جازۋشى, دراماتۋرگ راحىمجان وتارباەۆ اتىراۋ وبلىستىق ماحامبەت اتىنداعى دراما تەاترى ساحنالاعان «ەبۋتەلٸپ ەپەندٸ» تراگيكومەديياسىن 1991 جىلى جازىپتى. بۇل راحىمجاننىڭ دراماتۋرگييا دەگەن تىڭعا سالعان العاشقى تٷرەنٸ ەدٸ. سودان بەرٸ وتارباەۆ قالامىنان ۇزىن سانى جيىرماعا جۋىق پەسا ٶمٸرگە كەلٸپتٸ.
ونىڭ دەل وسى جانرعا دەگەن ماحابباتى دا, ەڭبەگٸ دە ەرەسەن بولدى. بٸر قوزداسا, قايىرۋ بەرمەي قاۋلاتا جازاتىن قارا سٶزدٸڭ حاس شەبەرٸن دراماتۋگرييانىڭ تىلسىم ەلەمٸ جاتىرقامادى. پروزاسىنداعى قولتاڭباسىنىڭ ەرەكشە ەكەنٸن ە دەگەننەن بايقاعان جازۋشى سماعۇل ەلۋباي: «قازاق ەدەبيەتٸندە مٷسٸرەپوۆتٸڭ جولىن جالعاستىرعان بٸردەن-بٸر جازۋشى – راحىمجان وتارباەۆ» دەۋٸ دە سوندىقتان عوي. ال ەندٸ قىسقا عانا ساحنا سۋرەتتەرٸ مەن قوزعالىستى, سوسىن دەل دە شىمىر ديالوگتارمەن عانا كٶرەرمەنٸن تىرپ ەتكٸزبەي ۇستاپ وتىرار تارتىستى درامالىق شىعارما جازۋ ٷشٸن قاۋمالاپ كەلگەن قالىڭ سٶزدٸڭ بەرٸن قاعازعا تٶگە المايسىڭ. بايانداۋ – پروزالىق شىعارمانىڭ قابىرعا كٸرپٸشٸ دەسەك, درامالىق شىعارمادا ەندٸ سٸز (بٸرلٸ-جارىم تٸرەۋ بولسا بولار, بولماسا ول دا جوق), قابىرعاسىز ٷي تۇرعىزۋ كەرەك بولادى. مٸنە, دراماتۋرگييانىڭ دەل وسى ەرەكشەلٸگٸ «قارا سٶزدٸ قويشا ايدايتىن» راحاڭداي جازۋشىعا ٶزٸن-ٶزٸ تۇساۋلاۋ بولدى دەسەك, ارتىق ايتپايمىز. جالپى, قازاقتا جازۋشى كٶپ بولسا دا, دراماتۋرگتىڭ ساناۋلى بولاتىنىنىڭ بٸر سەبەبٸ دە وسىندا جاتسا كەرەك. كەيبٸر جازۋشىلارىمىز پروزاداعى سول كٶسٸلە شاپقان بەتٸمەن دراماتۋرگييانىڭ اۋلاسىنا كٸرٸپ كەتٸپ, ساحنالىق قويىلىمنىڭ قابىرعاسىن اسپاي-ساسپاي سامان كٸرپٸشتەن ٶرٸپ وتىرعانىندا, كٶرەرمەننٸڭ ۇيىقتاپ قالاتىن كەزدەرٸ دە بولعانى راس. درامادا تارتىسقا قۇرىلعان ديالوگ العا جەتەلەۋٸ كەرەك. «بٸردە راحاڭنىڭ ٶزبەك تەاترى قويعان سپەكتاكلٸن ەكٸ رەت تاماشالاعانىم بار. كەيدە كٶشەدە سۇلۋ ەيەل كٶرٸپ قالسام: «جانىم, انفيسا!» دەپ ايتىپ قالاتىن كەزدەرٸم بولادى. درامانىڭ ەسەرٸ عوي...», - دەپتٸ, وتارباەۆ دراماتۋرگيياسى جايىنداعى جۋرناليست ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا جازۋشى, مارقۇم تالعات كەڭەسباەۆ.
وتارباەۆ درماتۋرگييانىڭ بۇل قيىن اسۋىن دا باعىندىرا بٸلدٸ. تٸپتٸ دراماتۋرگيياعا (ول بٸرەۋگە ۇنار, ۇناماس) ٶزٸندٸك كٶزقاراسپەن, ٶزٸندٸك تەسٸلمەن كەلدٸ. بۇل سٶزٸمٸزگە «اباي – سوت» پەساسى دەلەل. 1995 جىلى بٸشكەكتەگٸ حالىقارالىق ايتماتوۆ تەاترى قويعان بۇل پەسا ەدەتتەگٸ تۇلعالار تۋرالى جازىلاتىن پەسالاردان ٶزگەشەلەۋ شىقتى. وندا ابايدىڭ كٶزٸمەن بٷگٸنگٸ كٷنگە قاراۋ ماقسات ەتٸلٸپتٸ. پەسادا اباي ەسكەرتكٸشتەن تٷسٸپ, الماتىنى ارالايدى. قالانىڭ ەكٸمٸنە كەزدەسٸپ, سۇراقتار قويادى. تٸپتٸ بازارعا بارىپ, ساۋدا جاساپ وتىرعان بٷگٸنگٸنٸڭ دٸلدەسٸن, ەيگەرٸمٸن كٶرەدٸ. توسىن با? ەرينە, توسىن. بۇل – «اباي بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ حالٸمٸزدٸ, رۋحاني كٷيٸمٸزدٸ كٶرسە نە دەر ەدٸ?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەگەن دراماتۋرگتٸڭ ٶزگەشە تەسٸلٸ ەدٸ.
راحىمجان شىعارماشىلىعىنىڭ نەگٸزگٸ تٸنٸ – ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ۋاقىتقا وي سالۋ. ونى وعان ۋاقىتتىڭ ٶزٸ يتەرمەلەگەندەي. ٶيتكەنٸ, تەۋەلسٸزدٸككە قولى جەتكەنمەن, الداعى باعدارى مەن بولاشاعىنا ويى جەتپەي اڭتارىلىپ قالعان جۇرتتىڭ ٶز بولمىسىنا ٷڭٸلۋگە شاماسى كەلمەي ەبٸگەرگە تٷسكەن ٶلارا ۋاقىت ونىڭ قالامىنا سالماق تٷسٸردٸ. ەندٸ وعان ابايدى اناۋ زاماننىڭ ارپالىسىنا سالىپ قويىپ قىزىقتاپ وتىرۋ قيسىنسىز كٶرٸندٸ. ٶز ۋاقىتىنىڭ كەسٸرلٸ كەمشٸلٸكتەرٸ اباي كٶزٸمەن قاراعاندا اناعۇرلىم انىق كٶرٸنەتٸنٸن پايدالانا بٸلدٸ.
«باس» پەساسى دا سول تاقىلەتتەس. وندا قىلىشى جالاڭداعان ماحامبەت جوق. كٶردەن قازىلىپ الىنعان باس قانا بار. الماتىدا ون جەتٸ جىل بويى جەرتٶلەدە جاتقان ماحامبەتتٸڭ باسى. بٸراق ونى ٶلتٸرەتٸن ىقىلاس, جان جولداسى يساتايلار بار. ەڭ قىزىعى, ولار – بٷگٸنگٸ زاماننىڭ كەيٸپكەرلەرٸ. ماحامبەتتٸڭ اينالاسىنداعى ەسٸمدەرمەن كٶرٸنٸس بەرەدٸ. بٸرٸ مينيستر, بٸرەۋٸ ديرەكتور, ەندٸ بٸرٸ عالىم بولىپ شاۋىپ جٷر. ال ەندٸ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ىقىلاسىن كٶر دە وتىرا بەر, يساتايىنىڭ جاعدايىن كٶر... بەرٸ-بەرٸ كٶز الدىڭىزدان ٶتە بەرەدٸ. ٸشٸڭ ۋداي اشيدى, ۇيالاسىڭ, قينالاسىڭ. عاجاپ شەشٸم ەرينە! قالام قۋاتى قوعامنىڭ قاندى ٸرٸڭٸن قالاي سىعاتىنىن, سىرقاتىن قالاي ەمدەيتٸنٸن وسىدان-اق كٶرۋگە بولادى.
«راحىمجان وتارباەۆ – ينتەللەكتۋالدى قازاق پروزاسىنىڭ ححٸ عاسىرداعى وزىق ٶكٸلٸ» دەپتٸ «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانعان ەيگٸلٸ جازۋشى شىڭعىس تٶرەقۇلۇلى. ەندەشە, سول ينتەللەكتۋالدى تانىم وتارباەۆ دراماتۋرگيياسىن دا بيٸكتەن كٶرسەتە بٸلدٸ. اۆتوردىڭ «دۆوينيك» اتالاتىن پەساسىنىڭ فيلوسوفيياسى سۇمدىق. وسى كٷن عانا ەمەس, بولاشاق ادامداردىڭ نەگٸزگٸ دەرتٸنٸڭ دياگنوزى دەسەك تە بولادى. «ر. وتارباەۆ دراماتۋرگيياسىنىڭ جيٸ ساحنالانۋى ەلەمدٸك ٸرٸ مەسەلەلەردٸ كٶتەرۋٸنەن» دەگەن ەكەن بٸر سۇحباتىندا قالامگەردٸڭ بالا كەزدەن بەرگٸ دوسى, جۋرناليست تاڭاتار دەرەلۇلى. بۇل پايىمنىڭ تيياناعىن وسى شىعارمادان ناقتى كٶرۋگە بولادى.
اقشانىڭ جولىندا باسى قاۋٸپ-قاتەردە قالعان بايعا «كٷيەۋبالامىن» دەپ, (قارىنداسىن الماق ويى بار), امەريكادان كەلگەن الاياق – كونگ – قونباي دۆوينيك تاۋىپ بەرمەك بولادى. بٸر ساحنا كٶرٸنٸسٸندە باي: «مەسەلە بىلاي. ۇلى ادامداردىڭ... بايلاردىڭ... (تٷشكٸرٸپ) جەرەكٸماللا... بەرٸ دە دۆوينيك ۇستاعان. تٸپتٸ ۋچاستكوۆىي پوليتسييانىڭ دا دۆوينيگٸ بار. تٷنٸمەن ەلگٸنٸڭ كيٸمٸن كيٸپ الىپ ىسقىرىپ شىعادى. سەن مىنا مەنٸڭ...», - دەي بەرگەندە, ونىڭ پوتەنتسيالدى «دۆوينيگٸ» اقشا ٷشٸن بۇل رٶلدٸ «ويناۋعا» ونىڭ سٶزٸن اياقتاتپاي-اق كەلٸسە كەتەدٸ, ٶز ٶمٸرٸنە تٶنەتٸن تٸكەلەي قاۋٸپتٸ تٸپتٸ ەسكەرمەيدٸ دە.
بۇل پەسادا وتارباەۆقا تەن اششى ساركازم دە بار. راحاڭ سٶز ەمەس, وي قۋاتىن قالامگەر رەتٸندە قوعامداعى دەندەگەن دەرتتٸڭ سىن كٶتەرمەيتٸن جاعدايىن دٶپ باسىپ, اشى مىسقىلمان سىنايدى. بۇل ەرەكشەلٸك پەساداعى ديالوگتاردان اشىق ەمەس, استىرتىن, انىق ەمەس, نەزٸك اڭعارىلىپ تۇرادى. بۇل پەسادا الماستىرۋعا بولمايتىن نەرسەلەردٸ دە الماستىرا باستاعان ادامداردىڭ ەرەكەتٸ كومەدييالىق جانردا كٶرسەتٸلگەن. مىنا بٸر كٶرٸنٸسكە مەن بەرەيٸك:
«ٸٸ شايتان: ەي, دۆوينيك, بٸز شايتان دەگەن جۇرتپىز.
دۆوينيك (شوشىپ, باقىرىپ): شاي-تان?!
ٸ شايتان: يە, شايتان. سەن بٸزگە جانىڭدى ساتتىڭ.
ٸٸ شايتان: جانىڭ مىنا دوربانىڭ (كٶرسەتٸپ) ٸشٸندە.
ٸ شايتان: ەندٸگٸ ەسٸمٸڭ – باي. سولاي ما, دۆوينيك?
ٸٸ شايتان: جانىڭدى قانشاعا ساتقانىڭ ەسٸڭدە مە?
دۆوينيك: (قالتىراپ): تاپقان تابىستىڭ ون پايىزى.
ٸ شايتان: ە, سولاي دە. بٸز اقشاعا دۋالاپ بايدىڭ دا جانىن ساتىپ العانبىز. ول – قازٸر تٸرٸ مٷسكٸن.
دۆوينيك: مەن باي ەمەسپٸن. قايتارىڭدار جانىمدى!
ٸٸ شايتان: قايتۋ جوق. جانىڭ تەنٸڭدٸ قاشىپ شىققان».
ٶمٸردە ٶز بولمىسىن, ٶز قۋانىشىن, ٶز مۇڭىن جوعالتىپ مٷلدە باسقا ادامداردىڭ رٶلٸن سومداپ جٷرگەن پەندەلەر تۋرالى بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى? ولاردىڭ قاسٸرەتٸن دۆوينيكتٸڭ سونشاما اقشاعا كەلٸسە تۇرا, «قايتار جانىمدى» دەگەن جالعىز اۋىز سٶزٸمەن-اق بەرەدٸ. ول شىن مەنٸندە ٶزٸنٸڭ جانىن «قايتارعىسى» كەلەدٸ. ٶز ەرەكەتٸنە ٶكٸنگەندەي بولادى. بٸراق ٶمٸردٸڭ مەنٸ اقشا دەپ بٸلەتٸن رۋحاني مٷگەدەك جان تٷپكٸ ويىنان وڭايشىلىقپەن اجىراماق ەمەس. پەساداعى قونبايدىڭ جانىن شايتاندار اقشا مەن ارسىز الاياقتىققا ايىرباستادىق دەسە, بايدىڭ قارىنداسىنىڭ جانىن جەلەپتٸككە يتەرٸپ, ەيەلٸن التىنمەن ارباپ العاندارىن ايتادى. بۇلارعا قاراما-قارسى بەينە – شال ەكەسٸ. ادالىنان تۋعان, ارام سٷت ٸشپەگەن وعان شايتانداردىڭ ەلٸ كەلمەيدٸ, ماڭىنا جۋي المايدى. پەسا سوڭىندا تاپ-تازا بٷلدٸرشٸن بالالار جانىن ساتپاي, كٸسٸلٸگٸن ساقتاپ قالعان سول كەيٸپكەردٸ «اتالاپ» قاۋمالاعانى – جان دٷنيەڭ تىنىس تابار كەرەمەت شەشٸم. ادامداردىڭ ەڭ جىلى ۇياسى – ادامشىلىعى ساقتالعان كەۋدە ەكەنٸن قاپىسىز سەزٸنەسٸڭ. بالالار دا سول جىلى ۇياعا قاراي جٷگٸرەدٸ. ەندٸ سەن دە بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا پانالار جەرٸ, بەتكە الار باعىتى سول ادامشىلىعى بار اسىل كەۋدە بولسا ەكەن دەيسٸڭ. سوسىن... سوسىن ٶزٸڭە ٷڭٸلەسٸڭ...
سول جالت-جۇلت ەتكەن الدامشى شايتاني ويعا ەرٸك بەرمەگەن, ادام دەگەن جاراتىلىستىڭ مەن-مازمۇنىن بويىندا ۇستاپ قالعان ەكە:
«...سەندەر اقشانىڭ تٸلٸن بٸلمەگەنمەن, ادامنىڭ تٸلٸن ۇمىتقانسىڭدار. ٶڭشەڭ, شايتان يەكتەگەندەر!» دەيدٸ. ول – الماستىرۋعا بولمايتىن ادامدارىڭنىڭ تٸلٸ... الماستىرۋعا بولمايتىن جاقىنىڭنىڭ جٷرەگٸنە جول تابار جان تٸلٸن ۇمىتۋ – بٷگٸنگٸ كٷنگٸ ادامزاتتىق قاسٸرەت ەمەي نە?
راحىمجان وتارباەۆ جال-كەكٸلدٸ جىعىلعان جاعىنا سيپاپ, كٶپتٸڭ ىڭعايىنا كٶنە سالاتىن جالتاق جازۋشى ەمەس. سوندىقتان دا ول «جەڭگٸر حاندى» جازدى. ماحامبەتتٸڭ «حان ەمەسسٸڭ, قاسقىرسىڭ» دەگەن ماحامبەتتٸڭ بٸر اۋىز سٶزٸمەن جۇرتتىڭ جادىنا جاعىمسىز وبرازى سٸڭٸپ قالعان جەڭگٸر حاننىڭ قانشاما ٸرٸ ەڭبەكتەرٸن, ارمان-مۇراتىن ايقىن كٶرسەتٸپ بەردٸ. راحىمجان وتارباەۆتىڭ تاريحي تۇلعالار تۋراسىنداعى «بەيبارىس سۇلتىن», «سىرىم باتىر», «مۇستافا شوقاي» سىندى پەسالارى جوعارىدا ايتقانىمىزداي ولاردىڭ ٶمٸرٸ جولىنداعى وقيعالاردىڭ قۋالاعان تٷزۋ جەلٸگە ەمەس, شىم-شىتىرىق تارتىستار تۇسىنداعى تۇلعالىق تۇعىرى مەن ازاماتتىق ارمان-مۇراتىن ەيگٸلەۋگە تىرىستى. ال, ول جولداعى ەڭبەكتٸڭ ۇشى-قيىرى جوق. «بەيبارىس سۇلتان» پەساسىن جازۋى ٷشٸن ەلدەنەشە رەت كايرگە بارعانىنىڭ ٶزٸ بٶلەك حيكايا. مۇنىڭ بەرٸ شاعىن ماقالانىڭ شاناعىنا سييار ەڭگٸمەلەر ەمەس ەزٸرگە.
ول ايتپاق ويىنىڭ ىڭعايىنا جانردى جاقسى تاڭداي بٸلدٸ. پۋبليتسيستيكالىق ويلارىن ٶتكٸر سۇحباتتار بەرسە, كەڭٸرەك اشا تٷسەر وبرازداردى پروزانىڭ داڭعىلىنا سالسا, ادامنىڭ تٷرلٸ ەرەكەتتەرٸمەن ٶزٸنٸڭ جان دٷنيەسٸن سويىپ سالار تۇستا دراماتۋرگيياعا جٷگٸنگەندەي.
بٸردە باۋىرىنان جاراعان ارعىماقتاي جازۋشى اعامىزدى كٶرٸپ قالىپ, سەلەم بەرگەنبٸز. «اعا, سۇحباتىڭىزدى وقىدىق» دەدٸك. «سۇحباتىڭدى وقىدىق» دەپ حابارلاسقان جۇرت تەلەفونعا مازا بەرەر ەمەس, سولار نەگە «ەڭگٸمەڭدٸ, رومانىڭدى, پەساڭدى وقىدىق» دەمەيدٸ ەكەن, ە?» - دەپ ەزٸلدەدٸ. ەرينە, زٸلدٸ-اق ەزٸل. كٶركەم شىعارمانىڭ قۋاتى الاپات قوي! سٶيتسە دە, راحاڭنىڭ دارا تۇلعاسى قايمانا قازاقتى ەلٸكتٸرەتٸن, جۇرت كٸتاپتارىنان بٶلەك, راحاڭنىڭ ٶز بولمىسىن تاني تٷسۋگە, سٶزٸن قۇمارتا تىڭداي تٷسۋگە ۇمتىلاتىن ەدٸ.
اۆتوردىڭ «اكتريسا» پەساسىن وقىعان ەيگٸلٸ تەاتر سىنشىسى ەشٸربەك سىعاي ەبدەن كٷلٸپ: «مۇنى قويسا, ورىستار قويادى...» دەگەن ەكەن. ٶيتكەنٸ, وندا سول تەاتر سالاسىنداعى ادامدارىنىڭ اراسىنداعى كٶزگە كٶرٸنەر-كٶرٸنبەس كٶپ تارتىستى, اشىعىن ايتقاندا ادام ۇيالاتىن سونداي قيتۇرقى ٸستەرٸن اياۋسىز اقتارىپ بەرەدٸ.
«فاريزا مەن مۇقاعالي» پەساسىندا مۇقاعالي جاتقان اۋرۋحانانىڭ الدىندا سٶيلەسٸپ وتىرعان ەكٸ اقىنىڭ ديالوگىندا:
«فاريزا: اعا, سوڭعى كەزدە بٸرەۋلەر ٶلەڭدەرٸمدٸ كٶپ ماقتاپ جٷر.
مۇقاعالي: بٸلەم, بٸراق ماقتاۋ دا قارىز اقشا سيياقتى. كەرٸ قايتارۋىڭ كەرەك. كٶپ الا بەرمە.
فاريزا: دوسىم از.
مۇقاعالي: ازى دۇرىس. مالعا دوستىق بارىنان جوعى. ال, جانعا دوس, مىسالى, مەندە ەشكٸم جوق, سەنەن باسقا, فاريزا. اسقار سٷلەيمەنوۆ تە وسىنى ايتىپ ەدٸ. سەنٸڭ بٸر ەرلٸگٸڭدٸ ەستٸپ شەكسٸز ريزا بولعانىم-اي.
فاريزا: و, قانداي ەرلٸك?
مۇقاعالي: اسقاردىڭ شەت جۇرتتا وقيتىن ۇلىنا اسا كٶپ اقشا كەرەك بوپ... زىر جٷگٸرگەن. تاپتىرا ما? جوق تا, جوق! سوندا سەن ٷيٸنە كەلٸپ: «ەي, دۋانا, مە, قايتارماي-اق قوي. ال» دەپ بٸر بۋما اقشانى لاقتىرىپ كەتٸپسٸڭ.
فاريزا (قىسىلىپ): ونى نەسٸنە ايتتى ەكەن? ساتقىندىقتى پەنيدە كٶپ كٶردٸڭٸز بە?
مۇقاعالي: كٶپ كٶردٸم. ٶتە! ادامدارمەن ارالاسپاساڭ, كٷن كٶرە المايسىڭ, ال ارالاسساڭ, كٷن كٶرسەتپەيدٸ.
فاريزا: مانساپ پەن داڭق شە?
مۇقاعالي (باس شايقاپ): بەرٸ بايانسىز. ۋاقىتشالىق. اق قاعازعا تٷسكەن قارا تاڭبا بولماسا...
فاريزا: اعا, شارشاتتىم بٸلەم, پالاتاعا بارىپ دەمالىڭىزشى».
فاريزا دا, مۇقاعالي دا – ٶزٸ! يە, راحىمجان وتارباەۆتىڭ ٶزٸ! ونىڭ جانى, بولمىس, مٸنەزٸ جان سىرى ٶزٸنٸڭ كٶركەم شىعارمالارىندا. سوندىقتان دا ول «سولار نەگە «ەڭگٸمەڭ, رومانىڭدى, پەساڭدى وقىدىق» دەمەيدٸ ەكەن ە?» دەيدٸ... ونى ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمٸن ەمەس...
بٸز بٸلەتٸن بەرتٸنگٸدە ادال ويىنىڭ ادامزات ساناسىنا جەتۋٸ جولىندا جانىن دا, مالىن دا اياماعان بٸر قازاق قالامگەرٸ بولسا, ول – راحاڭ! مازاسىز كٷندەر مەن ۇيقىسىز تٷندەرٸ اق قاعازدى قارا سييامەن مٶرلەپ, شىندىعىندا ودان ٶزگەنٸڭ بەرٸ بايانسىز, ۋاقىتشا ەكەنٸن تاعى بٸر دەلەلدەپ كەتە باردى.
سونداي, قاسقايىپ كەلٸپ, قاسقايىپ كەتە بارعان تەۋەلسٸز قازاقتىڭ ەركٸن ويىمەن ەندٸگٸ ۇرپاق اق قاعازدىڭ بەتٸندە, تەاتردىڭ ساحناسىندا سىرلاسادى... بۇل عۇمىر – ۇزاااق عۇمىر!..
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى
