فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
الماتىداعى ۇلتتىق كٸتاپحانا مەن «ەل‑شەجٸرە» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اسا كٶرنەكتٸ جازۋشى, اۋدارماشى, پۋبليتسيست, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, «الاش» حالىقارالىق ەدەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ديداحمەت ەشٸمحانۇلىنىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولۋىنا وراي «ۇشقىر ويلى, دارا ديداحمەت» اتتى ەسكە الۋ كەشٸ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى Ult.kz تٸلشٸسٸ.
سونىمەن بٸرگە, ونىڭ پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارىن قامتىعان ەكٸ تومدىق جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرٸ ۇيىمداستىرىلدى.
فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
قالامگەر ەدەبيەت پەن جۋرناليستيكا سالاسىنداعى مول مۇراسىمەن عانا ەمەس, قوعامدىق پٸكٸرگە بەلسەندٸ ىقپال جاساعان پۋبليتسيست رەتٸندە دە تانىلدى. مەرەيتوي اياسىندا اۆتوردىڭ سوڭعى قىرىق جىلدا گازەت‑جۋرنالدار بەتٸندە جارىق كٶرگەن ماقالالارى مەن سۇقباتتارى العاش رەت ەكٸ تومدىق جيناققا ەنگٸزٸلٸپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلدى. بۇل كٸتاپ – ۇلتىمىزدىڭ تٸلٸ, دٸنٸ, جەرٸ مەن سالت‑دەستٷرٸنە ارناعان قالامگەردٸڭ اسا ماڭىزدى ەڭبەكتەرٸ جيناعى رەتٸندە قازاق قوعامىنىڭ بٷگٸنگٸ شەجٸرەسٸنە اينالادى.
فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
كەش بارىسىندا مەرەيتوي قۇرمەتٸنە جارييالانعان سۋرەتشٸلەر بايقاۋىنىڭ ٷزدٸك تۋىندىلارى دا كٶرمەگە قويىلدى. جيىندى اقىن-جازۋشىلار, ەدەبيەتشٸ عالىمدار مەن وقىرماندار قاتىستى.
قوس تومدىق تۋرالى قىسقاشا
«ديداحمەت ەشٸمحانۇلى. پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارى» اتتى جاڭا جيناق اۆتوردىڭ گازەت پەن جۋرنالداردا جارىق كٶرگەن ەڭ تاڭداۋلى ماقالالارى مەن سۇحباتتارىنىڭ العاشقى رەت جٷيەگە كەلتٸرٸلگەن نۇسقاسى. جيناقتى جۋرناليست, «اقيقات» ۇلتتىق قوعامدىق‑ساياسي جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى دينا يمامباي قۇراپ, باسپاعا ەزٸرلەدٸ.
كٶرنەكتٸ جازۋشى, پۋبليتسيست, قوعام قايراتكەرٸ ديداحمەت ەشٸمحانۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى قازاق رۋحانيياتىندا ەرەكشە ورىن الادى. ونىڭ ەدەبيەت پەن جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ۇلتقا قىزمەت ەتكەن ەڭبەگٸ كەيٸنگٸ بۋىن ٷشٸن ٶلشەۋسٸز ٶنەگە. سول بۋىننىڭ بٸرٸ – جۋرناليست دينا يمامباي.
«مەن ديداحمەت اعامەن تٸكەلەي بٸرگە جۇمىس ٸستەمەسەم دە, ول كٸسٸنٸ ەردايىم ۇستاز تۇتامىن. بٸر كەزدەرٸ «تٷركٸستان» گازەتٸنە ماقالا اپارعانىمدا, «ماقالانى بۇلاي ەمەس, بىلاي جازادى» دەپ, باعىت-باعدار بەرگەن ەدٸ. كەيٸنٸرەك باسپالار ٷيٸندە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندە, اعامىزدىڭ ەدەبيەت پەن ۇلتتىق مەسەلەلەر جٶنٸندەگٸ تۇشىمدى ويلارىن جيٸ تىڭدايتىنبىز.
2015–2016 جىلدارى ديداحمەت اعامىز نەگٸزٸن قالاعان «ەل-شەجٸرە» قوعامدىق قورىندا رەداكتور بولىپ ەڭبەك ەتتٸم. سول قوردىڭ باستاماسىمەن اشىلعان til-audit.kz سايتىنا رەداكتور بولعانىم دا – سول كٸسٸنٸڭ يدەيالارىمەن كەلگەن جولىم دەپ بٸلەمٸن.
2024 جىلى جازۋشىنىڭ ۇلى دەۋلەت ديداحمەتۇلى ەكەسٸنٸڭ 75 جىلدىعىنا وراي پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرٸن جيناقتاپ, كٸتاپ ەتٸپ شىعارۋعا ۇسىنىس ايتتى. بۇل باستاما بٸردەن قولداۋ تاپتى.
بۇعان دەيٸن اعامىزدىڭ گازەت-جۋرنالداردا جارىق كٶرگەن ماقالالارى جەكە جيناق بولىپ شىقپاعان ەكەن. ال ديداحمەت اعا ٶتە ۇقىپتى ادام بولعان. قاي گازەتكە قانداي ماقالاسى شىقتى, قاي كٷنٸ, قانداي نٶمٸردە – بەرٸن پاپكالاپ جيناپ وتىرىپتى, – دەيدٸ دينا يمامباي.
جيناققا 1970 جىلداردان باستاپ «قازاق ەدەبيەتٸ», «تٷركٸستان», «زامان قازاقستان» سەكٸلدٸ باسىلىمداردا جارييالانعان پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى, سۇقباتتارى, ساراپتامالىق زەرتتەۋلەرٸ مەن رەتسەنزييالارى ەندٸ. جيناقتىڭ كٶلەمٸ بٸر توممەن شەكتەلمەي, اقىرى ەكٸ توم بولىپ جارىق كٶرگەن.
«ديداحمەت ەشٸمحانۇلى – ۇلت رۋحانيياتى مەن يدەولوگييا سالاسىندا اسا ٶتكٸر, ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ كٶتەرە بٸلگەن تۇلعا. ونىڭ ماقالالارىنان تٸل تاعدىرى, ۇلتتىق دٸل, سالت-دەستٷر, مەملەكەتتٸك يدەولوگييا سيياقتى تاقىرىپتار ايقىن كٶرٸنٸس تابادى.
ەسٸرەسە 1990 جىلدارداعى دٸني اعىمدار مەن يدەولوگييالىق داعدارىس كەزٸندە اعامىز تەرەڭ ويلى ماقالالارىمەن قوعامعا جول كٶرسەتٸپ وتىردى. ەربٸر ماقالاسى – ناقتى بٸر پروبلەمانىڭ تەرەڭ تامىرىنا ٷڭٸلگەن ساراپتاما. سونىمەن بٸرگە ول كٸسٸ ماقالانىڭ كٶركەم تٸلٸنە دە ٷلكەن مەن بەرەتٸن. جازۋ شەبەرلٸگٸمەن, تاقىرىپ قويۋ ەرەكشەلٸگٸمەن وقىرماندى بٸردەن باۋراپ الاتىن», – دەيدٸ جيناق رەداكتورى دينا يمامباي.
بۇل جيناقتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرٸنٸڭ وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگٸزۋگە ەبدەن بولادى. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرٸ ٷشٸن دايىن وقۋلىق, تەجٸريبەلٸك قۇرال دەسە دە بولادى.
فوتو: ەرسۇلتان ورىنباي
جيناق ماتەريالدارى حرونولوگييالىق تەرتٸپپەن رەتتەلٸپ, ەكٸ تومعا توپتاستىرىلعان:
1-توم – «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە 1976 جىلدان 2014 جىلعا دەيٸن جارىق كٶرگەن ماقالالار, سۇقباتتار مەن وچەركتەر.
2-توم – «تٷركٸستان» گازەتٸندە 1991–2014 جىلدارى جارييالانعان ماتەريالدار.
ەستەلٸككە تولى كەش
جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرٸ جازۋشىلار وداعىندا ٶتتٸ. جيىندى جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ جٷرگٸزٸپ, جازۋشىنىڭ رۋحاني مۇراسى تۋرالى جىلى ەستەلٸكتەر ايتىلدى. قالامداستارى مەن ەرٸپتەستەرٸ — كەنجەحان ماتىجانوۆ, كٶلباي ادىربەكۇلى, تىنىشبەك دايراباي سەكٸلدٸ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ ديداحمەت اعامىزدىڭ ازاماتتىق پوزيتسيياسى, تاباندىلىعى مەن شەبەرلٸگٸ تۋرالى ەسەرلٸ پٸكٸرلەرٸمەن بٶلٸستٸ. قالامگەردٸڭ بالالىق شاعى مەن جاستىق كەزەڭٸ تۋرالى دوسى ەبدٸمٷتەلٸ ەلٸبەكوۆ باياندادى.
كٸتاپقا «قازاق ەدەبيەتٸ» جەنە «تٷركٸستان» گازەتتەرٸندە جارييالانعان تىڭ دٷنيەلەر ەنگٸزٸلدٸ. قۇلبەك ەرگٶبەك باستاعان فيلولوگييا سالاسىنىڭ كٶرنەكتٸ عالىمدارى «العىسٶز» بٶلٸمٸندە قالامگەردٸڭ پۋبليتسيستيكاسىن جوعارى باعالاي وتىرىپ, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ەدەبي جەنە قوعامدىق ماڭىزىن ايرىقشا اتاپ ٶتكەن.
ديداحمەت ەشٸمحانۇلى: پۋبليتسيستيكاداعى ٸز
ديداحمەت ەشٸمحانۇلى – ەدەبيەتتٸڭ عانا ەمەس, قوعامدىق پٸكٸردٸڭ دە قايراتتى ٶكٸلٸ. ونىڭ جۋرناليستيكاداعى قىزمەت جولى – وبلىستىق «كوممۋنيزم تۋى» گازەتٸنەن باستالىپ, رەسپۋبليكالىق «لەنينشٸل جاس», «قازاقستان پيونەرٸ», «قازاق ەدەبيەتٸ», «زامان‑قازاقستان» جەنە حالىقارالىق «تٷركٸستان» گازەتتەرٸندە بەلسەندٸ قىزمەتٸمەن جالعاستى.
قالاي بولعاندا دا, ونىڭ پۋبليتسيستيكالىق شىعارماشىلىعى تٶرت نەگٸزگٸ تاقىرىپقا ارنالادى.
اتاپ ايتقاندا:
تٸل, جەر, ۇلتتىق بولمىس, سالت-دەستٷر;
قوعام مەن ساياسات, ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكولوگييالىق مەسەلەلەر;
مەدەنيەت پەن بٸلٸم سالالارى, تاريحي-مەدەني اسپەكتٸلەر;
يدەولوگييالىق تۇرعىدا ويلانۋ مەن ۇلتتىق سانا.
اۆتور ەر تاقىرىپقا قاتىستى ماقالالارىندا ناقتى فاكتٸلەرگە سٷيەنەدٸ, ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸرۋگە باتىلدىعى جەتكٸلٸكتٸ, مەتٸنٸندە تەرەڭ تالداۋ مەن ويشىل تۇجىرىم ٷستەم بولادى. سوندىقتان دا وقىرمان ونى اقپارات جەتكٸزۋشٸدەن گٶرٸ پٸكٸر تۋعىزۋشى, تالداۋشى رەتٸندە كٶرەدٸ.
ەكٸ تومدىق جيناقتا پۋبليتسيستيكا جانرىنىڭ وچەرك, ماقالا, سۇحبات, رەتسەنزييا, جۋرناليستٸك زەرتتەۋ جەنە ساراپتاما تٷرلەرٸ قامتىلعان. ەربٸر تۋىندى – وقيعاعا باعىتتالعان وي, وقىرمانعا باعىتتالعان ٷن.
كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸندە مۇراگەرلٸك, ۇلتتىق سانا مەن جۋرناليستيكانىڭ قازٸرگٸ بەتالىستارى جٶنٸندە دٶڭگەلەك ٷستەل ۇيىمداستىرىلىپ, جازۋشىنىڭ جۋرناليستٸك مەكتەبٸنٸڭ مەنٸ, پۋبليتسيستيكاداعى رٶلٸ كەڭٸنەن تالقىلاندى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
