormandy tabiǵat apattarynan aman saqtap, ósimdikter men qustardy qorǵaý, olardy ósirý jaiynda aittym. Baiandama tartymdy ótken syńaily, birneshe elderdiń mamandary týrist retinde keletinderin bildirdi. Qazaqstannyń shyǵysyndaǵy Katonqaraǵai aýdanynda týrizmdi damytý baǵytyndaǵy atqarylyp jatqan isterge de toqtala kettim, - deidi park basshysy.
TÝRIZM KÓKJIEGI KEŃEIEDI
Týrizmniń ekonomika salasynda alatyn orny erekshe. Bir ǵana Túrkiia memleketi qazba bailyqtary bolmasa da, týrizm klasterin órkendetý arqyly jylyna 20 milliard AQSh dollary kóleminde paida tabady eken. Qazaqstanda, onyń ishinde Kendi Altaida týrizmdi damytýǵa erekshe jaǵdai jasalǵan. Tabiǵaty tamyljyǵan Katonqaraǵai aýdanynda sońǵy jyldary osy baǵytta baǵdarlamalar qabyldanyp, jumystar atqarylyp jatyr. Oblys ákimi Danial AHMETOVTIŃ tapsyrmasy boiynsha «Altyn Altai - aimaq damýynyń basty bailyǵy» pilottyq jobasy bastaldy, aýdanda týrizmdi damytýdyń jol kartasy jasaldy. Katonqaraǵai memlekettik ulttyq tabiǵi parki aýmaǵyna týristik jáne rekreatsiialyq maqsatpen 4 myńǵa jýyq týrister kelipti.
- Tabiǵaty tamyljyǵan, ózen-kólderi, faýnasy men florasy ǵajap óńirde týrizmdi damytýdyń múmkindigi mol, - deidi park basshysy Erlan Mustafin. - Biz týristerge toǵyz baǵyt boiynsha qyzmet kórsetemiz. Onyń jalpy uzyndyǵy 533 shaqyrym. Atpen, jaiaý serýendeýge, alpinizmge, kólik, ekologiialyq jáne sý marshrýttaryna qyzyǵýshylar kóp. Birneshe mysal. «Aq Berel» baǵytynyń uzyndyǵy 150 shaqyrym. Bir topta 15 adamǵa deiin bolyp, 4-10 kún boiy kórikti jerlerdi aralaidy. «Berel qorǵandary» marshrýtynyń qashyqtyǵy nebári 8 shaqyrym bolsa da, ony kórýshiler qatary kóbeiip keledi. Sebebi belgili, Berel qoryǵyna baryp, ondaǵy ashyq aspan astyndaǵy murajaidy (sarkofag) tamashalai alady. Qyrkúiektiń aiaǵynda ol jabylady. «Altai silemderiniń» uzyndyǵy - 100 shaqyrym. Aita ketý kerek, barlyq marshrýttardy tamashalaýshylar jol boiynda demalyp, tynyǵady, olarǵa qyzmet kórsetiledi. Jol boiyndaǵy kiiz úilerde taǵam iship, salqyn qymyzben sýsyndaýǵa jaǵdai jasalǵan. Ǵylymi-tanymdyq «Týǵan ólke», «Bulandykól kóli», «Sarymsaqty» baǵyty, jańadan ashylǵan «Buqtyrma» marshrýttary týristerge unaidy degen senimdemin, - deidi Erlan Qabyluly.
Katonqaraǵai memlekettik ulttyq tabiǵi parkiniń bas direktory Erlan Qabyluly bastaǵan uiymshyl ujym el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna osylaisha tolaiym tabystarmen kelip otyr.
Ońdasyn Elýbai,
Katonqaraǵai aýdany.
