Foto: Ersultan Orynbai
Almatydaǵy Ulttyq kitaphana men «El‑shejire» qoǵamdyq qorynyń uiymdastyrýymen asa kórnekti jazýshy, aýdarmashy, pýblitsist, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, «Alash» halyqaralyq ádebi syilyǵynyń laýreaty Didahmet Áshimhanulynyń týǵanyna 75 jyl tolýyna orai «Ushqyr oily, dara Didahmet» atty eske alý keshi ótti, dep habarlaidy Ult.kz tilshisi.
Sonymen birge, onyń pýblitsistikalyq shyǵarmalaryn qamtyǵan eki tomdyq jinaqtyń tusaýkeseri uiymdastyryldy.
Foto: Ersultan Orynbai
Qalamger ádebiet pen jýrnalistika salasyndaǵy mol murasymen ǵana emes, qoǵamdyq pikirge belsendi yqpal jasaǵan pýblitsist retinde de tanyldy. Mereitoi aiasynda avtordyń sońǵy qyryq jylda gazet‑jýrnaldar betinde jaryq kórgen maqalalary men suqbattary alǵash ret eki tomdyq jinaqqa engizilip, oqyrman nazaryna usynyldy. Bul kitap – ultymyzdyń tili, dini, jeri men salt‑dástúrine arnaǵan qalamgerdiń asa mańyzdy eńbekteri jinaǵy retinde qazaq qoǵamynyń búgingi shejiresine ainalady.
Foto: Ersultan Orynbai
Kesh barysynda mereitoi qurmetine jariialanǵan sýretshiler baiqaýynyń úzdik týyndylary da kórmege qoiyldy. Jiyndy aqyn-jazýshylar, ádebietshi ǵalymdar men oqyrmandar qatysty.
Qos tomdyq týraly qysqasha
«Didahmet Áshimhanuly. Pýblitsistikalyq shyǵarmalary» atty jańa jinaq avtordyń gazet pen jýrnaldarda jaryq kórgen eń tańdaýly maqalalary men suhbattarynyń alǵashqy ret júiege keltirilgen nusqasy. Jinaqty jýrnalist, «Aqiqat» ulttyq qoǵamdyq‑saiasi jýrnalynyń bas redaktorynyń orynbasary Dina Imambai qurap, baspaǵa ázirledi.
Kórnekti jazýshy, pýblitsist, qoǵam qairatkeri Didahmet Áshimhanulynyń shyǵarmashylyq murasy qazaq rýhaniiatynda erekshe oryn alady. Onyń ádebiet pen jýrnalistika salasyndaǵy ultqa qyzmet etken eńbegi keiingi býyn úshin ólsheýsiz ónege. Sol býynnyń biri – jýrnalist Dina Imambai.
«Men Didahmet aǵamen tikelei birge jumys istemesem de, ol kisini árdaiym ustaz tutamyn. Bir kezderi «Túrkistan» gazetine maqala aparǵanymda, «Maqalany bulai emes, bylai jazady» dep, baǵyt-baǵdar bergen edi. Keiinirek baspalar úiinde jumys istep júrgende, aǵamyzdyń ádebiet pen ulttyq máseleler jónindegi tushymdy oilaryn jii tyńdaitynbyz.
2015–2016 jyldary Didahmet aǵamyz negizin qalaǵan «El-shejire» qoǵamdyq qorynda redaktor bolyp eńbek ettim. Sol qordyń bastamasymen ashylǵan til-audit.kz saityna redaktor bolǵanym da – sol kisiniń ideialarymen kelgen jolym dep bilemin.
2024 jyly jazýshynyń uly Dáýlet Didahmetuly ákesiniń 75 jyldyǵyna orai pýblitsistikalyq eńbekterin jinaqtap, kitap etip shyǵarýǵa usynys aitty. Bul bastama birden qoldaý tapty.
Buǵan deiin aǵamyzdyń gazet-jýrnaldarda jaryq kórgen maqalalary jeke jinaq bolyp shyqpaǵan eken. Al Didahmet aǵa óte uqypty adam bolǵan. Qai gazetke qandai maqalasy shyqty, qai kúni, qandai nómirde – bárin papkalap jinap otyrypty, – deidi Dina Imambai.
Jinaqqa 1970 jyldardan bastap «Qazaq ádebieti», «Túrkistan», «Zaman Qazaqstan» sekildi basylymdarda jariialanǵan pýblitsistikalyq maqalalary, suqbattary, saraptamalyq zertteýleri men retsenziialary endi. Jinaqtyń kólemi bir tommen shektelmei, aqyry eki tom bolyp jaryq kórgen.
«Didahmet Áshimhanuly – ult rýhaniiaty men ideologiia salasynda asa ótkir, mańyzdy máselelerdi kótere bilgen tulǵa. Onyń maqalalarynan til taǵdyry, ulttyq dil, salt-dástúr, memlekettik ideologiia siiaqty taqyryptar aiqyn kórinis tabady.
Ásirese 1990 jyldardaǵy dini aǵymdar men ideologiialyq daǵdarys kezinde aǵamyz tereń oily maqalalarymen qoǵamǵa jol kórsetip otyrdy. Árbir maqalasy – naqty bir problemanyń tereń tamyryna úńilgen saraptama. Sonymen birge ol kisi maqalanyń kórkem tiline de úlken mán beretin. Jazý sheberligimen, taqyryp qoiý ereksheligimen oqyrmandy birden baýrap alatyn», – deidi jinaq redaktory Dina Imambai.
Bul jinaqty jýrnalistika fakýltetteriniń oqý baǵdarlamasyna engizýge ábden bolady. Ýniversitet stýdentteri úshin daiyn oqýlyq, tájiribelik qural dese de bolady.
Foto: Ersultan Orynbai
Jinaq materialdary hronologiialyq tártippen rettelip, eki tomǵa toptastyrylǵan:
1-tom – «Qazaq ádebieti» gazetinde 1976 jyldan 2014 jylǵa deiin jaryq kórgen maqalalar, suqbattar men ocherkter.
2-tom – «Túrkistan» gazetinde 1991–2014 jyldary jariialanǵan materialdar.
Estelikke toly kesh
Jinaqtyń tusaýkeseri Jazýshylar odaǵynda ótti. Jiyndy Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov júrgizip, jazýshynyń rýhani murasy týraly jyly estelikter aityldy. Qalamdastary men áriptesteri — Kenjehan Matyjanov, Kólbai Adyrbekuly, Tynyshbek Dairabai sekildi ziialy qaýym ókilderi Didahmet aǵamyzdyń azamattyq pozitsiiasy, tabandylyǵy men sheberligi týraly áserli pikirlerimen bólisti. Qalamgerdiń balalyq shaǵy men jastyq kezeńi týraly dosy Ábdimútáli Álibekov baiandady.
Kitapqa «Qazaq ádebieti» jáne «Túrkistan» gazetterinde jariialanǵan tyń dúnieler engizildi. Qulbek Ergóbek bastaǵan filologiia salasynyń kórnekti ǵalymdary «alǵysóz» bóliminde qalamgerdiń pýblitsistikasyn joǵary baǵalai otyryp, onyń shyǵarmalarynyń ádebi jáne qoǵamdyq mańyzyn airyqsha atap ótken.
Didahmet Áshimhanuly: pýblitsistikadaǵy iz
Didahmet Áshimhanuly – ádebiettiń ǵana emes, qoǵamdyq pikirdiń de qairatty ókili. Onyń jýrnalistikadaǵy qyzmet joly – oblystyq «Kommýnizm týy» gazetinen bastalyp, respýblikalyq «Leninshil jas», «Qazaqstan pioneri», «Qazaq ádebieti», «Zaman‑Qazaqstan» jáne halyqaralyq «Túrkistan» gazetterinde belsendi qyzmetimen jalǵasty.
Qalai bolǵanda da, onyń pýblitsistikalyq shyǵarmashylyǵy tórt negizgi taqyrypqa arnalady.
Atap aitqanda:
Til, jer, ulttyq bolmys, salt-dástúr;
Qoǵam men saiasat, áleýmettik jáne ekologiialyq máseleler;
Mádeniet pen bilim salalary, tarihi-mádeni aspektiler;
Ideologiialyq turǵyda oilaný men ulttyq sana.
Avtor ár taqyrypqa qatysty maqalalarynda naqty faktilerge súienedi, óz kózqarasyn bildirýge batyldyǵy jetkilikti, mátininde tereń taldaý men oishyl tujyrym ústem bolady. Sondyqtan da oqyrman ony aqparat jetkizýshiden góri pikir týǵyzýshy, taldaýshy retinde kóredi.
Eki tomdyq jinaqta pýblitsistika janrynyń ocherk, maqala, suhbat, retsenziia, jýrnalistik zertteý jáne saraptama túrleri qamtylǵan. Árbir týyndy – oqiǵaǵa baǵyttalǵan oi, oqyrmanǵa baǵyttalǵan ún.
Kitaptyń tusaýkeserinde muragerlik, ulttyq sana men jýrnalistikanyń qazirgi betalystary jóninde dóńgelek ústel uiymdastyrylyp, jazýshynyń jýrnalistik mektebiniń máni, pýblitsistikadaǵy róli keńinen talqylandy.
Aqbota Musabekqyzy
