Jazýshy, dramatýrg Rahymjan Otarbaev Atyraý oblystyq Mahambet atyndaǵy drama teatry sahnalaǵan «Ábýtálip ápendi» tragikomediiasyn 1991 jyly jazypty. Bul Rahymjannyń dramatýrgiia degen tyńǵa salǵan alǵashqy túreni edi. Sodan beri Otarbaev qalamynan uzyn sany jiyrmaǵa jýyq pesa ómirge kelipti.
Onyń dál osy janrǵa degen mahabbaty da, eńbegi de eresen boldy. Bir qozdasa, qaiyrý bermei qaýlata jazatyn qara sózdiń has sheberin dramatýgriianyń tylsym álemi jatyrqamady. Prozasyndaǵy qoltańbasynyń erekshe ekenin á degennen baiqaǵan jazýshy Smaǵul Elýbai: «Qazaq ádebietinde Músirepovtiń jolyn jalǵastyrǵan birden-bir jazýshy – Rahymjan Otarbaev» deýi de sondyqtan ǵoi. Al endi qysqa ǵana sahna sýretteri men qozǵalysty, sosyn dál de shymyr dialogtarmen ǵana kórermenin tyrp etkizbei ustap otyrar tartysty dramalyq shyǵarma jazý úshin qaýmalap kelgen qalyń sózdiń bárin qaǵazǵa tóge almaisyń. Baiandaý – prozalyq shyǵarmanyń qabyrǵa kirpishi desek, dramalyq shyǵarmada endi siz (birli-jarym tireý bolsa bolar, bolmasa ol da joq), qabyrǵasyz úi turǵyzý kerek bolady. Mine, dramatýrgiianyń dál osy ereksheligi «qara sózdi qoisha aidaityn» Rahańdai jazýshyǵa ózin-ózi tusaýlaý boldy desek, artyq aitpaimyz. Jalpy, qazaqta jazýshy kóp bolsa da, dramatýrgtyń sanaýly bolatynynyń bir sebebi de osynda jatsa kerek. Keibir jazýshylarymyz prozadaǵy sol kósile shapqan betimen dramatýrgiianyń aýlasyna kirip ketip, sahnalyq qoiylymnyń qabyrǵasyn aspai-saspai saman kirpishten órip otyrǵanynda, kórermenniń uiyqtap qalatyn kezderi de bolǵany ras. Dramada tartysqa qurylǵan dialog alǵa jeteleýi kerek. «Birde Rahańnyń ózbek teatry qoiǵan spektaklin eki ret tamashalaǵanym bar. Keide kóshede sulý áiel kórip qalsam: «Janym, Anfisa!» dep aityp qalatyn kezderim bolady. Dramanyń áseri ǵoi...», - depti, Otarbaev dramatýrgiiasy jaiyndaǵy jýrnalist saýalyna bergen jaýabynda jazýshy, marqum Talǵat Keńesbaev.
Otarbaev drmatýrgiianyń bul qiyn asýyn da baǵyndyra bildi. Tipti dramatýrgiiaǵa (ol bireýge unar, unamas) ózindik kózqaraspen, ózindik tásilmen keldi. Bul sózimizge «Abai – sot» pesasy dálel. 1995 jyly Bishkektegi Halyqaralyq Aitmatov teatry qoiǵan bul pesa ádettegi tulǵalar týraly jazylatyn pesalardan ózgesheleý shyqty. Onda Abaidyń kózimen búgingi kúnge qaraý maqsat etilipti. Pesada Abai eskertkishten túsip, Almatyny aralaidy. Qalanyń ákimine kezdesip, suraqtar qoiady. Tipti bazarǵa baryp, saýda jasap otyrǵan búginginiń Dildásin, Áigerimin kóredi. Tosyn ba? Árine, tosyn. Bul – «Abai bizdiń búgingi halimizdi, rýhani kúiimizdi kórse ne der edi?» degen saýalǵa jaýap izdegen dramatýrgtiń ózgeshe tásili edi.
Rahymjan shyǵarmashylyǵynyń negizgi tini – ózi ómir súrip otyrǵan ýaqytqa oi salý. Ony oǵan ýaqyttyń ózi itermelegendei. Óitkeni, Táýelsizdikke qoly jetkenmen, aldaǵy baǵdary men bolashaǵyna oiy jetpei ańtarylyp qalǵan jurttyń óz bolmysyna úńilýge shamasy kelmei ábigerge túsken ólara ýaqyt onyń qalamyna salmaq túsirdi. Endi oǵan Abaidy anaý zamannyń arpalysyna salyp qoiyp qyzyqtap otyrý qisynsyz kórindi. Óz ýaqytynyń kesirli kemshilikteri Abai kózimen qaraǵanda anaǵurlym anyq kórinetinin paidalana bildi.
«Bas» pesasy da sol taqylettes. Onda qylyshy jalańdaǵan Mahambet joq. Kórden qazylyp alynǵan bas qana bar. Almatyda on jeti jyl boiy jertólede jatqan Mahambettiń basy. Biraq ony óltiretin Yqylas, jan joldasy Isatailar bar. Eń qyzyǵy, olar – búgingi zamannyń keiipkerleri. Mahambettiń ainalasyndaǵy esimdermen kórinis beredi. Biri ministr, bireýi direktor, endi biri ǵalym bolyp shaýyp júr. Al endi búgingi kúnniń Yqylasyn kór de otyra ber, Isataiynyń jaǵdaiyn kór... Bári-bári kóz aldyńyzdan óte beredi. Ishiń ýdai ashidy, uialasyń, qinalasyń. Ǵajap sheshim árine! Qalam qýaty qoǵamnyń qandy irińin qalai syǵatynyn, syrqatyn qalai emdeitinin osydan-aq kórýge bolady.
«Rahymjan Otarbaev – intellektýaldy qazaq prozasynyń HHI ǵasyrdaǵy ozyq ókili» depti «adamzattyń Aitmatovy» atanǵan áigili jazýshy Shyńǵys Tórequluly. Endeshe, sol intellektýaldy tanym Otarbaev dramatýrgiiasyn da biikten kórsete bildi. Avtordyń «Dvoinik» atalatyn pesasynyń filosofiiasy sumdyq. Osy kún ǵana emes, bolashaq adamdardyń negizgi dertiniń diagnozy desek te bolady. «R. Otarbaev dramatýrgiiasynyń jii sahnalanýy álemdik iri máselelerdi kóterýinen» degen eken bir suhbatynda qalamgerdiń bala kezden bergi dosy, jýrnalist Tańatar Dáreluly. Bul paiymnyń tiianaǵyn osy shyǵarmadan naqty kórýge bolady.
Aqshanyń jolynda basy qaýip-qaterde qalǵan Baiǵa «kúieýbalamyn» dep, (qaryndasyn almaq oiy bar), Amerikadan kelgen alaiaq – Kong – Qonbai dvoinik taýyp bermek bolady. Bir sahna kórinisinde bai: «Másele bylai. Uly adamdardyń... bailardyń... (túshkirip) járekimalla... bári de dvoinik ustaǵan. Tipti ýchastkovyi politsiianyń da dvoinigi bar. Túnimen álginiń kiimin kiip alyp ysqyryp shyǵady. Sen myna meniń...», - dei bergende, onyń potentsialdy «dvoinigi» aqsha úshin bul róldi «oinaýǵa» onyń sózin aiaqtatpai-aq kelise ketedi, óz ómirine tónetin tikelei qaýipti tipti eskermeidi de.
Bul pesada Otarbaevqa tán ashy sarkazm de bar. Rahań sóz emes, oi qýatyn qalamger retinde qoǵamdaǵy dendegen derttiń syn kótermeitin jaǵdaiyn dóp basyp, ashy mysqylman synaidy. Bul erekshelik pesadaǵy dialogtardan ashyq emes, astyrtyn, anyq emes, názik ańǵarylyp turady. Bul pesada almastyrýǵa bolmaityn nárselerdi de almastyra bastaǵan adamdardyń áreketi komediialyq janrda kórsetilgen. Myna bir kóriniske mán bereiik:
«II ShAITAN: Ái, dvoinik, biz shaitan degen jurtpyz.
DVOINIK (shoshyp, baqyryp): Shai-tan?!
I ShAITAN: Iá, shaitan. Sen bizge janyńdy sattyń.
II ShAITAN: Janyń myna dorbanyń (kórsetip) ishinde.
I ShAITAN: Endigi esimiń – Bai. Solai ma, dvoinik?
II ShAITAN: Janyńdy qanshaǵa satqanyń esińde me?
DVOINIK: (qaltyrap): Tapqan tabystyń on paiyzy.
I ShAITAN: Á, solai de. Biz aqshaǵa dýalap Baidyń da janyn satyp alǵanbyz. Ol – qazir tiri múskin.
DVOINIK: Men Bai emespin. Qaitaryńdar janymdy!
II ShAITAN: Qaitý joq. Janyń tánińdi qashyp shyqqan».
Ómirde óz bolmysyn, óz qýanyshyn, óz muńyn joǵaltyp múlde basqa adamdardyń rólin somdap júrgen pendeler týraly budan artyq qalai aitýǵa bolady? Olardyń qasiretin dvoiniktiń sonshama aqshaǵa kelise tura, «qaitar janymdy» degen jalǵyz aýyz sózimen-aq beredi. Ol shyn máninde óziniń janyn «qaitarǵysy» keledi. Óz áreketine ókingendei bolady. Biraq ómirdiń máni aqsha dep biletin rýhani múgedek jan túpki oiynan ońaishylyqpen ajyramaq emes. Pesadaǵy Qonbaidyń janyn shaitandar aqsha men arsyz alaiaqtyqqa aiyrbastadyq dese, baidyń qaryndasynyń janyn jáleptikke iterip, áielin altynmen arbap alǵandaryn aitady. Bularǵa qarama-qarsy beine – shal ákesi. Adalynan týǵan, aram sút ishpegen oǵan shaitandardyń áli kelmeidi, mańyna jýi almaidy. Pesa sońynda tap-taza búldirshin balalar janyn satpai, kisiligin saqtap qalǵan sol keiipkerdi «atalap» qaýmalaǵany – jan dúnień tynys tabar keremet sheshim. Adamdardyń eń jyly uiasy – adamshylyǵy saqtalǵan keýde ekenin qapysyz sezinesiń. Balalar da sol jyly uiaǵa qarai júgiredi. Endi sen de bolashaq urpaqtyń da panalar jeri, betke alar baǵyty sol adamshylyǵy bar asyl keýde bolsa eken deisiń. Sosyn... sosyn ózińe úńilesiń...
Sol jalt-jult etken aldamshy shaitani oiǵa erik bermegen, adam degen jaratylystyń mán-mazmunyn boiynda ustap qalǵan ÁKE:
«...Sender aqshanyń tilin bilmegenmen, adamnyń tilin umytqansyńdar. Óńsheń, shaitan iektegender!» deidi. Ol – almastyrýǵa bolmaityn adamdaryńnyń tili... Almastyrýǵa bolmaityn jaqynyńnyń júregine jol tabar jan tilin umytý – búgingi kúngi adamzattyq qasiret emei ne?
Rahymjan Otarbaev jal-kekildi jyǵylǵan jaǵyna sipap, kóptiń yńǵaiyna kóne salatyn jaltaq jazýshy emes. Sondyqtan da ol «Jáńgir handy» jazdy. Mahambettiń «Han emessiń, qasqyrsyń» degen Mahambettiń bir aýyz sózimen jurttyń jadyna jaǵymsyz obrazy sińip qalǵan Jáńgir hannyń qanshama iri eńbekterin, arman-muratyn aiqyn kórsetip berdi. Rahymjan Otarbaevtyń tarihi tulǵalar týrasyndaǵy «Beibarys sultyn», «Syrym batyr», «Mustafa Shoqai» syndy pesalary joǵaryda aitqanymyzdai olardyń ómiri jolyndaǵy oqiǵalardyń qýalaǵan túzý jelige emes, shym-shytyryq tartystar tusyndaǵy tulǵalyq tuǵyry men azamattyq arman-muratyn áigileýge tyrysty. Al, ol joldaǵy eńbektiń ushy-qiyry joq. «Beibarys sultan» pesasyn jazýy úshin áldeneshe ret Kairge barǵanynyń ózi bólek hikaia. Munyń bári shaǵyn maqalanyń shanaǵyna siiar áńgimeler emes ázirge.
Ol aitpaq oiynyń yńǵaiyna janrdy jaqsy tańdai bildi. Pýblitsistikalyq oilaryn ótkir suhbattar berse, keńirek asha túser obrazdardy prozanyń dańǵylyna salsa, adamnyń túrli áreketterimen óziniń jan dúniesin soiyp salar tusta dramatýrgiiaǵa júgingendei.
Birde baýyrynan jaraǵan arǵymaqtai jazýshy aǵamyzdy kórip qalyp, sálem bergenbiz. «Aǵa, suhbatyńyzdy oqydyq» dedik. «Suhbatyńdy oqydyq» dep habarlasqan jurt telefonǵa maza berer emes, solar nege «áńgimeńdi, romanyńdy, pesańdy oqydyq» demeidi eken, á?» - dep ázildedi. Árine, zildi-aq ázil. Kórkem shyǵarmanyń qýaty alapat qoi! Sóitse de, Rahańnyń dara tulǵasy qaimana qazaqty eliktiretin, jurt kitaptarynan bólek, Rahańnyń óz bolmysyn tani túsýge, sózin qumarta tyńdai túsýge umtylatyn edi.
Avtordyń «Aktrisa» pesasyn oqyǵan áigili teatr synshysy Áshirbek Syǵai ábden kúlip: «Muny qoisa, orystar qoiady...» degen eken. Óitkeni, onda sol teatr salasyndaǵy adamdarynyń arasyndaǵy kózge kóriner-kórinbes kóp tartysty, ashyǵyn aitqanda adam uialatyn sondai qiturqy isterin aiaýsyz aqtaryp beredi.
«Fariza men Muqaǵali» pesasynda Muqaǵali jatqan aýrýhananyń aldynda sóilesip otyrǵan eki aqynyń dialogynda:
«FARIZA: Aǵa, sońǵy kezde bireýler óleńderimdi kóp maqtap júr.
MUQAǴALI: Bilem, biraq maqtaý da qaryz aqsha siiaqty. Keri qaitarýyń kerek. Kóp ala berme.
FARIZA: Dosym az.
MUQAǴALI: Azy durys. Malǵa dostyq barynan joǵy. Al, janǵa dos, mysaly, mende eshkim joq, senen basqa, Fariza. Asqar Súleimenov te osyny aityp edi. Seniń bir erligińdi estip sheksiz riza bolǵanym-ai.
FARIZA: O, qandai erlik?
MUQAǴALI: Asqardyń shet jurtta oqityn ulyna asa kóp aqsha kerek bop... zyr júgirgen. Taptyra ma? Joq ta, joq! Sonda sen úiine kelip: «Ái, dýana, má, qaitarmai-aq qoi. Al» dep bir býma aqshany laqtyryp ketipsiń.
FARIZA (qysylyp): Ony nesine aitty eken? Satqyndyqty pánide kóp kórdińiz be?
MUQAǴALI: Kóp kórdim. Óte! Adamdarmen aralaspasań, kún kóre almaisyń, al aralassań, kún kórsetpeidi.
FARIZA: Mansap pen dańq she?
MUQAǴALI (bas shaiqap): Bári baiansyz. Ýaqytshalyq. Aq qaǵazǵa túsken qara tańba bolmasa...
FARIZA: Aǵa, sharshattym bilem, palataǵa baryp demalyńyzshy».
Fariza da, Muqaǵali da – ózi! Iá, Rahymjan Otarbaevtyń ózi! Onyń jany, bolmys, minezi jan syry óziniń kórkem shyǵarmalarynda. Sondyqtan da ol «solar nege «áńgimeń, romanyńdy, pesańdy oqydyq» demeidi eken á?» deidi... Ony aityp jetkizý múmin emes...
Biz biletin bertingide adal oiynyń adamzat sanasyna jetýi jolynda janyn da, malyn da aiamaǵan bir qazaq qalamgeri bolsa, ol – Rahań! Mazasyz kúnder men uiqysyz túnderi aq qaǵazdy qara siiamen mórlep, shyndyǵynda odan ózgeniń bári baiansyz, ýaqytsha ekenin taǵy bir dáleldep kete bardy.
Sondai, qasqaiyp kelip, qasqaiyp kete barǵan táýelsiz qazaqtyń erkin oiymen endigi urpaq aq qaǵazdyń betinde, teatrdyń sahnasynda syrlasady... Bul ǵumyr – uzaaaq ǵumyr!..
Ularbek Nurǵalymuly
