Patsha qansha jerden aqymaq bolsa da balasynyń ustazynyń aldyn kespeidi, — deidi ejelgi grektiń ǵulamalary. Al, qazaqta buny «alty Alashtyń igi jaqsysy bas qossa, tórdegi oryn ustazdiki,» — degen Maǵjannan asyryp aitpaspyz… Biz osy tolǵaqty máseleni búginniń kózimen hám sózimen jiliktegendi jón kórdik.
Besikten shyǵyp, esikten attaǵan balanyń tárbieli bolmaǵy qoǵamnyń alǵashqy satysy, balanyń tuńǵysh túser toptyq ortasy – bilim ordasy. Al búgin bilim ordasynyń besigin terbetkender kimder? Olardyń hali neshik? Balamyz oqityn mektepke kóńil tola ma? Bul suraq ziialy atanyp júrgen biraz aǵamyzdyń júregin syzdatary anyq.
Ustaz degen uly uǵymdy san-saqqa júgirtip aqparatty aqtaryp otyrsań, aptasyna keminde bir másele kóterilip keledi. Munyń ózi ustaz ornynyń mańyzyn dáleldeidi. Ustazdyń shyn baǵasyn, kúndelikti qyry men syryn sol qazanda birge qainap júrgen biz bir adamdai bilemiz dei alam. Sondyqtan oi bólisýdi mindet sanadyq. Al ustazdardan shymbailaryńyzǵa tise de shydaýdy suraimyn.
Búgingi mektep jáne muǵalim
Búgingi ustaz kimder? Olar ult ziialysy mindetin atqara ala ma? Ózgeler ziialy dep qarai ma? Mektep she?
Bilimsiz halyqty basqarý jáne aitqanǵa kóndirýdi eń ońai jumys sanaǵan ózgelerdiń otarlyq saiasaty kelgeli bilim ordasy da azdy, anyǵyraq aitqanda, azdyrdy. Ustazdyń ulaǵaty azaidy. Urpaqtyń uiaty álsiredi.
«Ustaz» degen attan «muǵalim» degen esimge qarai syrǵyǵan tárbie men tálim iesi tárbieni bere almastai kúige tústi. Qoǵamnyń tulǵasy bolý emes, qara basynyń qamynan aspaityn dárejege jetti.
Ustazynyń aldyn kesip ótpeitin keshegi qazaq qoǵamynan ustazyn adam qataryna sanamaityn sanasyz kúige jettik. Ustazdyń mártebesi men máni ketti.
Bul iske kinálilerdiń alǵashqysy, aitýǵa ońai júie, kelesisi – qoǵam, sońǵysy – ustazdardyń ózi. Sebebin izdelik.
Júie degenimiz:
– Ustaz mamandyǵyn ulyqtai almaǵan, basty nazarǵa ala almaǵan, qoǵamdaǵy mártebesin anyqtap bere almaǵan bilim salasynyń biliksizdigi.
Qoǵam degenimiz:
– Ózi bolǵan bala ákesin tanymaidy degendei tolyp bilimin jinaǵandar, qoǵamnyń ár salasyndaǵy at tizginin ustaǵan igi jaqsylar ustaz týraly umytty. Ósken mektebi týraly oilanýdy azaitty. Ult ziialylary mektep ómirinen alystady. Ustazdy kózge ilmeitin kúige jettik, mektepte taiaqqa jyqsa da elemeitin boldyq. Qosylyp jamandaityn boldyq. (sol jandardy mektepke ákelip bir apta muǵalim etse ǵoi, basynan keshse qadirin biler me edi?!)
Ustazdardyń ózi degenimiz:
– Qadiri qashqan mamandyqqa biliktiler barmaityn boldy. Qarynnyń qamyn oilaǵandar aqshany kim jaqsy tólese, kim jumsaq oryndyq syilasa, soǵan qarai júgirdi de, ustazdar degenniń kópshiligi biliksiz, bilimsiz kúige jetti. Ózi ońala almai júrgen mamandyqtyń odan ármen quty qashty.
Sonymen, búgingi qoǵamnyń ustazdary (bári emes, árine, kópshiligi, ókinishke orai, ashy da bolsa, shyndyq) mamandyq ieleriniń eń tómengi satysy bolyp, eń nasharlar, syrttai bilim alǵandar, áitpese satyp alǵandar men tanysy barlar ustaz atanyp, ult bolashaǵyn usaqtatyp barady.
Qat-qabat qaǵazdardan bas almaityn búgingi oqytý júiesiniń shyndyǵy mynaǵan kelip tireledi:
– Búgingi kúni eń úzdik ustaz – eshteńe sóilemese de, bárin jazyp qoiatyn ustaz; eń úzdik sabaq berýshi, ol –sabaqty qaǵazda daiarlaýshy. Iaǵni, eń úzdik ustaz, ol ótirikti shyndai, aqsaqty tyńdai etip qaǵazǵa túsirýshi. Balanyń taǵdyry emes, basqarmanyń tekserisi oilandyrady. Al búgingi mektep – kereksiz qaǵazdardyń murajaiy!!!
Árine, oilanatyn jaǵdai…
Ustazdyń bedeli – qoǵamnyń bedeli
«Ustazdan bedel ketse, shákirtteri onyń saqalymen oinaidy», – deitin sóz bar edi bizdiń jurtta. Búgin shákirt ustazdyń saqalyna, ata-ana shaýjaiyna jabysatyn kúnge jettik. Urpaq tárbiesine balany 18 saǵat tárbieleitin ata-anany emes, 8 saǵat bilim beretin ustazdardy jaýapty etip, onsyz da ár úidiń erkesimen alysqan ustazdardy ustaranyń júzine ustap berdik.
«Maǵan jaqsy muǵalim bárinen de qymbat, óitkeni, muǵalim – mekteptiń júregi», deitin Y.Altynsarinnyń ulaǵatty sózi umytyldy. Jaqsy muǵalim be, jaman muǵalim be báribir, jerden alyp, jerge salatyndy shyǵardyq.
Búginde ustazdyqqa kim barady? Ustazdyqtan basqa mamandyqqa baly jetpegen, ózine memlekettik grant kerek bolǵan jastar túsedi. Ózi beske oqymaǵan adam bireýdi beske oqytpaidy, óz kásibin súimegen adam nátijesin kórmeidi. Osy kózqaraspen qaraimyn da, keshegi Alashordanyń ardaqtylarynyń el tizgininde júrse de, bilim salasyna basa mán berip, ózderi aralasqanyna qarap súisinemin, biraq búginge qarasań, átteńnen basqa aitarym joq.
Bizde ustazdyń usqynyn qashyratyn bir úrdis bar, ol – túrli qoǵamdyq naýqandarǵa muǵalimderdi jegip qoiý. Qoǵam osy rette jabyla muǵalimderdi sabaidy, biraq olar qaitsin, ailyǵy shailyǵyna jetpei júrgen qaýym úiindegi bala – shaǵasy úshin de aidaǵanǵa júrip, aitqanǵa kóneri anyq.
Ekinshi syn – aqparatta. Sebepsiz sensatsiia izdegen internet qaýymy búgin bir ustazdyń kemshiligin kóre qalsa, jarysa jarnamalaityndy shyǵardy. Qyzdy-qyzdymen ketken qaýym barsha ustazdardy bir shybyqpen aidaidy da, onsyz da qaýsap turǵan ustaz bedelin qurdymǵa jiberdi. Elde neshe júz myń ustaz bar, sol ustazdardyń ishinde álemdik deńgeidi baǵyndyryp júrgen shákirt tárbielegen ustazdar qanshama? Biz nege jaqsynyń jaqsylyǵyn aityp, nuryn tasyta almaimyz? Shákirti álemdik dodada, tipti, el ishindegi kishigirim jarysta top jarǵan sport bapkerleriniń kenelip jatqan marapatyn kórgende qyzyǵa qaraisyń. Nege álemdik deńgeide úzdik shákirt tárbielegen ustazdarǵa áleýmettik, iaki aqparattyq qoldaý joq. Búginde álemdi aýzyna qaratqan aqparat úzdik ustazdardy jarqyrata bilse, talai jas maman talpyna biler edi, sonymen birge talai jas órken qyzyǵa qarai biletin edi, armandaityn edi.
Efirin essiz estradamen toltyrǵan telearnalardyń qaýymy álemdi bilimimen baǵyndyrǵan ulandary men eldiń ǵylym salasyna, bilim salasyna eńbegin aiamaǵan jankeshti ustazdary týraly nasihatyn aiamasa, ósip kele jatqan urpaq ustazǵa, ustazdyq mamandyqqa jiirkenishti kózben qaramas edi. Átteń, olarǵa da reiting kerek, qaitsin endi…
Úshinshi syn, syn kótere almaityn bir jurt bar bizde, bul syn solarǵa. Ol – erketotai bala tárbielep, «jaman bolsa da, aman bolsynshy» degen maqaldy ustanatyn, balasyna bilim emes, jalǵan baǵa úshin kúreske túsip, muǵalimniń jaǵasyna jarmasqysh, ata-ana degen alpaýyt qaýymǵa baǵyttalady. Úlkenimizdiń esimizde: «muǵalim kele jatyr» dese, tyǵylatyn urpaq edik, al qazir she? Qazir bári kerisinshe. Ustazdardyń aldynda: «Sizdiń óitýge, búitýge quqyńyz joq, – dep turatyn, tárbie berýshini tárbiege salǵysy keletin oqýshy men balasyn qairap salyp jiberetin esersoq qaýym bar.
Iá, shynymen de, búginge ustazda quqyq joq. Qyzyl kitapqa engen jáne enbei qalǵan biraz janýarlardy da qorǵaý zańy bar. Balanyń quqyn qorǵaityn zań da, uiym da bar. Biraq, ustazdyń quqy taptalmaq túgili, ózi taptalyp qalsa da, ony joqtap alar bir zań joq. Eń bolmaǵanda, bilim týraly zańda jazylǵan birer tarmaq bolsa, ol da ustazdy mindettegen tarmaqtardyń jelisi.
Ainalaiyn, ata-ana! Ózińiz ustazdyń aldynan qalai jetilip edińiz, eske alsańyzshy. Abai atam: «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» demep pe edi? Al sizderdiń ustamdaryńyzdy búldirgen ne?
Baiaǵy qaýym balasyn tárbiege bererde «Súiegi meniki, eti seniki» dep jatatyn edi, qazir eti men beti túgil, qattyraq daýys kóterseń, jaǵasyna jabysar báleqor qaýym qaidan shyqty? Ár ustaz aldyndaǵy shákirtin jaman bolsyn demesi anyq, onda sol bala jaqsy bolsyn desek, ustazdyń jaǵasyna jarmaspaǵan jaqsy edi.
Aqyrǵy syn, syn túzelmei, min túzelmes, aqyrǵy syn ustazdardyń ózine. Iá, min joq emes, kóp te, biraq ol min qaidan paida boldy? Bilimsiz ustaz, tálimsiz tárbieshi qaidan shyqty? Balanyń bilimine kúiinbeitin, tárbiesine pysqyra da qaramaityn selqos ustazdar qaýymy qaidan shyqty? Árine, joǵarydaǵy úsh dertten soń, bul salanyń keiipkerleriniń de tegeýrini qaityp, salysy sýǵa ketse, ary qarai ne kútýge bolady? Kereksiz qaǵaz úshin, jazyqsyz jazalaityn biligi bar, jamandyǵyn asyra siltep, jaqsylyǵyna kelgende, únsiz qalar aqparattyq qaýymy bar, jalǵan baǵa qoisań jarylqap, shyn baǵasyn qoisań shymbaiyńa batyra tildeitin ata-anasy bar búginde ustazdar qaýymy nemqurailyqqa aýysyp bara jatqany ashy bolsa da shyndyq. «Sen timeseń, men timen, badyraq kóz, báleden mashaiyq qashypty» deitin turaqty sóz tirkesteri búgin mektepke kelip turaqtady. «Ainalaiyn, oqymasań qoi, aman bolshy, úi jumysyn oryndamasań da, úiińe aman ketshi, tyńdamasań qoi úndemei otyrshy» degen sózderdi ashyǵyn aitpasa da, shet jaǵalatyp aitatyn mamandar qalyptasty búginde. Sebep kóp, saldary aýyr.
Qaǵazy túgel, synyby «tártipti» ustaz úzdikke balanǵan kúnde, árine, talapshyl ustazda qadir bolmasy anyq.
Ustazǵa taǵylǵan aiyptardyń anyǵy men qanyǵy
Búgin ustazdardy árkim synap-mineitin boldy, synaǵan saiyn syny qashty, ózim ustaz bolǵandyqtan da, búgingi bizderge taǵylǵan aiyptardyń anyǵy men qanyǵyn anyqtap bergim keldi. Týrasyn aitaiyq. Óitkeni, bul is – ulttyń bolashaǵy.
Basty aiyp – muǵalimderdiń bilimi nashar. Bul aiyptyń kelisetin jaǵy da, kelispeitin jaǵy da bar.
Kelisetinimiz, kezindegi armanymen ustaz bolǵan, mol bilimimen kelgen qaýym bul kúni zeinetke ketti nemese búgin, erteń dep otyr. Al naryq zamanyna kelip, turmys taýqymetin qýǵaly úzdikterimiz ustaz bolýdan úzildi-kesildi bas tartyp, ortashalar men odan keiingiler (onyń ózinde ózge jumystyń tizgini buiyrmaǵandar) ustazdyqqa keldi. Óitkeni, naryq zańdylyǵy boiynsha aqshasyz jerge aqymaqtar ǵana barady.
Úidiń otaǵasynyń basty mindeti otbasyn asyraý bolǵandyqtan, er azamattardyń aqsha tabýy basty maqsatyna ainalyp, mektepterdegi er muǵalimderdiń sany 10%–ǵa jetpeitin kúige jettik te, tárbiemen tek áielder ainalysty. Budan baryp qyz minezdi, názik er balalar kóbeiýde.
Álemniń ekinshi ustazy ál-Farabi babamyz: «Adam da gúl siiaqty, jaqsy kútip-baptap tárbielemese, qýrap qalady,» – degen eken. Iá, shyndyq. Ár adam kúndelikti izdenip turýy shart. Onyń ishinde ustazdar eń izdenimpaz bolýy kerek. Al otbasynyń tirligimen, qat-qabat qaǵazdan asa almaityn názik jandy ustazdarymyz ben az sandy ustaz atanǵan er-azamattarymyzdyń izdený túgili bilmegenin izdeýge de murshasy kelmeitin kúige keldi.
Olai bolsa, bilimdi urpaq kelmeitin, kelse de jalǵasty izdene almaityn bul mamandyq ieleri nasharlamai kim nasharlasyn?! Osyndaida qat-qabat qiynshylyqty jeńip, úzdik shákirtter tárbielep júrgen ustazdarǵa basyńdy iip, iltipat kórsetpeske sharań joq. Tek jatsań, tursań sol az ǵana bilimdiler mektepten alystamasa eken dep tileisiń.
Kelesi aiyp – tek aqsha jinaǵandy biledi, ári qosymshaǵa aqy talap etedi.
Buny da eki jaqty qarastyrǵan abzal.
Bir jaǵy, ailyǵy shailyǵynan aspaityndar, ár tapsyrmany oryndaýǵa qaltasynan aqsha shyǵara bergenge qaidan dármeni jetsin?! Onsyz da az ǵana ailyq. Ári naryq qoǵamynda saǵaty sanaýly jandar tirshilik úshin qosymsha muǵalimdik jumys (repetitor) isteýi de zańdy. Onyń ústine, sapasy nasharlaǵan, bilim júiesinde talaby aýyrlaǵan qoǵamda mekteptegi mindetti bilim izdenýshiniń qajetin qanaǵattandyra almasy haq. Sondyqtan biligi jetken muǵalimder qosymsha bul salany tabys kózi eteri zańdylyq ta.
Ekinshi jaǵy: onsyz da júgi aýyr ustazdar júgin aýyrlatyp, jalaqysyn kóbeitý úshin kóptep saǵat alady jáne qosymsha sabaq beredi. Bul sabaqtyń ónimin nasharlatady. Biraq, amal ne? Jalaqy qurǵyr jetpeidi, aqsha kóptik etpeidi…
Úshinshi aiyp – muǵalimder kónbis. Árine, ustazdarǵa tier bul toqpaqtyń da eki ushy bar.
Óziń túieden ótken jetekshil bolsań, saǵan aqyl ne kerek, — deidi Alash kósemi Álihan Bókeihan. Sol aitpaqshy, nápaqasy jalǵyz ailyǵyna bailanǵan, sol jumysqa áreń kirip otbasyn asyrap otyrǵan jumysyna táýeldi jannyń búginde basshy men qosshyǵa kóne qoimaýy ekitalai….
Saiasi saýatty ustazdar qosyny qalyptassyn desek, árine, bilimdi qaýymǵa degen ashyq suranys qalyptasqany kerek, basqasy bos sóz…
Tórtinshi aiyp – usaq -túiek ósek deńgeiinde.
Negizi ustaz degen uly tulǵany bul deńgeige túsirý qasiret bolsa kerek. Óitkeni, balańyz siz jamandap otyrǵan adamnyń sózin eshqashan tyńdamaidy, ony syilamaidy. Sol deńgeide tárbiesiz, tálimsiz urpaq er jetedi.
Ustazyn oilamaǵan ulttyń bolashaǵy bulyńǵyr
Osy kúni «ustaz» degen uǵym kimdi oilantady? Ustazdyqqa kimder barady degen suraqqa júgineiikshi. Osy jerde mektepte bolǵan myna bir oqiǵany kiristirgim keledi.
Birde bir apai ózine kóp kómektesken bir oqýshyǵa:
– Balam, muǵalim bol! – degen edi. Álgi oqýshy shoshynǵandai:
– Apai, qarǵamańyzshy, – deidi. Sonda biz «ustaz bol!» degen ulaǵatty sózdi qarǵys deńgeiine túsirdik. Osydan baryp, ustazdyq qun álsiredi. Búgin kimder ustazdyq mamandyqqa túsedi?
Birinshi: Baiqamai, aqyl beretin adam bolmai, ustazdyq mamandyqqa túsip ketkender, bular birshama jaqsy oqyǵandar, biraq óz aqyly tolǵanda, diplomy boiynsha mamandyǵyn jalǵastyrmaidy kópshiligi.
Ekinshi: Basqa mamandyqqa UBT-da alǵan upaiy jetpei, ustazdyqty amalsyz 3-shi ne 4-shi mamandyqqa tańdaǵandar (eń tómen balmen túsýge bolatyn mamandyq bolǵandyqtan). Al endi kútińiz ózi úshke nemese ekige oqyǵandar balańyzdy beske oqytady dep. Bul – ertegi.
Úshinshi: Tek diplom úshin oqityndar. Bir jaqsy jeri mundailar mektepke muǵalim bolyp barmaidy.
Buǵan dálel, birde jaqyn dosym aýyldaǵy ózi oqyǵan mekteptiń jaiyn aitty. Onyń aitýynsha, 400-den astam bala oqityn aýyldyq mektepte zeinet jasyna jetken eki muǵalim, oblystaǵy kolledjdiń kúndizgi bóliminde oqyǵan eki muǵalim, memlekettik ýniversitettiń kúndizgi bólimin támamdaǵan úsh muǵalim bar eken. Qalǵan elýge jýyq muǵalim syrttai oqyǵandar, satyp alǵandar nemese múlde basqa mamandyq oqyǵandar. Estip otyryp, 400 balanyń taǵdyry úshin jylaǵym keldi. Biraq mundai aýyldar qanshama? Astanalyqtardyń jaiy ózimizge túsinikti bolǵanda.
Ár bala ustazdan tálim alady, al balasynyń bolashaǵy oilantbas ata-ana bolsa da, ustaz týraly oilanbaityn qoǵam bolmaýy kerek.
Ustazǵa baǵa — urpaqqa baǵa
Sýda júzgen kemeniń izi qalmaidy,
Qalsa da lezdik tolqyndar legi jalmaidy,
Basylsa eger tarih betine izgi iziń,
Daýyl, tolqyn máńgi óshire almaidy,
Izsiz qalý adamzat úshin jan qaiǵy, – dep jyrlaǵan qazaqtai uly halyqtyń urpaǵyn tárbielep, artyna sansyz shákirt, mol daryn ielerin ertken ustazdardyń joly – uly jol edi, árine.
«Jaqsynyń jaqsylyǵyn ait, nury tasysyn» – demei me atam qazaq. Árkim jeke bastyń qamymen ketken bul kúnde bas sharýasyn bala tárbiesine almastyrǵan ustaz qaýymyn ulyqtaý, syilaý – árbir óser urpaqqa bultartpas borysh bolsa kerek.
Qat-qabat tirligin qaiyryp qoiyp, úiinde de, jumysynda da bala tárbielegen qaitpas qajyrly ana, daryndy ustazdyń joly edi biz túsken bul shiyr. Bul jol – ár adamǵa ónege jol, qaitpas qajyr syilaityn, baǵyt baǵdar beretin jol edi.
Uly Ybyrai, Shoqan, Abailar bastap, «ultty túzeý – urpaqty túzeýden, urpaqty túzeý – ustazdy túzeýden bastalady.» – dep ulaǵatyn syilaǵan ult ustazy Ahmet Baitursynulynan qalǵan uly joldy basyp ótken ustazdar erligi óz aldyna bir tóbe edi.
Ustazdardyń basqalar nazar aýdara bermeitin qasietteri de mol. Bul qasietter ár azamatqa baǵyt bolsa degen izgi tilek bizden.
Aitalyq, qaitpas erligi, otbasynyń túgemes taýqymetin, mekteptiń sharýasymen qatar alyp júrip, qatar terbetý – ekiniń biriniń qolynan kelmes erlik. Bul – ustaz armany bolý kerek! Ózgeniń balasy dep júrip, óz balasyn umytqan ustazdarymyz qanshama!
Ustazdy syilai bileiik, ulyqtai bileiik. Al, ulyqtaýǵa bolmaityn ustaz – ustaz bolmaǵany abzal!
Urpaq túzelsin desek…
«Halyq túzelýiniń úmiti – jastarda. Sondyqtan, jastardyń qalai oqyp, qalai tárbielenýi – bárinen buryn eskerip, bárinen joǵary qoiylatyn jumys»,- degen eken ótken ǵasyrda ult ustazy Ahmet Baitursynov. Aqiqaty sol. «Erim deitin el bolmasa, elim deitin er qaidan shyqsyn» demeitin be edi bizdiń sheshen jurt. Iá, el ustazyn ardaqtai almasa, bul elde túzý ustanym bolmaq ta emes qoi.
Aryǵa ketpesek te, biraz aqiqaty osy, meni tyńdamasa da, elbasyn tyńdaidy ǵoi, búgingi qolynda tizgini bar qaýym. Sizderde estigen shyǵarsyzdar. «Ziiatker urpaq – eldiń erteńi, daryndy urpaqtardy jetildirý men tárbieleýge basa mán berý – búgingi bilim salasynyń basty mindeti», – degen edi Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Iá, osy urpaqty jurtpen teńestiremiz desek, Muhtar Áýezovtiń: «El men eldi, ult pen ultty teńestiretin nárse – bilim» – dep ketken aqiqatyn sanamyzǵa alǵanmyz durys edi. Ssol bilimge tartar tulǵany qara basynyń qamyn kúitter deńgeige túsirmesek igi edi.
Ustaz bedeli kóterilmei, ult bedeli kóterilmeitini barshamyzǵa anyq edi. Qaitpek kerek?
Bizdegi túiin mynaý. Ustaz bedelin kóterý úshin myna úsh jumysty qolǵa alý kerek deidi mendik aqyl.
Onyń alǵashqysy «Ustazdy turmys bilese, sanany turmys bileidi»- deidi Ejelgi Rim filosofy Tsitseron Mark Týllii. Naryq zamanynda bul eki ese shyndyqqa ainaldy, zamanǵa qarai ómir súrmek kerek deidi, buny qazaq «zamanyń túlki bolsa, tazy bop aiaqtan shal» dep eskertip te edi.
Biraq, ózgeni emes, ustazdy turmys bilese, qoǵamdy saýatsyzdyq bileidi, ustaz Mark Týllii aitqan sana deńgeiinen biik túrmaq kerek. Eger bul sanadan biik turmasa…
Áýeli, bul sanadan biik turmasa, eń aldymen mektepke nietpen barmaidy, amaly joq lajysyzdyqtyń jeteginde ǵana barady. Bundai barý aldyndaǵy bala túgil adamnyń ózin aldaidy, bundai deńgeide sabaqta sapa bolmaidy… Muǵalim qara qazan, qatyn balanyń qamy alańdatqan deńgeide júrse mektepke er muǵalim barmaidy… Mektepte er muǵalimniń azdyǵy, tárbiedegi teńsizdikti keltirip shyǵarady… Bul teńsizdik jastar qatarynda jigersiz jigitter men kók aiyl qyzdardyń kóbeiýine ulasady…
Odan ketti, ustaz bul sanadan biik bolmasa, ustaz isine júrdim bardym qaraidy, qosymsha tabys izdeidi, óz isine izdenispen júrmeidi… Bul ustazdar qosynynyń álsireýin týdyrady, biliksizdigin týdyrady. Bul bilimnen sapa, tárbieden mán ketiredi. Bunyń sońy qoǵamǵa biliksiz urpaq ákeledi, básekege qabiletsiz tulǵa ákeledi…
Odan qala berse, ustaz bul sanadan biik turmasa, ustazǵa qurmet bolmaidy, qurmet bolmaǵan jerde mártebe bolmaidy… Búgingi zamanda árkim mártebeli bolýdy oilaidy, bunyń sońynda mártebesiz mamandyq degen statýs qalyptassa bul salaǵa bilikti jas barmaidy, bilikti qaýym qalmaidy… mártebesi bolmaǵan jannyń árkim jaǵasyna jarmasady, ustazdy syilamai aljasady… Bul urpaqqa usaqtyq ákeledi, baǵalyny baǵalaý dástúrinen aiyrady, bardyń qadirin qashyrady, baǵalynyń qunyn túsiredi…
Eń sońynda, qazaqtyń árkim syilaǵannyń quly degen dástúrin eske túsirsek, tálim alar jurtty syilai almasa, tálim alyp jyrǵatpasy anyq… áýelde Maǵjan aqyn aitqan «tórdi» ustazdardyń ózine qaitara almasaq, urpaq odan úlgi alsyn degenimiz Qojanasyrlaý tirik ekeni barshamyzǵa aian bolsa kerek…
Búginde alǵanyn qaǵazy men qalamyna, kabinetiniń remonty men qajetsiz jinalar qarajatqa, zorlyqpen satylar kontsert biletterine berip, ailyǵy shailyǵyna jetpei keter ustazdardy turmys bilemeidi dep aitý pendeden perishte jasar áýmeserlik bolar…
Mekteptiń jany – muǵalim, — deidi Ult ustazy Ahmet Baitursynuly, iá, bolashaqtyń, máńgilik eldiń irgetasyn quiýshy sheber de ustaz! Búgingi bala, erteńgi eline ie bolar jastardyń baǵbany – ustaz!
Elimizdi shynymen álemniń otyzdyǵyna kirgizemiz, máńgilik el etemiz desek, ustazdardyń jaǵdaiy jasalmaq kerek…
Dúniejúzilik ekinshi soǵysta jermen jeksen bola jeńilip, bázbir saiasatkerler saiasi sahnadan ketti dep boljam jasaǵan Germaniia men Japoniia ǵylym men bilimniń arqasynda ǵana 30 jylǵa jetpeitin ýaqytta ózi jeńilgen elderdi artqa tastady… Álemdi ózine qaratty…
Biz de erteń shynymen básekege qabiletti el ekenimizdi dáleldegimiz kelse, bilim men ǵylymnan basqa súienerimiz bolmasa kerek… Astymyzdaǵy bailyqty, babamyzdyń amanatyn balamyzdyń igiligine jumsaǵymyz kelse jáne sol ǵylymǵa iek súiemek kerek…
Bizde jyl saiyn, tipti ai saiyn reformaǵa ushyraityn bul salanyń dúrbeleńi de ózi júikeden tozǵan ustazdy júnjitip bolǵany da jasyryn emes…
Bilim salasyndaǵy kez-kelgen reformanyń 100 paiyz iske asýynyń alǵy sharty muǵalimderde, muǵalim daiyn bolmaǵan esh reforma nátije bermeidi…
Álem elderi jasap jatyr eken, — dep ala shapqyn bolatyn reformashylar álem elderindegi ustazdyń jaiy men kúii týraly oilanyp kórdi me eken? Ustazdyń bólmesindegi qajettilikteri men qaltasynyń qajittiligin qanshalyqty qanaǵattandyrylyp jatqanyna kóńil aýdardy ma eken…
Ne demek kerek? Bir sózben aitqanda, ustazdy turmys bilese, eldi saýatsyzdyq, memleketti kedeilik bileidi…
Eldiń damýynyń kilti ǵylym-tehnikada, ǵylym-tehnikanyń kilti oqý-aǵartýda, oqý-aǵartýdyń kilti ustazdarda, — deidi, Qytaidyń reformator basshysy Den Siao Pin. Aqiqaty osy da…
Bir aýyz sózge túiindesek, naryq zamanynda ustazdy qaryq qylmasaq, basqanyń bári bekershilik bolmaq…
Ekinshisi, jarnama jáne jarnama. Myna ǵasyr – sondai ǵasyr, úzdik ustazǵa úlken aqparattyq hám áleýmettik qoldaý kerek, bul shyndyǵynda sol úzdik ustaz úshin emes, sol úzdik ustazdyń áriptesterin jigerlendirip, art jaqtaǵy ósip kele jatqan upaqty ustazdyq mamandyqty úlgi etý úshin kerek.
Úshinshisi, zań. Tarmaq emes, ustazdardyń bilimi men quqyn qorǵaityn arnaýly zań kerek.Ustazdardy turaqty jebep otyratyn, basy artyq sharýadan basyn arashalap otyratyn, ótken-ketken, úiinde jasaityn sharýasy qalmai, ustazben alysatyn qaýymǵa shekteý salar kásibi zań men kásibi uiym kerek. Osy jerde eskerte keteiin, bizdegi kerisinshe oryndalatyn zańsymaq nemese qaramaǵyndaǵylardyń quqyn qorǵamaityn kásipodaq sekildilerdiń barynan joǵy artyq.
Tórtinshi dúnie, oqytý jáne synaqtan ótkizý. Iá, muǵalimdikte búgin kimder joq, sol úshin de qaǵazyn tekseretin attestatsiialyq komissiia emes, birtutas formadaǵy kásiptik emtihan kerek, sebep, ustazdar qosyny shala saýatty ustazdardan tazarmai bedel suraý aqymaqtyq bolar. Munda qazirgi dárejede UBT-ny ustazdardyń ózine júrgize salý jetkilikti. El boiynsha ustazdardy kásiptik kýrstardan júieli ár úsh nemese bes jyl saiyn ótkizip otyrý kerek. Osynda jáne eskerte keteiin, dym úiretpeitin ártúrli metodikaǵa tárbieleitin, tek memleketke salmaq salar pedagogikalyq kýrstar qajet emes. Bilimsiz ustazdyń metodikasyn qansha jaqsartsa da, bilimsizdigin isteteri anyq. Sol úshin de, eń aldymen, ár muǵalimge óz mamandyǵynan bilimin jańartyp otyrar keshendi baǵdarly kýrstar kerek.
Besinshi dúnie, ustazdyqqa úzdikterdi tartý jáne sapaly bilim berý. Damyǵan kez kelgen elde ustaz mamandyǵy — nómiri birinshi mamandyq. Eń úzdik mektep túlegi sol mamandyqqa túsedi. Sol úshin de sol elderdiń oqý-aǵartý isi qaryshtap damyp, ǵylym-tehnikasy bizge qýyp jetkizbei barady. Al bizde bári kerisinshe. Ol úshin, árine, joǵarydaǵy aitqan máseleli túitkilder sheshilip, ustazdyq mamandyqqa baratyndarǵa artyq shákirtaqy taǵaiyndaý, tegin jataqhanaǵa ornalastyrý sekildi shabyttandyrý sharalaryn kóbeitý kerek.
Bizde ustazdyq mamandyqqa daiyndaityn joǵary oqý oryndary Abai atyndaǵy pedogogikalyq ýniversitet pen Qazaq qyzdar pedogogikalyq ýniversitetinnen basqasy derlik shet óńirlerde… Ol ýniversitetterdiń zerthanalyq, bazalyq quramy sapaly ustazdar qaýymyn daiyndaýǵa jete me degen suraqqa oilanǵan abazal bolar… Meniń oiymsha, ustazdardy tárbieleýdi tek ulttyq ýniversitet bazasyna berý kerek sekildi. Ustaz sapaly bolmai, bilim sapaly bolmaidy…
Aqtyq dúnie, qaǵazbastylyq! Myna bári elektrondasqan zamanda qaǵazbastylyqty azaityp, muǵalimderdiń shyǵarmashylyq jumysyna mán berý kerek. Muǵalimderdi ótirikke toly qalyń qaǵazyna qarap emes, shákirtiniń nátijesimen baǵalaityn kúige jetýimiz kerek. Taqyryptyq-kúntizbelik jospar sekildi biraz qaǵaz elmizde bir standartta ǵylymi zertteý inisitýttarynda jasalyp daiyndalyp berilýi kerek.
Osy Alty túiin aiaǵyn teń bassa, eldiń erteńi úshin eleýli is bolmaq deimiz. Osy kezde eskertpeske shara joq: álemdik otyz eldiń ishine kirý úshin bilimimizdiń sapasy men nátijesi aldymen suralmaq, al sol úshin ór jaqtaǵy túiindi amalsyz eskermek kerek, áitpese bári ertegi…
Bilim eń úlken bizneske ainalǵan myna zamanda bilimdi ustazdyń suranysy artpaq, sol úshin de ustazdyq básekege qabiletti tulǵasy jetilmek kerek. Sol arqyly keibir usaq túiindi ustazdyń ózi sheshpek kerek. Biz de usaqtap ketpes úshin usaq túiinderge soqpadyq.
Ustaz – ult bolashaǵynyń ainasy. Sondyqtan, bul isti eshqashan erteńge qaldyrýǵa bolmaidy. Ustazdarymyzdyń ulaǵaty kemimesin, ultymyzdyń rýhy álsiremesin, uiaty kemimesin, ulylyǵy artsyn desek, bul isti qoǵam bolyp qolǵa alaiyq!
Aiatjan Ahmetjan
"Egemen Qazaqstan"
.jpeg)