Bilim berý – bul tamyry tereńde jatqan, ult pen dinge bólinbeitin, bir kún nemese bir jylda kórinbeitin qundylyq. Kópshilik qaýymǵa ortaq igilik. Halyq pen halyqty, adam men adamdy teńestiretin – tek qana bilim. Bilim men ǵylymǵa qoiar talap artyp, oqý júiesi kúrdelengen shaqta jańa qoǵam hám búgingi zaman muǵalimine de júkteler júk eselene túsýde. Naǵyz ustaz – shákirt janyna úńilip, durys jolǵa sala bilýi de qajet. Azamattyq bolmysy, kásibi biliktiligi osylaisha somdalǵan maman ǵana áleýmettiń áleýetti shyraqshysyna ainalyp, adami kapitaldy damytýǵa súbeli úles qosa alady.
Biyl tarihy tereń Taraz óńirindegi irgeli joǵary oqý orny – Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynyń qurylǵanyna 50 jyl tolyp otyr. Kiiz týyrlyqty qazaq halqynda «Elý jylda – el jańa» degen dana sóz bar. Osy jyldar belesinde qoǵamymyzda ǵasyrlarǵa tatityn asa aýqymdy ózgerister boldy. Aǵa býynnyń birneshe legi aýysyp, óskeleń urpaqtyń kóptegen býyny tarih sahnasyna shyqty. Qoǵamdyq qatynastar almasty, qundylyqtar jańardy. Adamzat damýy san qily kezeńderdi bastan ótkerdi. Jarty ǵasyr ýaqyt merziminde pedagogikalyq oqý ordasy muǵalim mamandaryn, ustazdardy qaita daiarlaý men biliktiligin arttyrýdy sátti júzege asyryp keledi. Osy jyldar ishinde joǵary oqý orny bilim berý naryǵynda týyndaǵan qajettilikterge sai jańasha jumys isteý tásilderi men túrleri arqyly mol tájiribe jinai bildi.
Ult tarihynyń altyn dińgegi retinde áspetteler Áýlieata atyrabyndaǵy kóziqaraqty kópshilik qaýym «ustazdar ustahanasy» dep at qoiyp, aidar taqqan institýtta búginde 6 myńǵa jýyq stýdent bilim alýda. Olarǵa 15 ǵylym doktory, 130-dan astam ǵylym kandidaty men 200 ǵylym magistri dáris beredi. Qazirgi tańda TarMPI álem elderiniń 45-ten astam joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyq ornatqan. Olardyń qatarynda Angliia, Frantsiia, Qytai, Germaniia, Katar jáne Kanada syndy memleketterdiń ýniversitetteri bar. Oqý ornynda sheteldik áriptestermen qarym-qatynasty damytý maqsatynda birqatar memorandýmdar men kelisim-sharttarǵa qol qoiyldy. Atap aitqanda, Kembridj ýniversitetiniń Bilim berý fakýlteti, Perpinian ýniversiteti jáne Shensi pedagogikalyq ýniversitetimen qabyldanǵan ózara túsinistikti nyǵaitý týraly kelisimderdiń aiasynda áriptestiktiń perspektivaly baǵyttaryn ilgeriletý, oqytýshylar men stýdentter arasyndaǵy bilim berý, kásibi jáne mádeni bailanystardy damytý qarastyrylǵan. Osy oraida aita keteiin, Bilim berý sapasyn qamtamasyzdandyrý táýelsiz qazaqstandyq agenttigi usynǵan 2016 jylǵy Qazaqstannyń úzdik joǵary oqý oryndarynyń ulttyq reitingisinde pedagogikalyq JOO baǵyty boiynsha Taraz memlekettik pedagogikalyq institýty 65 balldan joǵary nátije kórsetip, 6-orynǵa ie boldy.
XXI ǵasyr – qatań báseke ǵasyry. Búginde álemdik básekelestiktiń jyldam damýyna ilese alatyndai bilimdi de tapqyr dara tulǵanyń taǵdyry bizdiń jańashyl ustazdardyń qolyna tapsyrylyp otyr. Bilikti ustaz daiyndaý – memleket damýyn qamtamasyz etetin negizgi resýrs ekendigin basa aitqym keledi. Al, bilimdi maman daiarlaý jańashyl ustazdyń enshisinde. Jańashyl ustaz degenimiz kim? Meniń oiymsha, ol – birinshiden, jastarymyzdyń boiyna halqymyzǵa tán adamgershilik sipattaǵy dúnietanym, óz mádenietine, ádet-ǵuryp, salt-dástúrine, qol óneri men pedagogikasyna degen súiispenshilikterin, qazaq halqynyń ashyq-jarqyndyǵy men baýyrmaldyǵyn, ulttyq qundylyqtardy sińire alýshylyq qabiletine ie bolǵany jón. Ekinshiden, ózi oqytatyn pándi tereń meńgerýge mindetti.
Ǵylymi áleýetti arttyrý – elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń basty múddeleriniń biri ekendigi belgili. Uly Abai: «Dúnie de ózi, mal da ózi, Ǵylymǵa kóńil bólseńiz» degen. Jiyrmasynshy ǵasyrdyń basynda. Hakimniń bul sózin barsha qazaq jastaryna arnalǵan ósieti, amanaty dep uǵýymyz kerek. Kópshilikti ǵylym men bilimge bastaityn – óz salasyn tereń meńgergen ǵalymdar men ustazdar. Naǵyz ǵalymdardy halyq erekshe qurmet tutady, olardyń oi-pikirlerin, ǵylymi negizderin qyzyǵýshylyqpen tyńdaidy. Elbasynyń alǵa qoiyp otyrǵan mańyzdy baǵdarynyń biri – ǵylymi áleýetti arttyrý. Ol básekege qabiletti elder qataryna aparar basty baspaldaqtyń biri hám biregeii. Taraz memlekettik pedagogikalyq institýty – sapaly bilim berýmen qatar, irgeli ǵylymdy damytýǵa da shama-sharqynsha úles qosyp kele jatqan oqý orny. Bilim berý isi men ǵylymdy qatar damytý, ózara ushtastyrý ońai sharýa emes ekeni belgili. Dese de bul tarapta oqý ornynda múmkindiginshe birqatar ister atqarylýda. Úsh jyldai ýaqyt buryn oqý ornynyń janynan rektor Dariia Qojamjarovanyń uiytqy bolýymen Júsip Balasaǵun atyndaǵy Túrkistan ólkesiniń tarihyn zertteitin ǵylymi ortalyǵy ashyldy. Maqsat – Túrkistan ólkesiniń tarihyna qatysty keshendi zertteý jumystaryn júrgizý, Taraz óńiri men Áýlieata ýeziniń tarihy boiynsha buryn jaryq kórmegen arhiv qujattaryn jinastyrý, muraǵattyq materialdardyń negizinde kóptomdyq qujattar jinaǵy men monografiialyq eńbekter daiarlaý. Jeti baǵyt boiynsha jumys isteitin ortalyqta búginge deiin «Balasaǵun kitaphanasy» seriiasy boiynsha 18 ǵylymi eńbek jaryq kórdi. Belgili ǵalym, ádebiettanýshy Mekemtas aǵa Myrzahmetuly basqaratyn «Baýyrjantaný» ǵylymi-zertteý ortalyǵy 2004 jyly ashylyp, Halyq qaharmany Baýyrjan Momyshulynyń muralaryn jinaý, zertteý jáne basyp shyǵarý baǵytynda jumys atqarady. Buǵan deiin ult maqtanyshynyń kóptomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń 30 tomy, Máskeýden «Legendarnyi batyr» degen atpen estelik kitaby, Almaty qalasynan «Fotoqujattyq albomy» jaryq kórdi. Qazirgi tańda batyrdyń kóptomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń kelesi 15 tomdyǵy daiyndalýda. Onda qazaqtyń kórnekti jazýshysy, dańqty qolbasshysy týraly estelikter, dramalyq shyǵarmalar, arnaýlar, poemalar men balladalar toptastyrylǵan. Sonymen qatar, pedagogikalyq oqý orny «Jas ǵalym» atty Halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiiasyn elimizdegi jastardyń shyǵarmashylyq qabiletin shyńdaý úshin eki jylda bir ret uiymdastyrady. Konferentsiianyń basty maqsaty – jas ǵalymdardyń jasampazdyq áleýetin damytý, olardy zamanaýi ǵylymnyń mańyzdy máselelerin sheshýge belsendi túrde tartý, ǵylymi bilim berý keńistigin damytý. Jiynnyń taǵy bir kózdegeni – izdenýshilerdiń ózara bailanys ornatýlaryna, tájiribe almasýlaryna yqpal jasaý. Máselen, osymen altynshy ret ótken biylǵy konferentsiiaǵa 400-den astam jas daryndar jinaldy. Olardyń arasynda Qazaqstannyń barlyq aimaǵyndaǵy orta mektep pen joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri, magistranttary men doktoranttary bar. Sondai-aq, sharaǵa tanymal tarihshylar men belgili ǵalym-zertteýshiler, Qazaqstan, Japoniia jáne Qyrǵyzstannyń arnaiy bilim berý mekemeleriniń qyzmetkerleri de shaqyrylǵan. Oqý ornynyń 50 jyldyǵyna arnalǵan konferentsiia gýmanitarlyq jáne jaratylystaný ǵylymdary sektsiialary boiynsha ótkizildi. Atalǵan sektsiialar boiynsha barlyǵy 500-den astam jumys kelip túsken.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev elimizdi ǵylymi-innovatsiialyq salada zor serpilis jasap, eýraziialyq keńistikte osy salanyń kóshbasshylardyń biri bolý kerektigin mindettedi. Qazirgi kúnde jan-jaqty damyǵan ǵylymsyz órkenietti memleketterdiń qataryna qosylý múmkin emes ekeni barshaǵa belgili aqiqat. «Jas ǵalym» sol ǵylym áleminde baq synap júrgen jas urpaqtyń ókilderin basyn qosatyn shara. Týrasyn aitsaq, sol jastardyń bolashaǵy – eldiń bolashaǵy, ulttyń erteńi. Aldymyzǵa qoiyp otyrǵan bul mindetter asa aýqymdy. Ol úshin bárimizge úlken kúsh-qairat, erik pen jiger kerek. Bastysy bilim men ǵylym kerek. Qazaqstan ekonomikasynyń ózegi bilim men ǵylymǵa negizdelýi qajet. Sonda ǵana josparymyz oryndalyp, kózdegen maqsat údesinen shyǵatynymyzǵa senimdimiz.
Pedagog qoǵamnyń ziiatkerlik kapitalynyń irgetasyn qalaidy. Osyǵan orai elimizde bilikti ustaz daiarlaý máselesi basty nazarda. Bul turǵyda birqatar memlekettik baǵdarlamalar da júzege asyrylýda. Árine, bilikti hám kásibi muǵalim bilimdi urpaq pen myqty memlekettiń kepili bolmaq. Osy mindetti naqty is júzinde oryndaý úshin ótken jyldyń qazan aiynda institýtta Pedagogtardyń biliktiligin kóterý ortalyǵy ashyldy. Maqsat – álemdik ozyq praktikalardy eskere otyryp, muǵalim mamandaryn sapaly daiarlaýdy qamtamasyz etý, pedagogikalyq tájiribege «ómir boiy oqý» kontseptýaldyq tásilin engizý, ustazdardy kásibi damytýǵa investitsiianyń barynsha tiimdiligine qol jetkizý. Qazirgi kúnde ortalyq tórt baǵyt boiynsha jumys atqarýda. Atap aitqanda, Jambyl oblysy men Taraz qalasyndaǵy bilim berý mekemelerindegi pedagog kadrlardyń biliktiligin arttyrý, olardy úsh tilde bilim berý baǵdarlamasy aiasynda qaita daiarlaý jáne kýrsqa qatysýshylardy onlain rejiminde zamanaýi innovatsiialyq tehnologiialar ádisteri arqyly oqytý qolǵa alynǵan. Búginge deiin ortalyq uiymdastyrǵan arnaiy kýrstarǵa 166 muǵalim ótinish berip, onyń 80-i qaita daiarlaýdan ótti. Jambyl oblysy men Taraz qalasyndaǵy mektepke deiingi bilim berý mekemeleriniń tárbieshileri men muǵalimderi pedagogikalyq mamandyqtardyń 27 bilim berý baǵdarlamasy boiynsha biliktiligin jetildirip úlgerdi.
Búginde ustaz qaýymy aldynda bilim berý ǵana emes, órkeniet kóshine jol bastaityn, básekege qabiletti, ultjandy azamat tárbieleý isi de tur. Osy maqsatta Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynda Jambyl oblysynyń pedagog mamandary men joǵary oqý orny oqytýshylary arasyndaǵy innovatsiialyq oqytý tehnologiialaryn arttyryp, ózara tájiribe almasý maqsatynda «Oqytý men tájiribe» atty aimaqtyq baiqaý ótkizý dástúrge ainalǵan.
Jahan jurtshylyǵy úshin jańa tehnologiialardy damytý ózekti máseleniń biri bolyp otyr. Buǵan sebep te joq emes. Óitkeni, ǵylymi tehnikalyq resýrstar árbir memlekettiń álemdik qaýymdastyqtaǵy ornyn anyqtaýǵa sep bolmaq. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan biylǵy Joldaýynyń birinshi basymdyǵynda ekonomikanyń jedeldetilgen tehnologiialyq jańǵyrtylýy jaiynda aitty. Elbasy júktegen jańa mindetterdi naqty iske asyrý barysynda Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynda Balalar ýniversiteti ashyldy. «Kids University» jobasy mektep oqýshylarynyń shyǵarmashylyq qabiletin damytýdy, zamanaýi tehnologiialardy meńgertýdi jáne ony ómirde qoldana bilýge daǵdylandyrýdy kózdeidi. Oqý ornynyń 50 jyldyǵy qarsańynda uiymdastyrylǵan shara 8 baǵyt boiynsha júrgizilýde. Alǵashqy kezeń boiynsha institýt ǵalymdary Jambyl oblysy men Taraz qalasyndaǵy mektep oqýshylaryn himiia, biologiia, fizika jáne robototehnika salalary boiynsha júrgizilgen zertteý jumystarynyń qyr-syrymen tanystyryp, innovatsiialyq oilaryn ortaǵa saldy. Keshendi tájiribe júrgizýge pedagogikalyq institýttyń bazasynda tolyq jaǵdai jasalǵan. Oqý ornynda stýdentter men mektep oqýshylarynyń robototehnika boiynsha ǵylymi-tehnikalyq shyǵarmashylyq qabiletin damytý maqsatynda «Elektrotehnika», «Radiotehnika», «Elektronika negizderi» jáne «Mekteptegi robototehnika» oqý-zerthanalary jumys isteidi. Dárishanalar Lego, Tetrix, Arduino robottarymen, zamanaýi qurylǵylarmen, oqý-ádistemelik jáne baǵdarlamalyq nusqaýlyqtarmen jabdyqtalǵan. Sonymen qatar, Fizika-matematika fakýltetiniń Jambyl oblysyndaǵy orta jáne arnaiy mektepterindegi informatika páni muǵalimderiniń robototehnika, elektronika negizderi men radiotehnika pánderi boiynsha biliktiligin kóterýge arnalǵan materialdyq jáne resýrstyq bazalary bar. Institýtta tájiribeden ótken ozyq oily oqýshylardyń ǵylymi jobalary ortalyqta toptastyrylady. Eńbekterdi óndiriske engizý isi de jan-jaqty qarastyrylmaq. Búginde pedagogikalyq oqý orny óńirdegi birqatar kásiporyndarmen kelisimge otyrǵan. Memorandým aiasynda institýt stýdentteri túrli óndiris zerthanalarynda óz jobalaryn tájiribeden ótkizýde.
Al, jobanyń óner, mádeniet jáne sport baǵyty boiynsha TarMPI ustazdary jetkinshekterge «Dizain», «Beineleý óneri», «Sporttyq jattyǵýlar», «Sýret jáne syzý», «Horeografiia», «Alǵashqy áskeri daiyndyq» jáne «Mýzykalyq aspaptardy úirený» sektsiialary boiynsha sheberlik synyptaryn ótkizip, atalǵan mamandyqtardyń qyr-syrymen tanystyrdy. Bul sharanyń mektep oqýshylarynyń mamandyq tańdaýda tigizetin yqpaly zor. Jastardyń óz beiimine qarai dál sol salada tereń bilim alýy – elimizdegi maman tapshylyǵy men jumyssyzdyq máselesiniń oń sheshim tabýyna sep bolmaq.
Zamanaýi tehnologiialardy mektep baǵdarlamasyna engizýdiń alǵysharttaryn jasaý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystardyń bir parasy bular. Sondai-aq, institýttyń uiytqy bolýymen «TarMPI mektepte» atty aktsiia júrgizildi. Zaman talabyna sai óskeleń urpaqtyń oi-órisin keńeitip, jan-jaqty damýyna jol ashý maqsatymen qolǵa alynǵan joba aiasynda Jambyl oblysyndaǵy mektep oqýshylary robot qurastyrýǵa mashyqtanyp, jańa tehnologiianyń qyr-syrymen tanysýǵa múmkindik aldy. Aktsiia Baizaq, Jýaly, T. Rysqulov, Merki, Jambyl aýdandarynda jáne Taraz, Qarataý qalalaryndaǵy 50 mektepte uiymdastyrylyp, oǵan 3000-ǵa jýyq mektep oqýshysy tartyldy.
Ulaǵat uiasynyń 50 jyldyq mereitoiy tek oqý orny ujymy men stýdentteriniń ǵana emes, sonymen qatar osy ýaqyt aralyǵynda bilim ordasynda oqyǵan túlekter men ustazdar qaýymynyń da toiy. Búginde barlyq fakýltetter men qurylymdyq bólimderde mereitoiǵa bailanysty arnaiy jospar túzilip, is-sharalar legi jyl basynan beri ótkizilip keledi. Ol týraly respýblikalyq, aimaqtyq buqaralyq aqparat quraldarynan habardar bolyp otyrsyzdar. Al, jalpyinstitýttyq «50 jyl – 50 igilikti is» jobasy aiasynda aqpan aiynda «Balalardyń sóileý tilin túzetý men damytýǵa qoldaý kórsetý» ortalyǵy ashyldy. Onyń ashylý rásimine QR Bilim jáne ǵylym vitse-ministri Elmira Sýhanberdieva qatysty. Ortalyqta sóileý qabiletiniń kemistigi bar jetkinshekter oqyp, tárbielenbek. Munda defektolog mamandar sábilerge jan-jaqty pedagogikalyq, fiziologiialyq jáne psihologiialyq zertteýler jasap, kemistikti túzeý baǵytynda jumys atqarady. Sonymen qatar, jastardyń rýhani-adamgershilik damýdyń úilesimdiligine qol jetkizý, ulttyq jáne jalpyadamzattyq qundylyqtarmen baiytý, ózara túsinisý men ózara kelisimge umtylý, ózin-ózi jetildirý jáne kemeldendirýdi iske asyrý maqsatynda «Ózin-ózi taný» ortalyǵy paidalanýǵa berildi, «Relax» psihologiialyq qyzmet kórsetý kabineti ashyldy.
Memleket jáne qoǵam qairatkerleri, belgili ǵalym-zertteýshiler, tanymal til mamandarynyń qatysýymen «Uly Dala Eli qundylyqtary jáne ǵalamdyq bilim berý indýstriiasyndaǵy integratsiia» atty respýblikalyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia, «Pedagogikalyq kadrlardy daiarlaýda dýaldy oqytý júiesin endirý: sheteldik ádisteme jáne tájiribe» atty halyqaralyq forým men «XXI ǵasyrdyń kreativti pedagogy» respýblikalyq pedagogikalyq olimpiadasy ótip, «Elý jylda el jańa» atty oblystyq jas aqyndar aitysy uiymdastyryldy. Qazaqstan halyqtarynyń ulttyq bilerine arnalǵan «Bi álemi» atty aimaqtyq baiqaý márege jetti. Horeografiialyq saiysqa Jambyl oblysyndaǵy orta bilim berý mekemeleriniń oqýshylary qatysty.
Rýhani qundylyqtardy tereń meńgergen, áleýeti biik, mádenieti joǵary eldiń bolashaǵy – baiandy, erteńi – eren. Osy oraida Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynda «50 jyl – 50 kitap» aktsiiasy bastaldy. Áleýmettik-mádeni jobanyń maqsaty – týǵan el men jerdiń qadir-qasietin arqaý etken ádebi týyndylardy jastarǵa keńirek tanystyrý arqyly ony jalpyulttyq patriotizmniń ózegine ainaldyrý. Sonymen qatar, qazaq jáne álem ádebietin nasihattaý, tarihi-mádeni hám rýhani muramyzdy saqtaý, óskeleń urpaqty otanshyldyqqa ári ónegelilikke tárbieleý.
XXI ǵasyr – bilimdiler ǵasyry. Jańa zamannyń adamynan kásibi biliktilik talap etiletin bolady. Otandyq joǵary oqý oryndarynyń aldynda oi-órisi damyǵan, talantty, zerdeli jáne otanshyldyq rýhy myqty urpaq tárbieleý mindeti tur. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev biylǵy Joldaýynda bilim berý júiesiniń róliniń ózgerýi tiistigin jáne bilim berýdi ekonomikalyq ósýdiń jańa modeliniń ortalyq býynyna ainaldyrý qajettigin mindettedi. Osy mejeni júzege asyrý úshin elimizdegi orta men joǵary bilim berý júiesinde birqatar strategiialyq mindetter júzege asyryla bastady. Bul ózgeristerdiń negizgi baǵyttary men mazmuny Elbasy bekitken «Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda» aiqyndalǵan. Institýtta qolǵa alynǵan jobalar, bolashaqta atqarylar ister, oqý ornynyń materialdyq bazasyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan qadamdar túptep kelgende búgingi ómir talaptary údesinen shyǵa alatyn shynaiy ustaz kelbetin qalyptastyrý mindetine baryp tireledi.
Damýdyń dańǵyl jolyna baǵyt alǵan bolashaǵy baiandy eldiń órisi qashanda bilikti de sanaly urpaǵymen keńeimek. Óskeleń jasty elimizdiń tutqasy etip tárbieleý – árbir ata-ana men muǵalimge bailanysty. Al, osy jaýapkershilikti abyroimen atqarý ardaqty ustazdarǵa júktelgen mártebeli mindet. 50-shi oqý jylyn ótkerip otyrǵan ulaǵat uiasy da kemel keleshekke osyndai aiqyn maqsat qoiyp otyr.
Jandar ASAN,
Taraz memlekettik pedagogikalyq institýtynyń Aqparattyq-imidjdik ortalyǵynyń jetekshisi, gýmanitarlyq ǵylymdar magistri
.jpeg)