8 جەلتوقسان كٷنٸ قاراعاندى قالاسىندا الاش كٶسەمٸنٸڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قۇرمەتٸنە وراي وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ەليحان بٶكەيحان جەنە تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تاريحي نەگٸزدەرٸ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ. كونفەرەنتسييادان سوڭ عىلىمي كٶپشٸلٸك س.سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنا بارىپ, «ەليحان بٶكەيحانوۆ» اتتى سپەكتاكلدى تاماشالادى. جۇرتپەن بٸرگە بٸز دە تەاترعا بەتتەدٸك. سۇمدىق! ٶمٸرٸمدە مىناداي سوراقى سپەكتاكلدٸ العاش رەت كٶرۋٸم ەكەن. بٸردەن كەسٸپ ايتاتىن جايت: بۇل سپەكتاكلدى ساحناعا شىعارعان جاۋاپتى ادامدار تاريحي تاقىرىپتى ساۋداعا سالعانىمەن قويماي, ۇلت كٶسەمٸنٸڭ كەلبەتٸن قورلاپ وتىر!..
سپەكتاكلدٸڭ ستسەنارييٸن جازعان «قر حالىق ەرتٸسٸ» دەگەن جوعارى اتاعى بار ە.تٶلەۋباي مىرزا دراماتۋرگييا مەن رەجيسسۋرانىڭ شىلبىرىن قاتار ۇستاپ, دراماعا دەنٸ اۋىپ, جانردان جانر قۋىپ, جەڭٸل-جەلپٸ جۇمىستى ساعالاپ, «تاريحي تاقىرىپتى» ساۋداعا سالعان الىپساتار ەكەنٸن انىق كٶرسەتتٸ! وسى جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا استاناداعى №76 مەكتەپتە ەليحان بٶكەيحانعا ارنالعان كونفەرەنتسييا ٶتكەن-دٸ. سول ۇلىق جيىنعا قوستانايدان ارنايى كەلگەن ە.تٶلەۋباي مىرزا ساحناعا شىعىپ, قىزدى-قىزدىمەن «الماتىداعى ەۋەزوۆ تەاترى «اقتاستاعى احيكو» دەي مە, قايداعى بٸر جاپوندى ۇلىقتاپ جاتىر! مەن الاشتىڭ تۇلعالارىنا ارناپ بٸرنەشە پەسا جازىپ, قازاقستانداعى بٸرقاتار تەاتردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, رەپەرتۋارىنا ەنگٸزە الماي جٷرمٸن!» دەپ اشىنىپ ەدٸ. سول كەزدە ٸشٸمنەن: «و, مىنا كٸسٸ باعى جانباي جٷرگەن تالانت ەكەن-اۋ», - دەپ ويلاپ قالىپ ەم. مىنا سپەكتاكلدٸ كٶرٸپ وتىرعاندا, بۇل ويىمنان 180 گرادۋسقا تەرٸس اينالدىم!..
سپەكتاكلدٸڭ قويۋشى رەجيسسەرٸ قر مەدەنيەت قايراتكەرٸ س.جۇماعالي مىرزا ەكەن. ونىڭ رەجيسسەرلٸك شەبەرلٸگٸ ە.تٶلەۋبايدىڭ دراماتۋرگتىعىمەن استاسىپ, قاباتتاسىپ جاتىر. «اپاما جەزدەم ساي» دەپ وسىندايدا ايتسا كەرەك. اكتەرلار قايتا-قايتا ۇلت جولىندا قۇربان بولعان ەرۋاقتاردىڭ باس سٷيەكتەرٸن ارى-بەرٸ لاقتىرىپ, شىعارا بەرەدٸ جەنە ت.س.س. كەمشٸلٸكتەر ٶتە كٶپ. ونىڭ قايبٸرٸن تەرٸپ وتىرايىن. بۇل جاعىن كەسٸبي تەاتر سىنىمەن اينالىسىپ جٷرگەندەر ايتسىن.
سپەكتاكل باستالعاننان-اق, سٶيلەم سەلكەۋلٸگٸ بايقالىپ, جالاڭ بوس ويلارعا قۇرىلعان اكتەرلەر سٶزٸ سىلدىر سۋ سيياقتى اعىپ جاتتى. ۇلت كٶسەمٸن تۇرمىس-تٸرشٸلٸك ەڭگٸمەسٸنە ارالاستىرىپ, قاتىن, بالا-شاعاسىمەن ۇرىستىرىپ قويدى. ۇيات ەندٸ. جە, «ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ» ٷنسٸز وتىردىق, اكتەرلەردٸڭ ويىنى كٶڭٸلدەن شىعار دەگەن ٷمٸتپەن. ەڭ سوراقىسى – وسى. اكتەرلەردٸڭ ويىنى, جٷرٸس-تۇرىسى, قيمىل-قوزعالىسى دا كٶڭٸل كٶنشٸتپەدٸ. ماسقارا! الاش كٶسەمٸنٸڭ رٶلٸن سومداعان گ.بەردەمبەتوۆ ٶز-ٶزٸنە سەنٸمسٸز, جاسقانشاق, ۇلتتىق رۋحى جوق, جٸگەرسٸز كەيٸپ تانىتتى. ال, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ رٶلٸن سومداعان قر مەدەنيەت قايراتكەرٸ م.سادىقانوۆ ەگدە جاستاعى اكتەر ەكەن. ەليحاننىڭ رٶلٸن سومداعان گ.بەردەمبەتوۆ جاس جٸگٸت. ەندٸ لوگيكاعا سالىپ كٶرٸڭٸز, ەليحان 1866 جىلعى, احاڭ 1873 جىلعى. وسىنى تٷسٸنە الماعان كٸم جىندى: مەن بە, ەلدە تەاتر ۇجىمى ما? احمەتتٸڭ رٶلٸندەگٸ اكتەر ەليحاننىڭ قولبالا, قىزمەتشٸسٸ سيياقتى ۇشىپ, قونىپ جٷر.
ەڭ سوراقىسى – ە.تٶلەۋبايدىڭ ستالينى «مەيٸرٸمدٸ», «جاناشىر» جان ەكەن. قازاققا جانىپ, قازاق ٷشٸن ەزٸلٸپ, قولدان جاسالعان ساياساتتى گولوششەكينگە جاۋىپ, ٶزٸ «سٷتتەن - اق, سۋدان - تازا» بولىپ وتىر. ونىڭ رٶلٸن سومداعان ر.قوشجانوۆ ٶزٸنە جٷكتەلگەن رٶلدٸ مٷلدە اشا المادى. بٸز وسى ستاليننىڭ رٶلٸندەگٸ ەرتٸستەن كٶپ ٷمٸت كٷتٸپ ەدٸك, كٷتكەن ٷمٸتٸمٸز ٷزٸلٸپ, كٷدٸگٸمٸز سەيٸلدٸ. ال, بٸلدەي بٸر نكۆد-نىڭ باستىعى بولعان ن. ەجوۆتىڭ رٶلٸندەگٸ ا.مۋكاشەۆ مىرزاقاماقتا وتىرعان ەليحاننىڭ دوسى, جاناشىرى سىقىلدى ونىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ, «چەست» بەرٸپ, ستاليننىڭ جاڭالىقتارىن جەتكٸزٸپ جٷر! اكتەرلەردٸڭ ۇزاق سٷرەڭ تەكستەرٸ – دراماتۋرگييانىڭ ارقاۋىن بوساتىپ, تاريحي تۇلعا بەينەسٸنٸڭ كٶركەمدٸگٸن كەمٸتتٸ!
ە.تٶلەۋبايدىڭ دراماتۋرگتىق شەبەرلٸگٸ - ٶتە ەلسٸز. سٶز, ديالوگ, مونولوگ بايانداۋلارىندا شيراقتىق جوق. اكتەرلەردٸڭ سٶيلەگەن سٶزٸ مەن ٸستەلگەن ٸستەرٸنٸڭ ٶزٸ تيپتەندٸرٸلۋٸ كەرەك ەمەس پە?! تيپتٸك ورتا, تيپتٸك حاراكتەر جوق! ە.تٶلەۋباي ٶزٸنٸڭ تٸلٸنە سالاق قارايتىن, تالعامى جەتٸڭكٸرەمەيتٸن دراماتۋرگ ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. سپەكتاكلدٸڭ كٶپ جەرلەرٸندە اكتەرلەر اۋىزعا تٷسكەن سٶزدەردٸ ٷيٸپ-تٶگٸپ قولدانعانىنان, ونىڭ قانداي دراماتۋرگ ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى.
مەنٸڭ ويىمشا, ە.تٶلەۋباي بابىنان جاڭىلعان, سۋرەتكەرلٸك باعى جانباعان دراماتۋرگسىماق ەكەن! بار گەپ – ونىڭ تاريحي وقيعالاردى بۇرمالاپ, بولماعاندى بولدى قىلىپ, ۇلت تاريحىن قورلاۋىندا! شىندىعىندا جاماننىڭ جاماندىعىن ايتۋ – قيىننىڭ قيىنى. اۆتوردىڭ بٸلٸمٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ, ٶرٸسٸ, تانىم-تٷيسٸگٸنٸڭ شالا-شارپى ەكەنٸ كٶزگە انىق بايقالادى. ونىڭ جالاڭ تاقىرىپ, جاساندى يدەيا جاساۋىنىڭ سالدارىنان مەمبەت قويگەلدٸ باستاعان بٸرقاتار الاشتانۋشى عالىمدار وبلىس ەكٸمٸ مەن وبلىس باسشىلارى, كٶرەرمەن قاۋىم, جاس جەتكٸنشەكتەردٸڭ الدىندا قىزارىپ, ۇيالىپ وتىردى. سونىمەن, الاشتانۋشىلار ە.تٶلەۋبايدىڭ ارقاسىندا ەليحاننىڭ ٶمٸر جولىن «جاڭاشا» تانىپ شىقتى!
سٶزٸمٸزدٸ تٷيٸندەر بولساق, تاعدىرى قاسٸرەتكە تولى ەليحاننىڭ ٶمٸر جولىن ارقاۋ ەتكەن بۇل سپەكتاكل – قىمقيعىش وقيعا, قيتۇرقى قيىن دەتال, اسا كٷردەلٸ كومپوزيتسييالىق شەشٸمٸ جوق, ولپى-سولپى, دٷمبٸلەز, شالا-شارپى جازىلعان ناعىز حالتۋرا!
PS: قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنىڭ باسشىسى ت.جامانقۇلوۆ ٸستٸ بولىپ, ٶزٸنٸڭ قارا باسىنىڭ قايعىسىمەن جٷر. اتاعىنان ات ٷركەتٸن اسانەلٸ ەشٸموۆ ٷي ٸشٸنە ٷي تٸگٸپ, قازاقستان تەاترلار قاۋىمداستىعىن قۇرىپ الدى. ساحناعا شىعىپ جاتقان تەاتر ٶنٸمٸن باقىلاپ, تالداپ, تارازىلاپ وتىرۋعا تيٸستٸ باسشىلار بٸر-بٸرٸمەن قىرعي-قاباق بولىپ, اشىق مايدان جارييالاپ جاتقانىنان اق تەاتر ٶنەرٸنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸ, قۇتى قاشتى ما دەپ ويلايسىڭ...
«اعا.قۇدا.پارا» زامانى بولعان شاقتا, ە.تٶلەباي سيياقتى «شالا شەكسپيرلەردىڭ» باعى جانىپ, تٶبەسٸ كٶككە بٸر ەلٸ جەتپەي تۇر!
قاراعاندى وبلىسىنىڭ مەدەنيەت, ارحيۆتەر جەنە قۇجاتتار باسقارماسى مەن اتالمىش تەاتردىڭ باسشىسى س.ن.بەكبولاتوۆ, تەاتردىڭ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ د.ا.ەسپاەۆتان ۇلت كٶسەمٸ ەليحاننىڭ تۇلعالىق كەلبەتٸن قورلاعان مىنا سپەكتاكلدى رەپەرتۋاردان الىپ تاستاۋىن ٶتٸنٸپ سۇرايمىز.
الاشتانۋشى عالىمدارمەن قاتار وتىرىپ, سپەكتاكلدٸ باسىنان اياعىنا دەيٸن تاماشالاعان وبلىس باسشىسى ن.ق.ەبدٸبەكوۆتەن ۇلت تاريحىن, تۇتاس ۇلتتىڭ ابىرويى بولعان ەليحاننىڭ بەينەسٸن بۇلاي قورلاپ, ماسقارالاۋعا جول بەرگەن, كٶرەرمەنٸن ەلٸكتٸرٸپ, قىزىقتىرا المايتىن بۇنداي سپەكتاكلدىڭ كيەلٸ ساحناعا كٸمدەردٸڭ شىعارعانىن انىقتاۋىن سۇرايمىز!
ەلدوس توقتارباي, ەدەبيەتتانۋشى
ۇلت پورتالى
