8 jeltoqsan kúni Qaraǵandy qalasynda Alash kóseminiń 150 jyldyq mereitoiynyń qurmetine orai oblys ákimdiginiń uiymdastyrýymen «Álihan Bókeihan jáne Táýelsiz Qazaqstannyń tarihi negizderi» atty halyqaralyq ǵylymi konferentsiiasy ótti. Konferentsiiadan soń ǵylymi kópshilik S.Seifýllin atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatryna baryp, «Álihan Bókeihanov» atty spektakldy tamashalady. Jurtpen birge biz de teatrǵa bettedik. Sumdyq! Ómirimde mynadai soraqy spektakldi alǵash ret kórýim eken. Birden kesip aitatyn jait: Bul spektakldy sahnaǵa shyǵarǵan jaýapty adamdar tarihi taqyrypty saýdaǵa salǵanymen qoimai, ult kóseminiń kelbetin qorlap otyr!..
Spektakldiń stsenariiin jazǵan «QR Halyq ártisi» degen joǵary ataǵy bar E.Tóleýbai myrza dramatýrgiia men rejissýranyń shylbyryn qatar ustap, dramaǵa deni aýyp, janrdan janr qýyp, jeńil-jelpi jumysty saǵalap, «tarihi taqyrypty» saýdaǵa salǵan alypsatar ekenin anyq kórsetti! Osy jyldyń 4 qarashasynda Astanadaǵy №76 mektepte Álihan Bókeihanǵa arnalǵan konferentsiia ótken-di. Sol ulyq jiynǵa Qostanaidan arnaiy kelgen E.Tóleýbai myrza sahnaǵa shyǵyp, qyzdy-qyzdymen «Almatydaǵy Áýezov teatry «Aqtastaǵy Ahiko» dei me, qaidaǵy bir japondy ulyqtap jatyr! Men Alashtyń tulǵalaryna arnap birneshe pesa jazyp, Qazaqstandaǵy birqatar teatrdyń tabaldyryǵyn tozdyryp, repertýaryna engize almai júrmin!» dep ashynyp edi. Sol kezde ishimnen: «O, myna kisi baǵy janbai júrgen talant eken-aý», - dep oilap qalyp em. Myna spektakldi kórip otyrǵanda, bul oiymnan 180 gradýsqa teris ainaldym!..
Spektakldiń qoiýshy rejisseri QR Mádeniet qairatkeri S.Jumaǵali myrza eken. Onyń rejisserlik sheberligi E.Tóleýbaidyń dramatýrgtyǵymen astasyp, qabattasyp jatyr. «Apama jezdem sai» dep osyndaida aitsa kerek. Akterlar qaita-qaita ult jolynda qurban bolǵan árýaqtardyń bas súiekterin ary-beri laqtyryp, shyǵara beredi jáne t.s.s. kemshilikter óte kóp. Onyń qaibirin terip otyraiyn. Bul jaǵyn kásibi teatr synymen ainalysyp júrgender aitsyn.
Spektakl bastalǵannan-aq, sóilem selkeýligi baiqalyp, jalań bos oilarǵa qurylǵan akterler sózi syldyr sý siiaqty aǵyp jatty. Ult kósemin turmys-tirshilik áńgimesine aralastyryp, qatyn, bala-shaǵasymen urystyryp qoidy. Uiat endi. Já, «áliptiń artyn baǵyp» únsiz otyrdyq, akterlerdiń oiyny kóńilden shyǵar degen úmitpen. Eń soraqysy – osy. Akterlerdiń oiyny, júris-turysy, qimyl-qozǵalysy da kóńil kónshitpedi. Masqara! Alash kóseminiń rólin somdaǵan G.Berdembetov óz-ózine senimsiz, jasqanshaq, ulttyq rýhy joq, jigersiz keiip tanytty. Al, ult ustazy Ahmet Baitursynulynyń rólin somdaǵan QR Mádeniet qairatkeri M.Sadyqanov egde jastaǵy akter eken. Álihannyń rólin somdaǵan G.Berdembetov jas jigit. Endi logikaǵa salyp kórińiz, Álihan 1866 jylǵy, Ahań 1873 jylǵy. Osyny túsine almaǵan kim jyndy: men be, álde teatr ujymy ma? Ahmettiń rólindegi akter Álihannyń qolbala, qyzmetshisi siiaqty ushyp, qonyp júr.
Eń soraqysy – E.Tóleýbaidyń Staliny «meiirimdi», «janashyr» jan eken. Qazaqqa janyp, qazaq úshin ezilip, qoldan jasalǵan saiasatty Goloshekinge jaýyp, ózi «sútten - aq, sýdan - taza» bolyp otyr. Onyń rólin somdaǵan R.Qoshjanov ózine júktelgen róldi múlde asha almady. Biz osy Stalinnyń rólindegi ártisten kóp úmit kútip edik, kútken úmitimiz úzilip, kúdigimiz seiildi. Al, bildei bir NKVD-nyń bastyǵy bolǵan N. Ejovtyń rólindegi A.Mýkashev myrzaqamaqta otyrǵan Álihannyń dosy, janashyry syqyldy onyń aldynda qurdai jorǵalap, «chest» berip, Stalinnyń jańalyqtaryn jetkizip júr! Akterlerdiń uzaq súreń teksteri – dramatýrgiianyń arqaýyn bosatyp, tarihi tulǵa beinesiniń kórkemdigin kemitti!
E.Tóleýbaidyń dramatýrgtyq sheberligi - óte álsiz. Sóz, dialog, monolog baiandaýlarynda shiraqtyq joq. Akterlerdiń sóilegen sózi men istelgen isteriniń ózi tiptendirilýi kerek emes pe?! Tiptik orta, tiptik harakter joq! E.Tóleýbai óziniń tiline salaq qaraityn, talǵamy jetińkiremeitin dramatýrg ekenin dáleldedi. Spektakldiń kóp jerlerinde akterler aýyzǵa túsken sózderdi úiip-tógip qoldanǵanynan, onyń qandai dramatýrg ekenin baiqaýǵa bolady.
Meniń oiymsha, E.Tóleýbai babynan jańylǵan, sýretkerlik baǵy janbaǵan dramatýrgsymaq eken! Bar gáp – onyń tarihi oqiǵalardy burmalap, bolmaǵandy boldy qylyp, ult tarihyn qorlaýynda! Shyndyǵynda jamannyń jamandyǵyn aitý – qiynnyń qiyny. Avtordyń biliminiń tómendigi, órisi, tanym-túisiginiń shala-sharpy ekeni kózge anyq baiqalady. Onyń jalań taqyryp, jasandy ideia jasaýynyń saldarynan Mámbet Qoigeldi bastaǵan birqatar alashtanýshy ǵalymdar oblys ákimi men oblys basshylary, kórermen qaýym, jas jetkinshekterdiń aldynda qyzaryp, uialyp otyrdy. Sonymen, alashtanýshylar E.Tóleýbaidyń arqasynda Álihannyń ómir jolyn «jańasha» tanyp shyqty!
Sózimizdi túiinder bolsaq, taǵdyry qasiretke toly Álihannyń ómir jolyn arqaý etken bul spektakl – qymqiǵysh oqiǵa, qiturqy qiyn detal, asa kúrdeli kompozitsiialyq sheshimi joq, olpy-solpy, dúmbilez, shala-sharpy jazylǵan naǵyz haltýra!
PS: Qazaqstan Teatr qairatkerleri odaǵynyń basshysy T.Jamanqulov isti bolyp, óziniń qara basynyń qaiǵysymen júr. Ataǵynan at úrketin Asanáli Áshimov úi ishine úi tigip, Qazaqstan Teatrlar qaýymdastyǵyn quryp aldy. Sahnaǵa shyǵyp jatqan teatr ónimin baqylap, taldap, tarazylap otyrýǵa tiisti basshylar bir-birimen qyrǵi-qabaq bolyp, ashyq maidan jariialap jatqanynan aq teatr óneriniń qadir-qasieti, quty qashty ma dep oilaisyń...
«Aǵa.Quda.Para» zamany bolǵan shaqta, E.Tólebai siiaqty «shala Shekspirlerdyń» baǵy janyp, tóbesi kókke bir eli jetpei tur!
Qaraǵandy oblysynyń Mádeniet, arhivter jáne qujattar basqarmasy men atalmysh teatrdyń basshysy S.N.Bekbolatov, teatrdyń kórkemdik jetekshisi D.A.Espaevtan ult kósemi Álihannyń tulǵalyq kelbetin qorlaǵan myna spektakldy repertýardan alyp tastaýyn ótinip suraimyz.
Alashtanýshy ǵalymdarmen qatar otyryp, spektakldi basynan aiaǵyna deiin tamashalaǵan oblys basshysy N.Q.Ábdibekovten ult tarihyn, tutas ulttyń abyroiy bolǵan Álihannyń beinesin bulai qorlap, masqaralaýǵa jol bergen, kórermenin eliktirip, qyzyqtyra almaityn bundai spektakldyń kieli sahnaǵa kimderdiń shyǵarǵanyn anyqtaýyn suraimyz!
Eldos Toqtarbai, ádebiettanýshy
Ult portaly
