Foto: Qaz365.kz
Dáýren Qýat: Mereke Ábdeshuly, ózińiz bilesiz, eldiń tutastyǵy, birligi degenimiz – búgin aityp erteń umytatyn sóz emes. Eldiń ishki bereke birligin, ulttyń tutastyǵyn biz árqashan oiymyzdan shyǵarmai, berik ustaýǵa tiispiz. Al halyqtyń yntymaǵy ziialy qaýymnyń aýyzbirliginen tabylady dep túsinemin. Siz qalai oilaisyz?
Mereke Qulkenov: Óte durys aitasyń! Aýyzbirlik bolmai, kishi úlkendi syilamai, úlken kishini qurmettemei – bolashaǵymyz buldyr bolýy múmkin. Biyl biz jańa jyldy eki úlken suhbatpen qarsy aldyq. Prezidenttiń suhbatynan basqa, áleýmettik jelilerde eki jazýshynyń suhbaty jaryq kórdi. Birinshisi, Muhtar Maǵaýinniń suhbaty. Jaqsy suhbat. Muhańnyń suhbatynda kópke oi tastaǵan sózder jeterlik. M. Maǵaýinniń mańdaiymyzǵa basqan tulǵalardyń biri ekenin moiyndaýymyz kerek. Men jazýshyny qazaq prozasyna, qazaq ádebietiniń tarihyna, jalpy qazaq tarihyna kóp eńbek sińirgen adam dep esepteimin. Dál osylai tarih pen ádebietke qatar eńbek sińirgen adamdar bizde saýsaqpen sanarlyq. M. Maǵaýinniń jóni qazaq úshin bólek. Onyń aýzynan shyqqan árbir sózin jurt qaǵyp alyp, aqyl-keńes siiaqty qabyldaidy.
Sol siiaqty ekinshi aǵamyz Dýlat Isabekovtyń da eńbegi ushan-teńiz. Ásirese, proza, dramatýrgiia janrynda. Álemge qazaqtyń dramatýrgiiasyn tanytýǵa Dýlattai eńbek sińirgen qalamger kemde kem. Keshegi «Bórtesiniń» ózi qandai keremet dúnie bolyp qabyldanyp jatyr!
Sóite tura, osy eki aǵamyzdyń suhbatynda men ǵana emes, jalpy ziialy qaýym qabyldamaityn tustary bar dep oilaimyn. Dúnieden ótken kisilerge, sonymen qatar, bizdiń úlken tulǵalarymyzǵa kir jaǵyp, aiyp taqqysy kelip turatyn minezderi, ekeýiniń birin-biri moiyndaǵysy kelmeitini unamaidy. Mysaly, «qazaqtyń eń úlken, eń ziialy on jazýshysy kim?» desek, ekeýi de sol ondyqqa kirip turǵan qalamger. Ekeýi de birinen-biri kem emes.
Muhtar Maǵaýinniń sońǵy kezde jazǵan eńbekteri – tórt tomdyq Shyńǵys han týraly shyǵarmalary, Altyn Orda týraly shyǵarmalary. Ózi osy shyǵarmalardy sharshap-shaldyǵyp bitirip, endi sál kidiris jasap demaltyndyǵyn aityp otyr. Bul qazaqtyń tarihyna, bizdiń ádebietimizge, mádenietimizge qosylǵan úlken úles qoi.
Sondai aǵalardyń aýzynan pendeshilik áńgimelerdiń shyqqanyn men jaratpaimyn. Sondyqtan sońynan kele jatqan inileri retinde ekeýmizdiń pikir bildirgenimiz jón shyǵar. Birinshiden, Turar Rysqulov – qazaqtyń qairatker uly, qazaq úshin kóp eńbek sińirgen tulǵa. Árine, kemshiligi bolǵan shyǵar. Arhivte Rysqulovqa qatysty biraz dúnieler bar dep estimiz. Biraq ol da Stalindik qýǵyn-súrginniń qurbany boldy ǵoi. Tek sol úshin de onyń keibir qatelikterin keshirýge bolmai ma?!. Rysqulovty bir jaqty kústánalai bergennen ne utamyz? Bizdiń ómirimizdi, ádebietimizdi, tarihymyzdy bilmeitin jastarǵa Muhańnyń aitqan sóziniń bári ǵibyratty sóz bolyp qabyldanady. Jastar Muhańnyń sózine erip, aitqanymen kete berýi múmkin. Mysaly, Sherhan Murtaza kimnen kem edi?! Sheraǵań táý eter táýelsizdigimizdiń týyn qasqaiyp turyp kótergen erlerdiń biri. Tilimizdiń konstitýtsiialyq mártebesine laiyq bolýyn bilikten talap etip qalai sóiledi? Qandai óreli sózder aitty?!. Al ony bizdiń burynǵy Prezidentimizdi qoldap aitqan bir jyly sózi úshin joqqa shyǵaryp, bul ómirden syzyp tastaimyz ba?
Sol siiaqty Muhtar Shahanov. Ol da qazaqtyń úlken tulǵasy, qabyrǵaly aqyny. «Tanakóz» degen poemasynan bastap, ánderine jazǵan mátinderi, Mahambet týraly balladalaryn aitar bolsaq, onyń bárin qalai joqqa shyǵarasyń?..
Bir estelik aitaiyn. «Jalyn» jýrnalynyń redaktsiiasy kók bazardyń túbinde, Almaty Energiia mekemesiniń ǵimaratynda turatynbyz. Men jumystan shyǵyp kele jatqanda, Muhtar Maǵaýin aǵamyz bazar jaqtan kele jatyr eken. Maǵan: «Ái, Mereke, otyr ǵoi áne, aǵalaryń. Jeltoqsan týraly bireýi birdeńe dei almady. Biz qazaq osymyz, eshteńe aita almaimyz. Úide ǵana mińgirlep birdeńe aitqan bolamyz», – dep edi. Ertesine tańerteń Muhtar Shahanovtyń Jeltoqsan týraly málimdemesi jarq ete qaldy. Mundai adamnyń eńbegin, erligin qalai ǵana syzyp tastaimyz?
M. Shahanovtyń kórkem shyǵarmalary men onyń el qamyn jep úlken isterge úles qosqan eńbegin joqqa shyǵarsaq, bizdiń zamanymyzdyń mazmunynda kemdik bolar edi.
Sol siiaqty Dýlat aǵamyzdyń da shyǵarmalary óz biiginde qalady. Oǵan kámil senemin. Sóite tura múiizi qaraǵaidai eki aǵamyz usaq-túiek nárselerdi búkil halyqtyń nazaryna, qulaǵyna jetkizýge tyrysyp bolmaityn sózge barady. Menińshe, M. Maǵaýin de, D. Isabekov te dýaly aýyz bolyp, qazaqtyń bolashaǵy, ádebieti, tarihy týraly jaqsy áńgimeler aityp, eshkimniń namysyna timei, eshkimniń ótkenine «úkim júrgizbei», halyqqa kerek abyzdardyń sózin aitar ýaqyty boldy dep oilaimyn.
Qazaqta Muhtar aǵamyzdyń dosy, kúni keshe ǵana dúnieden ótken Ábish Kekilbaev degen jazýshy boldy. Ol bala kezinen, mektepte júrgennen ádebi synmen shuǵyldandy. Kóptegen jazýshylardyń shyǵarmalaryn syn sadaǵyna aldy. Biraq, ol eseie kele sonyń bárin toqtatty. Eshkimniń kemshiligin aitqan emes. «Sen mynany istemediń», – dep bireýdiń kózine shuqyǵan emes. Qabaǵyn túiip, basyn shaiqap, ary qarai úndemei otyryp qalatyn. Bul da bolsa úlken kóregendilik dep bilemin.
Sózdiń qysqasy, eki aǵamyzdyń jańa jyldy osylai bir teketires suhbatpen bastaǵany maǵan onsha unamady. Árine, qazir Muhań alysta júr. Biraq, qazirgi jahandaný zamanynda qaida júrseń de ózińniń elińdi umytpaisyń. Qaida júrseń de elińe qyzmet jasaisyń. Ol kisiniń eńbegi ushan-teńiz. Mysaly, «Altyn Orda» atty eki tomdyq shyǵarmasy – búkil qazaq tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan úlken jańalyq bolýy múmkin. Men solai dep qabyldaimyn. Óitkeni ol kisi solai jazady.
Dáýren Qýat: Maǵaýinniń tarihty jańasha jazýy baba tarihymyzdy oqytýdyń sony tásili boldy dep oilaimyn. Kásibi tarihshylar bar. Biraq olardyń jazǵan eńbekteri jurttyń bárine birdei uǵynyqty, túsinikti dep aita almas edik. Keide tarihshylarmen áńgimelese qalsań, «oi, jazýshylar jaza beredi ǵoi», – deidi. Biraq sol tarihshylarymyzdyń tarih dep jazyp júrgenderi jazýshylardyń qalamynan shyqqan tarihi kórkem shyǵarmalar siiaqty oqyla bermeidi. Jalpy bizdiń qazirgi tarihshylarda izdenis bar, biraq derektanýda, tulǵataný máselesinde olarda anyq pozitsiia joq pa dep qalamyn.
Muhańnyń «Qazaq tarihynyń álippesi» degen shyǵarmasy toqsanynshy jyldary qoldan-qolǵa ótken óte qundy eńbek boldy. Qazaq handyǵynyń qurylýy, handardyń missiiasy týraly túsinikti, derekti, óte anyq, uǵynyqty jazylǵan dúnie – «Qazaq tarihynyń álippesi». Oqý aǵartý ministrligi «Qazaq tarihynyń álippesin» bilim berý baǵdarlamasyna engizip, mektep oqýshylarynan bastap, joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine deiin oqytsa, abzal bolar edi.
Mereke Qulkenov: Iá, durys aitasyń. «Qazaq tarihynyń álippesi» eńkeigen qarttan eńbektegen balaǵa deiin uǵynyqty qundy eńbek qoi.
Dáýren Qýat: Endi bylai, bizdiń keshegi alashordashyl ǵaziz aǵalarymyz, kommýnisshil bolsa da, ultyn súigen aǵalarymyz osy zamanda ómir súrip jatsa dep qiialdanyp kóreiikshi. Solar búgingi aǵa býyn qalamgerler siiaqty bir-biriniń eńbegin joqqa shyǵaryp, mansuqtar ma edi?
Mereke Qulkenov: Óte jaqsy suraq qoiyp otyrsyń! Olar, ras, bir birin joqqa shyǵaryp, biriniń jaǵasynan biri almas edi. Óitkeni alashordashylar 1928 jyldan bastalyp ustalyp, tergelip, qamalyp jatty ǵoi. Qaisybiri qapastan aman esen qaityp keldi. A. Baitursynovtar osynda kerzi etikpen, ústinde shinel – jumys taba almai júrgen. Sonda eshkim-eshkimniń kózin shuqyǵan joq. Jumysqa alǵyza almaǵan shyǵar. Biraq, bári birin-biri túsindi, jaqyndasty. Mine, ulttyń múddesin oilaǵan ulylardyń bolmysy.
Qazir bizde Dýlat Isabekov pen Muhtar Maǵaýinnen basqa keiingi urpaqqa aqyl aitatyn kim qaldy? Árine, bar ǵoi biraz aǵalarymyz.
Dáýren Qýat: Árine, bar. Al endi osy bizdiń aǵalarymyzdyń boiynda bir mindetsiný bar siiaqty. Ózderiniń shyǵarmalaryn, ózderiniń osyndai biikke kóterilgenderin mindetsinip júretin minezderi árkez kórinip qalady. Qaita ainalyp jańaǵy suraqqa kelsek. Eger alashordashylar bolsa she? Olar mindetsiner me edi halyqqa?
Mereke Qulkenov: Mindetsinbeidi ǵoi. Tek qazaq degen ulttyń múddesin ǵana oilady olar. Olar jáne alǵan betterinen qaitqan joq. Eshkimdi mensinbeitin tákápparlyq bolǵan joq olarda. Mysaly, Áýezovti, Aimaýytovty, Maǵjandy qara, «han balasynda qazaqtyń haqysy bar edi, tiri bolsam qazaqqa qyzmet qylmai qoimaimyn» degen Álihannyń sózi qandai! Saiasi kózqarastar turǵysynan birimen-biri aitysyp qalǵan kezderi árine, bolady. Biraq ultynyń aldynda olar pendeshilikke salynyp, eshqashan bir-biriniń jaǵasynan ustap, kózinen shuqyǵan joq dep oilaimyn.
Dáýren Qýat: Olardy Sádýaqasovshylar, Rysqulovshylar degenniń ar jaǵynda sol kezdegi saiasat turǵan joq pa? Tulǵalardy bir-birine qarsy qoiyp, aidap salýdy kózdegen jymysqylar bolǵan joq pa? Qalai oilaisyz?
Mereke Qulkenov: Saiasat tur. Ar jaǵynda kommýnistik partiianyń ideiasy men oilary tur. Stalin jáne onyń ainalasyndaǵy surqiialar qazaqtyń ardager uldaryn, ultyn súigen erlerdi qurtyp jiberýge tyrysty jáne ony jasady da. Qaita bizdiń baǵymyzǵa M. Áýezov, Q. Sátpaev, A. Jubanov, Á. Ermekov syndy tulǵalar aman qaldy. Biraq negizin joq qylyp jiberdi ǵoi. Eldiń basynan ótken sondai surqiia, zulmat zamannyń qasyretin bile tura aǵalarymyzdyń artyq sózderge baryp jatqany óte yńǵaisyz jaǵdai. Ekeýi de birinen biri ótken talantty adamdar.
Dáýren Qýat: Ekeýi birin-biri tolyqtyryp turǵan, qazaq ádebietin qalyptastyrǵan tulǵalar ǵoi. D. Isabekovtyń «Súiekshi» shyǵarmasy qandai. Qoldan-qolǵa alyp oqydyq kezinde.
Mereke Qulkenov: Iia, árine, M.Maǵaýinsiz qazaq ádebieti men tarihyn elestetý múmkin emes. Dýlat ta sol siiaqty qazaq dramatýrgiiasynyń kóshbasshysy dep aitýǵa bolady. Povesteri, áńgimeleri qandai! M. Maǵaýin atalǵan suhbatynda «Kókmunardaǵy» keiipker «meniń ózim» depti. Ol shynynda da sondai. Bul shyǵarma shyqqan kezde bizder jas jigittermiz ǵoi. Óre-túregeldi qazaqtar. Túsingen joq ol kezde «Kókmunardy» eshkim. Synaýshylar kóp boldy. Biraq ol keremet shyǵarma edi. Bizdiń jańa arnaǵa burylǵan ádebietimizdiń bastaýynda osy «Kókmunar» tur.
Dáýren Qýat: «Stalinniń zamany» degen almaǵaiyp, alasapyranǵa toly sumdyq zaman boldy. Adam túsinip bolmaityn, qarańǵy túnek siiaqty zaman ol. Sondyqtan biz ol zamanǵa basqasha prizmada qaraýymyz kerek siiaqty. Iaǵni, bizde derektaný, tulǵataný degen birinshi orynǵa shyǵýy tiis. Árkim qolyna tigen derekti ala salyp, «ol bylai jasaǵan», «ol satqyn», «ol halyqty torǵaidai tozdyrǵan» dep aita beretin bolsaq, eldiń ishin alataidai búldire túsemiz be dep oilaimyn.
Mereke Qulkenov: Seniń de esińde bar shyǵar. N. Nzarbaevtyń aldynda Sh. Murtazanyń aitqan sózi qazir jurttyń aýyzynda júr. Senbeseńder áleýmettik jelilerden ońai taýyp alýǵa bolady. Sol jerde qalai keremet aitqan. Sonda Nazarbaev janynda otyr. Odan artyq qalai aitýǵa bolady?
Dáýren Qýat: «Arany ashylǵan qyran ne ańdy alady, ne ańshynyń ózin alady» degen edi Sheraǵań. Al sondai Sheraǵańdy biz «satqyn boldy», «biliktiń aldynda tómendedi» dep aita alamyz ba?! Ol kisi keshegi «Leninshil jas», myna búgingi «Qazaq ádebietinde» batyrlyq minez tanytqan bas redaktor bola bildi. «Qazaq ádebietiniń» búgingi, sońǵy sanynda jariialanǵan, ózińiz bilip otyrǵan bolarsyz, Qaiym-Munar Tábeevtiń «Kartada joq qala» degen maqalasyn. Sol kezde Kremldiń sheshimimen Balqashtyń oń jaǵalaýyna jasyryn túrde AES salynbaq bolǵan. Sol qupiia qala týraly jas jýrnalist Tábeev jazyp, sony Sheraǵań «Qazaq ádebietinde» jariialap, sumdyq sensatsiia jasaǵan ǵoi. Sheraǵańnyń jelkesinde ol zamanda qylyshyn qairap qyzyl tsenzýra tur, biraq ol qoryqpady, taisalmady, álgi maqalany shyǵardy. Óz basym Sherhan «bilikke satylyp ketipti», «halqyna qarsy sóiledi» degen aiyptaýlardy qabyldai almaimyn.
Mereke Qulkenov: Sheraǵańdy, Á. Kekilbaevty, M. Maǵaýindi, D. Isabekovty ár óńirdiń týmasy dep bóle jara qaraýǵa bolmaidy. Bular bizdiń ulttyq brendimiz, ulttyq tabysymyz, mańdaiymyzǵa basqan aǵalarymyz.
Keide oilaimyn, Dýlat Isabekov: «Altyn Orda týraly jazypsyń, Muhtar. Búkil tarihshylar jazbaǵan dúnieni jazdyń, rahmet saǵan!» – degen biraýyz sóz aitsa, Muhań Dýlatqa: «Sen «Bórteni» keremet jazdyń, azamatsyń!» – dese ekeýi de marqaiyp qalar edi-aý. Ádebiet osylai jasalady. Ulttyń ishki birligi tulǵalardyń bir-birin tanyp, moiyndaýy arqyly uiysa túsedi. Olarǵa osydan basqa ne kerek, eshteńe kerek emes. Osylaisha keiingi urpaqty tárbieleimiz. Birin-biri syilaýdy, bir-birinen kishireiip turýdy úirenetin ýaqyt keldi ǵoi dep oilaimyn qazaqqa.
Dáýren Qýat,
