Avtobýsta, jalpy avtokólikte telefon shuqi qoimaimyz. Birinshiden, gadjettegi aqparat eshqaida qashpaidy, al jolǵa, ainalańdaǵy adamdarǵa qarap, baqylaǵan áldeqaida áser berip, túrli oilarǵa jeteleidi. Ekinshiden, jol júrgende smartfonǵa úńilsek basymyz ainalyp, júregimiz loqsidy. Ol qurǵyr bezildei bastasa, kim izdep jatqanyn qarap, aqyryn basa qoiamyz. Japoniiada solai isteidi. Álbette, biz qoǵamdyq kólikte smartfondy ermek etpegenmen, basqalar ózderiniń úirenshikti tirligin istei berer. Jeksenbide avtobýsta qasymyzda turǵan bir qyz da solai telefon shuqylady. Bizdiń kózimiz telefonǵa emes, tyrnaqqa tústi. Qap-qara bolyp boialypty.
E-e, tyrnaqtyń da nebir túrin kórip júrmiz ǵoi. Baiaǵyda «tyrnaǵy soiaýdai eken» degen jamandaýdyń túrine jatatyn. Bala kezde estigen ertegilerdegi eń qorqynyshty keiipkerdiń biri – jeztyrnaq.
Jalpy, tyrnaq - atavizm emes. Atavizm – kezinde keregi bolyp, qazir artyq qalǵan nárse. Adam boiynda olar birnesheý. Aitalyq sýyq sýǵa túskende nemese jalańash dene salqyndaǵanda bujyrlar paida bola qalady. Qazaq ony «qusettendi» deidi. Baǵzydan ańnyń terisin jamylǵan kezge keiin adamnyń boiyn túk basqan. Sýyqta túk tikireiip, qorǵanysh qasieti artqan. Mynaý sonyń jurnaǵy.
Sosyn sýǵa kóp salǵanda alaqanyńyz ben tabanyńyz búrlenip, kedir-budyr paida bolary anyq. Ony kóbinese «sý soryp qaldy» deitinbiz. Baǵzy zamanda adam eńbektep jartas pen batpaq arasynda júrgende alaqan men taban osyndai bujyrlanyp ketip, sýdaǵy malta tastarǵa taimaityn. Iaǵni, óte paidaly qubylystyń biri bolǵan. Aiaq kiim men qolǵap shyqqaly ol da qajetsiz. Tek qazaqtyń «tabanynyń búri bar» degen beineli sózinde saqtalǵan.
Úshinshi atavizmdi bilesiz be? Alaqanyńyzdy ózińizge qarata sál búgip bas barmaqty shyldyr shúmek pen kishkene bóbekke jaqyndatyńyz. Endi alaqan men bilektiń arasyna qarańyz. Buryn baiqalmaityn uzyn jińishke sińir kórindi me? Kezinde bul sińir búrip ustaýǵa qyzmet etken. Tas pen temirden pyshaq jasap alǵan soń adamǵa eshteńeni qatty búrip ustaýdyń qajeti bolmady. Sóitip, bul sińir qyzmetsiz qaldy.
Al tyrnaqtyń áli aǵzadaǵy qyzmeti jetedi. Barmaqtyń basynda óte názik júike talshyqtary bar. Ol ystyq pen sýyqty sezýge, qatty men jumsaqty anyqtaýǵa kerek. Tipti, ǵashyq kezińizde lyp etip qyzyp, júrektegi sezimniń belgisin de jetkizedi. Tyrnaq osy názik talshyqtardy qorǵaidy. Ózine qatty zat tigende janyńyzdy kózge kórsete aýyratyny sodan.
Sosyn bireýdiń betin tyrnai qoimasyńyz da anda-sandy tyrnaqty qural retinde paidalanasyz. Jýynbai júrgende demeiik, oilana qalǵanda basyńyzdy qasysańyz da kádege jaraidy.
Toqsanynshy jyldar basynda Angliiada tyrnaǵy shashynan uzyn adamdy kórgenbiz. London kóshesinen. Tegi indýs bolýy tiis. Tyrnaq uzarǵan saiyn múiizdenip ketedi eken. Tym usqynsyz. Jalpy týǵannan ósire berse er adamnyń tyrnaǵy tórt metrge deiin jetedi. Áieldiki odan jáne jarty metrge artyq.
Týǵannan ósirý de dál mólsher emes. Ana qursaǵyndaǵy, iaǵni sharanadaǵy bolashaq sábige tyrnaq úsh ailyǵynda paida bolmaq. Ony jaryq dúniede óskenimen birge náreste qyrqynan shyqqan kúni alyp tastaidy. Qarynshashyna qosa. Óte gigienalyq jáne estetikalyq durys sheshim. Babalarymyz bilgen.
Tyrnaqtyń barmaq basyna beri shyǵyp turǵan bóligi jansyz. Óziniń astyna mikrob úiir. Sábi saýsaǵyn sorsa boldy, sol mikrob ishke ketpek. Ájemiz tyrnaǵymyzdy alǵan soń mindetti túrde ne otqa jaqqyzatyn, ne jerge kómgizetin. Ony áldebir yrymǵa sanaityn. Yrymdy qaidam, mikrobty múlde alastaý úshin sonysy durys.
Shvetsiia men Daniiada ólgen adamnyń tyrnaǵyn alyp tastaityn dástúr týraly estigenbiz. Ol áldebir dini ańyzǵa qatysty kórinedi. Ana dúniede ólgenderdiń tyrnaǵyn jinap keme jasaidy. Barlyq tyrnaq kemege jetken kúni aqyrzaman bolady degen ańyz. Qazaqta qoidyń jaýyrynynyń ortasyndaǵy qyry bir jaǵyna jetkende aqyrzaman bolady deitin. Sony estigen bala kezden beri et asqanda jaýyrynnyń qyryna qaraityn daǵdymyz bar. Bir shetke qarai oiysyp kele jatqany shyndyq.
Hosh, aqyrzaman men jaýyrynda nemiz bar. Taqyrybymyz tyrnaq-tuǵyn. Onyń qajetsiz bóliginiń astyna kir jinalatyndyqtan qaraiyp kórinedi. Sondyqtan «qara tyrnaq» dep qazaq ony eń qajetsiz zatqa sanaǵan. Bireýdi maqtap, al onymen bireýdi salystyra tómendetý kerek bolsa «qara tyrnaǵyna tatymaisyń» degen. Máselen, «biz Maǵaýinniń qara tyrnaǵyna tatymaimyz», taǵy bireýler «Álihan Bókeihanovtyń qara tyrnaǵyna tatymaidy» degendei.
Babalarymyz sol siiaqty «shashy óskenniń aýyly kápir, tyrnaǵy óskenniń ózi kápir» degen. Óitkeni, adam óz shashyn ala almaidy, aýyldaǵy bireý alyp berýi kerek. Al árkimniń óz tyrnaǵyn qyrqyp turýǵa áli keledi. Bul tek er adamǵa arnalǵan maqal. Áielderge qatysy joq.
Tipti beride áielder úshin tyrnaq sándikke de kerek boldy. Soiaýdai uzyny soǵurlym ádemiliktiń belgisine ainaldy. Bizdiń bala kezimizden beri dúnieniń tóńkerilip túskeni daýsyz. Qazekem ózi aitqan, «elý jylda – el jańa». Iá, tyrnaǵy uzyn ósken el paida boldy kóz aldymyzda. Ósken ǵana emes, boialǵan.
Qytaiǵa barǵan saparlarymyzdyń birinde láńgi oiyny men boiaý tarihy týraly derekter jinastyrǵanbyz. Shenian men Sian qalalarynda qart professorlarmen suhbattastyq. Sonyń biri láńginiń úsh myń jyl buryn osy óńirde paida bolǵanyn aitty. Taǵy biri «qytai áielderi imperatordyń kóńiline jaǵý úshin tyrnaǵyn ádeii boiaǵan» dedi. Mysyrda da tyrnaq boiaý kóne perǵaýyndar zamanynan ádetke engen. Munda erkekter de tyrnaq boiaǵan. Neǵurlym qara tústi bolsa, sheni soǵurlym úlken kórinedi.
Erikken otyryqshy elderge qaraǵanda kóshpeli halyq boiaý, opa-dalapqa onsha úiir bolmaǵan. Tek sol otyryqshy ómir tolyq ústemdik etken HH ǵasyrda, onyń da ekinshi jartysynda qazaq áieli boiana bastasa kerek.
Qazaq áielderiniń jappai boianý dáýiri týra tyrnaqty árleýde tóńkeristi jańalyq tusyna dál kelipti. Sýǵa ezilmeitin ári jaltyrap turatyn, onyń ústine uzaq saqtalatyn tyrnaq boiaýyn 1933 jyly Charlz Revson degen jasap, satýǵa shyǵarǵan. Ol ózi áielder úshin áigili Revlon kompaniiasyn qurǵan. Alty jyldan keiin tyrnaq pen erinniń birdei bolýyna qajet lak pen dalap jasaǵan. Álbette birinshi bolyp qyzyl tústi lak shyqqan. Ózi on tyrnaǵyn túnge qarai on túrge boiap jatady eken. Sándik emes, sapasyn tekserý úshin. Túrli synaq úshin. Ol kezde on tyrnaq pen eki erinniń birdei boialýy sán talaby edi. Endi ǵana áielder ár tyrnaǵyn ártúrli boiai bastady. Revsonnan jetpis jyldan soń.
Revson siiaqty biz de lakty talai qoldandyq. Joq, tyrnaq boiaǵan joqpyz. Kenje ul úshin jinaǵan asyqtardy boiap beretinbiz. Qalada tastan qyrnap qyna qainatyp otyratyn emes. Basynda uldyń sheshesinen qalǵan laktardy jaqtyq. Sosyn aldymyz biz satyp alyp asyqqa jaqqan lakty uldyń sheshesi qoldanatyn bolǵan. Trend.
Beride japsyrma tyrnaq shyqty. Ony alǵash tis dáriger oilap tapty desek nanbassyzdar. Aqiqaty solai. Fred Slek degen kisi. Birde jumys kezinde tyrnaǵyn jaraqattaidy. Emdelýshilerge tyrnaǵynyń jarasyn bildirmeý úshin jyltyraq qaǵaz japsyrady. Ony japsyrýǵa tistiń plombasyn qoldanady. Álem áielderi úshin taǵy bir jańalyq osylai paida bolypty.
Biz tyrnaq boialmasa, ne japsyrylmasa oǵan qarap birqatar jáitti biletin edik. Jastaý kezimizde redaktsiiadaǵy qyz-kelinshektiń alaqany men tyrnaǵyna qarap bal asha beretinbiz. «Birdeńege senbeisiń-aý» deitinbiz tyrnaǵy uzynsha bitken qyzdarǵa qarap. «Tym ashýshańsyń, osy minezdi qoisań, kúieýge shyǵyp ketesiń» deitinbiz tyrnaǵy qysqa bolyp bitkenderine. Tórt buryshty bolyp kelgen tyrnaq ielerine «aqynsyń, áli talantyńa talailar tamsanady» der edik. «Biraq esep-qisapqa joqsyń» dep qosar edik. Baian Beketovaǵa osylai aitqanymyz este. Basqasy qapelemde eske túse qoiar ma. Sandyraǵymyzdyń talaiy dál kelgen soń fýtboldyń esebin joramaldaýdy qoiǵan Sharhan dos siiaqty biz de ony qoiǵanbyz.
Qazir tek aldymyzdaǵy adamnyń tyrnaǵy boialmasa oǵan qarap ishke talai oi túiemiz. Ókpe dertine shaldyqqan adamnyń tyrnaǵynyń túbi tym aǵaryp, ózi tompaiyp ketedi. Tyrnaqta aq teńbilder paida bolsa, sýsamyrǵa qaralý kerek. Kógergen tyrnaq álbette, qan durys barmaǵannyń belgisi, tamyr men júrekti teksertken lázim.
Adam aǵzasynda bes saýsaqtyń tyrnaqtarynyń da bailanysty jeri bar. Bas barmaqty qazaq tegin solai atamaǵan, onyń tyrnaǵy mimen qatysty. Suq saýsaqtaǵysy ókpe men qolqaǵa bailanysty. Ortaq terek ish qurylysyńyzda ne bolǵanyn baiqatady. Shyldyr shúmektegi tyrnaqqa qarap búirektiń jaǵdaiyn bile alasyz. Júrek pen qan tamyrlarynyń barysy shynashaqtyń tyrnaǵynan ańǵarylady.
Shynynda, sonaý 1992 jyly AQSh-ta issaparmen júrgende aiaq astynan júregimiz aýyrsyn. Qazirgi meditsinalyq saqtandyrý onda joq. Bir top tilshi Nazarbaevtyń BUU-ǵa saparyn jazý men kórsetýge barǵanbyz. Júrek aýyryp tursa, qaidaǵy jazý jazǵan? Sonda jaǵdaiymyzdy baiqaǵan fotograf Iosif Lvovich Býdnevich «eń sońǵy saýsaǵyńnyń basyn ýqalai ber, júregiń jazylady» degen. Basqasyn qoiyp, tek eki alaqandaǵy kishkene bóbekterdi kezek ýqalap júrip, júrektiń aýyrǵanyn umytyp ketippiz. Bul adamdar birdeńe biledi.
Sonymen avtobýsta qasymyzda turǵan qyz qap-qara tyrnaqtarmen kosmetika álemindegi túrli jańalyqtardy qaraý úshin smartfon shuqylap tur. Onyń izdegenniń bári bizdiń miymyzda bar ekenin qaidan bilsin?..
Qainar Oljai.
2018 jylǵy kókektiń 9-y.
Astana.
