- كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق قۇرۋ يدەياسى سوناۋ 80-شٸ جىلداردىڭ سوڭىندا تۋىنداعان. الايدا, تٷرلٸ سەبەپتەرمەن ول كەيٸنگە شەگەرٸلە بەردٸ.
اقىرى, تابيعات رەسۋرستارىن جەنە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ ورمان, بالىق جەنە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتٸنٸڭ ۇسىنىسى بويىنشا ٷكٸمەتتٸڭ 2001 جىلعى 17-شٸلدەسٸندەگٸ قاۋلىسىمەن كاتونقاراعاي مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸ قۇرىلدى, - دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن وسى مەكەمەنٸڭ باس ديرەكتورى ەرلان مۇستافين. - ۇلتتىق پاركتٸ نەگە قۇردى دەگەنگە كەلسەك, قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردىڭ اياۋسىز كەسٸلۋٸ, ونى وبلىستى بىلاي قويىپ, شەت جاققا تولاسسىز تاسىمالداپ جاتقاندىعى, ورمان ٶرتٸنەن, ونداعى اڭ-قۇستاردىڭ قىرىپ-جويىلۋى بيلٸك پەن اۋدانداعى ەل-جۇرتتى قاتتى تولعاندىرسا كەرەك. العاش قۇرىلعان كەزدە ۇلتتىق پاركتەگٸ جوسپارلانعان جەر كٶلەمٸ 436,7 مىڭ گەكتار بولاتىن. سوڭعى 15 جىلدا ونىڭ كٶلەمٸ 643 مىڭ 477 گەكتارعا ۇلعايدى. ونىڭ ٸشٸندە 260 مىڭ گەكتارى مەڭگٸ جاسىل مىڭ جىلدىق سامىرسىن, بالقاراعاي, قاراعايمەن كٶمكەرٸلگەن. ۇلتتىق تابيعي پاركٸ ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ شٸلدەسٸندە ٶزٸنٸڭ 15 جىلدىعىن اتاپ ٶتتٸ.
باس ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ۋاقىتتا ۇلتتىق پاركتەگٸ ورماننىڭ كٶلەمٸ 44 مىڭ گەكتارعا ۇلعايعان كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە سوناۋ 2008 جىلعى بولعان ٶرتتەن كەيٸن (1,5 مىڭ گەكتار) جانىپ كەتكەن اعاشتاردىڭ ورنىنا ٶسٸپ شىققانى بار, ورمان شارۋاشىلىعىنداعى ينسپەكتورلاردىڭ اتسالىسۋىمەن ەگٸلگەندەرٸ بار. قازٸرگٸ كەزدە تابيعي پاركتە 337 ادام ەڭبەك ەتەدٸ. ونىڭ 250-ٸ - ورماندى قورعايتىن ينسپەكتورلار. بۇدان بەس جىل بۇرىن ۇلتتىق پاركتٸڭ باسشىسىمەن تٸلدەسكەندە, ول بٸرقاتار پروبلەمالار تٶڭٸرەگٸندە وي قوزعاعان. ول كەزدە ينسپەكتورلاردىڭ جالاقىسى 30 مىڭ تەڭگە بولاتىن, ونىڭ ٷستٸنە, ٶرت سٶندٸرەتٸن مەشٸن ساۋساقپەن سانارلىق ەدٸ. قازٸر ينسپەكتورلاردىڭ جالاقىسى 60 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن, توعىز ٶرت سٶندٸرۋ تەحنيكاسى ساقاداي ساي تۇر. باسقا قاجەتتٸ قۇرال-سايماندار جەتكٸلٸكتٸ.
- بٸزدەگٸ پروبلەمانىڭ بٸرٸ, - اۋدان حالقىنىڭ كٷرت ازايىپ بارا جاتقاندىعى, - دەيدٸ مەكەمە باسشىسى ەرلان قابىلۇلى. - ەكٸ اۋدان بٸرٸككەن 1997 جىلى اۋداندا 54 مىڭ حالىق تۇرعان كٶرٸنەدٸ. سەنەسٸز بە, قازٸر قوسىلعان ەكٸ اۋدانداعى حالىقتىڭ سانى 27 مىڭعا ەرەڭ جەتەدٸ. اۋىل جاستارى قالاعا ٷيٸر, ال ەرەسەكتەر جۇمىس تابا المايدى. الايدا, بٸزدە كەرٸسٸنشە, جىل سايىن ۇلتتىق پاركتٸڭ 50 شاقتى ادامى جۇمىستارىن تاستاپ كەتەدٸ. ولاردىڭ ورنىنا باسقالاردى قابىلداي المايمىز. سەبەبٸ, قىزمەتكە كەلەتٸندەردٸڭ ماماندىعى ساي بولۋى تيٸس, ونىڭ ٷستٸنە, بٸرنەشە تالاپتار بويىنشا تەستەن ٶتەدٸ. مىنا بٸر مەسەلەگە كٶڭٸل بٶلەيٸكشٸ. كٶكتەرەك اۋىلىندا 14-29 جاستاعى 98 جاس تٸركەلگەن ەكەن. زەرتتەۋ جٷرگٸزسەك, ولاردىڭ 20 شاقتىسى عانا اۋىلدا, ال قالعاندارى الماتى, ٶسكەمەن, استانا قالالارىندا تۇرىپ جاتىر, تەك تٸركەلگەن جەرٸ - بٸزدٸڭ اۋدان. ال جاستاردى وقىتىپ, ۇلتتىق پارككە قىزمەتكە الايىق دەسەك, ولار قيىندىققا شىدامايدى, تٷرلٸ سىلتاۋلاردى كٶلدەنەڭ تارتىپ, جولامايدى.
بۇل كٷندەرٸ مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركتە 10 ورمان شارۋاشىلىعى, وسىنشا ورمانشىلىق بار. پاركتٸڭ فلورالىق قۇرامى باي, وندا جوعارى ساتىلى مٷكتەر, قىنالار, ساڭىراۋقۇلاق سيياقتى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ەكٸ مىڭنان استام تٷرٸ بار. شٶپتەسٸن ٶسٸمدٸكتەردٸڭ اراسىندا التاي جەلايدارى, سٸبٸر ۋ شىرماۋىعى, تەتتٸ جاپىراقتى تاسپا, التاي قوڭىراتى جيٸ كەزدەسەدٸ. پارك قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ باستى مٸندەتٸ ورماندى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ, سونىمەن بٸرگە, تابيعي پارك اۋماعىنداعى اڭ-قۇس, قۇرىپ بارا جاتقان ٶسٸمدٸك تٷرلەرٸن ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. ەلٸمٸزدٸڭ «قىزىل كٸتابىنا» ەنگٸزٸلگەن قار دەۋاياعى, التاي راۋعاشى, التاي, سٸبٸر قاندىعى, الا كٷلتەلٸ قىزعالداق, ٸرٸ گٷلدٸ جەنە كەدٸمگٸ شولپانكەبٸستەر, التاي سۋىقشٶبٸ, تاڭدامالى پلاۋن, التاي تورسىلداعى, دالا شۇعىلىعى, قىزعىلت سەمٸزوت, مارال تٷبٸرٸ, التاي قاسقىرجيدەگٸ تەك كاتونقاراعاي ٶڭٸرٸندە ٶسەتٸن ەن بايلىق. بۇتالاردىڭ 50-دەن استام تٷرٸ ۇلتتىق پارك اۋماعىندا, ولاردىڭ اراسىندا تاڭقۋراي, قاراقات, يتمۇرىن, توبىلعى, تال, بۇتا قايىڭ, تاعى باسقالارى بار.
كاتونقاراعاي ۇلتتىق پاركٸنٸڭ فاۋناسى ەرتٷرلٸلٸگٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. مۇندا سٷتقورەكتٸلەردٸڭ 68 تٷرٸ, قۇستاردىڭ 280 تٷرٸ, قوسمەكەندٸلەردٸڭ ٷش تٷرٸ, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ التى تٷرٸ, سٷيەكتٸ بالىقتاردىڭ توعىز تٷرٸ جەنە قوڭىزدار, كٶبەلەكتەر, ينەلٸكتەر, ٶرمەكشٸ تەكتەستەرگە جاتاتىن ومىرتقاسىزداردىڭ 10 مىڭنان استام تٷرٸ كەزدەسەدٸ. ۇلتتىق پاركتٸڭ اۋماعىندا مەكەن ەتەتٸند تۇياقتىلاردىڭ بەس تٷرٸ - مارال, بۇعى, ەلٸك, كٷدٸر, تاۋتەكە سانى سوڭعى كەزدە ٶسكەن. نۋ ورماننىڭ ٸشٸنەن قاسقىر مەن تٷلكٸنٸ, قوڭىر ايۋ مەن بۇلعىندى كەزدەستٸرەسٸز. سٷتقورەكتٸلەردٸڭ ەڭ كٶپ توبى - كەمٸرگٸشتەر. ولارعا سۋىر, تيٸن, بورشا تىشقان مەن توقالتٸستەر جاتادى. تايگادا قۇستاردان مەڭٸرەۋ قۇر مەن شٸل مەكەندەيدٸ. ال سامىرسىن قۇسى تايگاداعى قالىڭ ورمانعا ۇيا سالۋعا ەۋەس. بۇتا مەن قالىڭ شٶپ اراسىندا سارى تورعاي, ساندۋعاش, سارىقاس تورعايلار دا ۇيا سالا بەرەتٸن كٶرٸنەدٸ.
- ۇلتتىق پارك اۋماعىندا «قىزىل كٸتاپقا» ەنگەن جانۋارلاردىڭ بٸرنەشە تٷرٸ بار, - دەپ سىر شەرتەدٸ باس ديرەكتور ەرلان قابىلۇلى. - بٸر عانا سٷتقورەكتٸلەردٸڭ تٶرت تٷرٸ: قار بارىسى, التاي ارقارى, تاس سۋسارى جەنە يكوننيكوۆ جارقاناتى, قۇستاردىڭ 30 تٷرٸ, ولاردىڭ ٸشٸندە دٶڭتۇمسىق تۇرپان, الشىن, يتەلگٸ, بالىقشى تۇيعىن, بٷركٸت, قاراقۇس, ٷكٸ, سۇر تىرنا, اقباس تىرنا, التاي ۇلارى, بالىقتىڭ بٸر تٷرٸ - تايمەن (قىزىل بالىق), ومىرتقاسىزداردىڭ ٸشٸندە جەندٸكتەردٸڭ ەكٸ تٷرٸ - ميحايلوۆ بارىلداۋىق قوڭىزى, بىلقىلداق دەنەلٸلەردٸڭ ەكٸ تٷرٸ - موناحوندوس اكۋلەاتى جەنە گاستروكوپتاسى بٸزدٸڭ ٶڭٸردە عانا كەزدەسەدٸ. تاعى بٸر بايلىعىمىز - ۇلتتىق پارك اۋماعىندا كٶركٸنە كٶز تويمايتىن, تابيعي جەنە مەدەني ەسكەرتكٸشتەر - مۇزتاۋ, قاراكٶل كٶلدەرٸ, كٶككٶل سارقىراماسى, اراسان سارقىراماسى, راحمان كٶزدەرٸ, كٶككٶل كەنٸشٸ, بەرەل قورعاندارى, اۆسترييا تۇتقىندارى سالعان جولدار, جٸبەك جولىنىڭ سولتٷستٸك تارماعى ورنالاسقان. الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن كەلگەن تۋريستەر وسى ايماققا بارىپ, كەندٸ التايدىڭ بايلىعىن ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرٸپ, ەرەكشە ەسەرگە بٶلەنەدٸ.
- بيىل كٷزدە سٸزدٸڭ وڭتٷستٸك امەريكانىڭ استاناسى ليما قالاسىندا ٶتكەن ەلەمدٸك سيمپوزيۋمعا بارىپ, اعىلشىن تٸلٸندە بايانداما جاساعانىڭىزدى ەستٸگەن ەدٸك. سول ساپاردان قانداي وي تٷيدٸڭٸز? - دەپ سۇرادىق پارك باسشىسىنان ەڭگٸمە اراسىندا.
- قازاقستاننان سيمپوزيۋمعا مەن عانا قاتىستىم. قورشاعان ورتاداعى اۋا رايىنىڭ بٷلٸنٸپ بارا جاتقانى بٷكٸل ەلەم حالىقتارىنىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. نەگە اۋا رايى كٷرت ٶزگەرٸپ, تابيعات اپاتتارى جيٸلەپ كەتتٸ. مٸنە, ليما قالاسىندا ٶتكەن القالى جيىندا وسى تاقىرىپتا كەڭٸنەن سٶز بولىپ, عالىمدار مەن تابيعات جاناشىرلارى, تابيعي پاركتەردٸڭ باسشىلارى وي بٶلٸستٸ. مەن ٶز باياندامامدا كاتونقاراعاي ۇلتتىق پاركٸ قۇرىلعاننان بەرگٸ اتقارىلعان شارۋالارعا توقتالىپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋدا ورماندى تابيعات اپاتتارىنان امان ساقتاپ, ٶسٸمدٸكتەر مەن قۇستاردى قورعاۋ, ولاردى ٶسٸرۋ جايىندا ايتتىم. بايانداما تارتىمدى ٶتكەن سىڭايلى, بٸرنەشە ەلدەردٸڭ ماماندارى تۋريست رەتٸندە كەلەتٸندەرٸن بٸلدٸردٸ. قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى كاتونقاراعاي اۋدانىندا تۋريزمدٸ دامىتۋ باعىتىنداعى اتقارىلىپ جاتقان ٸستەرگە دە توقتالا كەتتٸم, - دەيدٸ پارك باسشىسى.
تۋريزم كٶكجيەگٸ كەڭەيەدٸ
تۋريزمنٸڭ ەكونوميكا سالاسىندا الاتىن ورنى ەرەكشە. بٸر عانا تٷركييا مەملەكەتٸ قازبا بايلىقتارى بولماسا دا, تۋريزم كلاستەرٸن ٶركەندەتۋ ارقىلى جىلىنا 20 ميلليارد اقش دوللارى كٶلەمٸندە پايدا تابادى ەكەن. قازاقستاندا, ونىڭ ٸشٸندە كەندٸ التايدا تۋريزمدٸ دامىتۋعا ەرەكشە جاعداي جاسالعان. تابيعاتى تامىلجىعان كاتونقاراعاي اۋدانىندا سوڭعى جىلدارى وسى باعىتتا باعدارلامالار قابىلدانىپ, جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا «التىن التاي - ايماق دامۋىنىڭ باستى بايلىعى» پيلوتتىق جوباسى باستالدى, اۋداندا تۋريزمدٸ دامىتۋدىڭ جول كارتاسى جاسالدى. كاتونقاراعاي مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸ اۋماعىنا تۋريستٸك جەنە رەكرەاتسييالىق ماقساتپەن 4 مىڭعا جۋىق تۋريستەر كەلٸپتٸ.
- تابيعاتى تامىلجىعان, ٶزەن-كٶلدەرٸ, فاۋناسى مەن فلوراسى عاجاپ ٶڭٸردە تۋريزمدٸ دامىتۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ مول, - دەيدٸ پارك باسشىسى ەرلان مۇستافين. - بٸز تۋريستەرگە توعىز باعىت بويىنشا قىزمەت كٶرسەتەمٸز. ونىڭ جالپى ۇزىندىعى 533 شاقىرىم. اتپەن, جاياۋ سەرۋەندەۋگە, الپينيزمگە, كٶلٸك, ەكولوگييالىق جەنە سۋ مارشرۋتتارىنا قىزىعۋشىلار كٶپ. بٸرنەشە مىسال. «اق بەرەل» باعىتىنىڭ ۇزىندىعى 150 شاقىرىم. بٸر توپتا 15 ادامعا دەيٸن بولىپ, 4-10 كٷن بويى كٶرٸكتٸ جەرلەردٸ ارالايدى. «بەرەل قورعاندارى» مارشرۋتىنىڭ قاشىقتىعى نەبەرٸ 8 شاقىرىم بولسا دا, ونى كٶرۋشٸلەر قاتارى كٶبەيٸپ كەلەدٸ. سەبەبٸ بەلگٸلٸ, بەرەل قورىعىنا بارىپ, ونداعى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايدى (ساركوفاگ) تاماشالاي الادى. قىركٷيەكتٸڭ اياعىندا ول جابىلادى. «التاي سٸلەمدەرٸنٸڭ» ۇزىندىعى - 100 شاقىرىم. ايتا كەتۋ كەرەك, بارلىق مارشرۋتتاردى تاماشالاۋشىلار جول بويىندا دەمالىپ, تىنىعادى, ولارعا قىزمەت كٶرسەتٸلەدٸ. جول بويىنداعى كيٸز ٷيلەردە تاعام ٸشٸپ, سالقىن قىمىزبەن سۋسىنداۋعا جاعداي جاسالعان. عىلىمي-تانىمدىق «تۋعان ٶلكە», «بۇلاندىكٶل كٶلٸ», «سارىمساقتى» باعىتى, جاڭادان اشىلعان «بۇقتىرما» مارشرۋتتارى تۋريستەرگە ۇنايدى دەگەن سەنٸمدەمٸن, - دەيدٸ ەرلان قابىلۇلى.
كاتونقاراعاي مەملەكەتتٸك ۇلتتىق تابيعي پاركٸنٸڭ باس ديرەكتورى ەرلان قابىلۇلى باستاعان ۇيىمشىل ۇجىم ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعىنا وسىلايشا تولايىم تابىستارمەن كەلٸپ وتىر.
وڭداسىن ەلۋباي,
كاتونقاراعاي اۋدانى.
