اۆتوبۋستا, جالپى اۆتوكٶلٸكتە تەلەفون شۇقي قويمايمىز. بٸرٸنشٸدەن, گادجەتتەگٸ اقپارات ەشقايدا قاشپايدى, ال جولعا, اينالاڭداعى ادامدارعا قاراپ, باقىلاعان ەلدەقايدا ەسەر بەرٸپ, تٷرلٸ ويلارعا جەتەلەيدٸ. ەكٸنشٸدەن, جول جٷرگەندە سمارتفونعا ٷڭٸلسەك باسىمىز اينالىپ, جٷرەگٸمٸز لوقسيدى. ول قۇرعىر بەزٸلدەي باستاسا, كٸم ٸزدەپ جاتقانىن قاراپ, اقىرىن باسا قويامىز. جاپونييادا سولاي ٸستەيدٸ. ەلبەتتە, بٸز قوعامدىق كٶلٸكتە سمارتفوندى ەرمەك ەتپەگەنمەن, باسقالار ٶزدەرٸنٸڭ ٷيرەنشٸكتٸ تٸرلٸگٸن ٸستەي بەرەر. جەكسەنبٸدە اۆتوبۋستا قاسىمىزدا تۇرعان بٸر قىز دا سولاي تەلەفون شۇقىلادى. بٸزدٸڭ كٶزٸمٸز تەلەفونعا ەمەس, تىرناققا تٷستٸ. قاپ-قارا بولىپ بويالىپتى.
ە-ە, تىرناقتىڭ دا نەبٸر تٷرٸن كٶرٸپ جٷرمٸز عوي. باياعىدا «تىرناعى سوياۋداي ەكەن» دەگەن جامانداۋدىڭ تٷرٸنە جاتاتىن. بالا كەزدە ەستٸگەن ەرتەگٸلەردەگٸ ەڭ قورقىنىشتى كەيٸپكەردٸڭ بٸرٸ – جەزتىرناق.
جالپى, تىرناق - اتاۆيزم ەمەس. اتاۆيزم – كەزٸندە كەرەگٸ بولىپ, قازٸر ارتىق قالعان نەرسە. ادام بويىندا ولار بٸرنەشەۋ. ايتالىق سۋىق سۋعا تٷسكەندە نەمەسە جالاڭاش دەنە سالقىنداعاندا بۇجىرلار پايدا بولا قالادى. قازاق ونى «قۇسەتتەندٸ» دەيدٸ. باعزىدان اڭنىڭ تەرٸسٸن جامىلعان كەزگە كەيٸن ادامنىڭ بويىن تٷك باسقان. سۋىقتا تٷك تٸكٸرەيٸپ, قورعانىش قاسيەتٸ ارتقان. مىناۋ سونىڭ جۇرناعى.
سوسىن سۋعا كٶپ سالعاندا الاقانىڭىز بەن تابانىڭىز بٷرلەنٸپ, كەدٸر-بۇدىر پايدا بولارى انىق. ونى كٶبٸنەسە «سۋ سورىپ قالدى» دەيتٸنبٸز. باعزى زاماندا ادام ەڭبەكتەپ جارتاس پەن باتپاق اراسىندا جٷرگەندە الاقان مەن تابان وسىنداي بۇجىرلانىپ كەتٸپ, سۋداعى مالتا تاستارعا تايمايتىن. ياعني, ٶتە پايدالى قۇبىلىستىڭ بٸرٸ بولعان. اياق كيٸم مەن قولعاپ شىققالى ول دا قاجەتسٸز. تەك قازاقتىڭ «تابانىنىڭ بٷرٸ بار» دەگەن بەينەلٸ سٶزٸندە ساقتالعان.
ٷشٸنشٸ اتاۆيزمدٸ بٸلەسٸز بە? الاقانىڭىزدى ٶزٸڭٸزگە قاراتا سەل بٷگٸپ باس بارماقتى شىلدىر شٷمەك پەن كٸشكەنە بٶبەككە جاقىنداتىڭىز. ەندٸ الاقان مەن بٸلەكتٸڭ اراسىنا قاراڭىز. بۇرىن بايقالمايتىن ۇزىن جٸڭٸشكە سٸڭٸر كٶرٸندٸ مە? كەزٸندە بۇل سٸڭٸر بٷرٸپ ۇستاۋعا قىزمەت ەتكەن. تاس پەن تەمٸردەن پىشاق جاساپ العان سوڭ ادامعا ەشتەڭەنٸ قاتتى بٷرٸپ ۇستاۋدىڭ قاجەتٸ بولمادى. سٶيتٸپ, بۇل سٸڭٸر قىزمەتسٸز قالدى.
ال تىرناقتىڭ ەلٸ اعزاداعى قىزمەتٸ جەتەدٸ. بارماقتىڭ باسىندا ٶتە نەزٸك جٷيكە تالشىقتارى بار. ول ىستىق پەن سۋىقتى سەزۋگە, قاتتى مەن جۇمساقتى انىقتاۋعا كەرەك. تٸپتٸ, عاشىق كەزٸڭٸزدە لىپ ەتٸپ قىزىپ, جٷرەكتەگٸ سەزٸمنٸڭ بەلگٸسٸن دە جەتكٸزەدٸ. تىرناق وسى نەزٸك تالشىقتاردى قورعايدى. ٶزٸنە قاتتى زات تيگەندە جانىڭىزدى كٶزگە كٶرسەتە اۋىراتىنى سودان.
سوسىن بٸرەۋدٸڭ بەتٸن تىرناي قويماسىڭىز دا اندا-ساندى تىرناقتى قۇرال رەتٸندە پايدالاناسىز. جۋىنباي جٷرگەندە دەمەيٸك, ويلانا قالعاندا باسىڭىزدى قاسىساڭىز دا كەدەگە جارايدى.
توقسانىنشى جىلدار باسىندا انگلييادا تىرناعى شاشىنان ۇزىن ادامدى كٶرگەنبٸز. لوندون كٶشەسٸنەن. تەگٸ يندۋس بولۋى تيٸس. تىرناق ۇزارعان سايىن مٷيٸزدەنٸپ كەتەدٸ ەكەن. تىم ۇسقىنسىز. جالپى تۋعاننان ٶسٸرە بەرسە ەر ادامنىڭ تىرناعى تٶرت مەترگە دەيٸن جەتەدٸ. ەيەلدٸكٸ ودان جەنە جارتى مەترگە ارتىق.
تۋعاننان ٶسٸرۋ دە دەل مٶلشەر ەمەس. انا قۇرساعىنداعى, ياعني شاراناداعى بولاشاق سەبيگە تىرناق ٷش ايلىعىندا پايدا بولماق. ونى جارىق دٷنيەدە ٶسكەنٸمەن بٸرگە نەرەستە قىرقىنان شىققان كٷنٸ الىپ تاستايدى. قارىنشاشىنا قوسا. ٶتە گيگيەنالىق جەنە ەستەتيكالىق دۇرىس شەشٸم. بابالارىمىز بٸلگەن.
تىرناقتىڭ بارماق باسىنا بەرٸ شىعىپ تۇرعان بٶلٸگٸ جانسىز. ٶزٸنٸڭ استىنا ميكروب ٷيٸر. سەبي ساۋساعىن سورسا بولدى, سول ميكروب ٸشكە كەتپەك. ەجەمٸز تىرناعىمىزدى العان سوڭ مٸندەتتٸ تٷردە نە وتقا جاققىزاتىن, نە جەرگە كٶمگٸزەتٸن. ونى ەلدەبٸر ىرىمعا سانايتىن. ىرىمدى قايدام, ميكروبتى مٷلدە الاستاۋ ٷشٸن سونىسى دۇرىس.
شۆەتسييا مەن دانييادا ٶلگەن ادامنىڭ تىرناعىن الىپ تاستايتىن دەستٷر تۋرالى ەستٸگەنبٸز. ول ەلدەبٸر دٸني اڭىزعا قاتىستى كٶرٸنەدٸ. انا دٷنيەدە ٶلگەندەردٸڭ تىرناعىن جيناپ كەمە جاسايدى. بارلىق تىرناق كەمەگە جەتكەن كٷنٸ اقىرزامان بولادى دەگەن اڭىز. قازاقتا قويدىڭ جاۋىرىنىنىڭ ورتاسىنداعى قىرى بٸر جاعىنا جەتكەندە اقىرزامان بولادى دەيتٸن. سونى ەستٸگەن بالا كەزدەن بەرٸ ەت اسقاندا جاۋىرىننىڭ قىرىنا قارايتىن داعدىمىز بار. بٸر شەتكە قاراي ويىسىپ كەلە جاتقانى شىندىق.
حوش, اقىرزامان مەن جاۋىرىندا نەمٸز بار. تاقىرىبىمىز تىرناق-تۇعىن. ونىڭ قاجەتسٸز بٶلٸگٸنٸڭ استىنا كٸر جينالاتىندىقتان قارايىپ كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان «قارا تىرناق» دەپ قازاق ونى ەڭ قاجەتسٸز زاتقا ساناعان. بٸرەۋدٸ ماقتاپ, ال ونىمەن بٸرەۋدٸ سالىستىرا تٶمەندەتۋ كەرەك بولسا «قارا تىرناعىنا تاتىمايسىڭ» دەگەن. مەسەلەن, «بٸز ماعاۋيننٸڭ قارا تىرناعىنا تاتىمايمىز», تاعى بٸرەۋلەر «ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ قارا تىرناعىنا تاتىمايدى» دەگەندەي.
بابالارىمىز سول سيياقتى «شاشى ٶسكەننٸڭ اۋىلى كەپٸر, تىرناعى ٶسكەننٸڭ ٶزٸ كەپٸر» دەگەن. ٶيتكەنٸ, ادام ٶز شاشىن الا المايدى, اۋىلداعى بٸرەۋ الىپ بەرۋٸ كەرەك. ال ەركٸمنٸڭ ٶز تىرناعىن قىرقىپ تۇرۋعا ەلٸ كەلەدٸ. بۇل تەك ەر ادامعا ارنالعان ماقال. ەيەلدەرگە قاتىسى جوق.
تٸپتٸ بەرٸدە ەيەلدەر ٷشٸن تىرناق سەندٸككە دە كەرەك بولدى. سوياۋداي ۇزىنى سوعۇرلىم ەدەمٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸنە اينالدى. بٸزدٸڭ بالا كەزٸمٸزدەن بەرٸ دٷنيەنٸڭ تٶڭكەرٸلٸپ تٷسكەنٸ داۋسىز. قازەكەم ٶزٸ ايتقان, «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا». يە, تىرناعى ۇزىن ٶسكەن ەل پايدا بولدى كٶز الدىمىزدا. ٶسكەن عانا ەمەس, بويالعان.
قىتايعا بارعان ساپارلارىمىزدىڭ بٸرٸندە لەڭگٸ ويىنى مەن بوياۋ تاريحى تۋرالى دەرەكتەر جيناستىرعانبىز. شەنيان مەن سيان قالالارىندا قارت پروفەسسورلارمەن سۇحباتتاستىق. سونىڭ بٸرٸ لەڭگٸنٸڭ ٷش مىڭ جىل بۇرىن وسى ٶڭٸردە پايدا بولعانىن ايتتى. تاعى بٸرٸ «قىتاي ەيەلدەرٸ يمپەراتوردىڭ كٶڭٸلٸنە جاعۋ ٷشٸن تىرناعىن ەدەيٸ بوياعان» دەدٸ. مىسىردا دا تىرناق بوياۋ كٶنە پەرعاۋىندار زامانىنان ەدەتكە ەنگەن. مۇندا ەركەكتەر دە تىرناق بوياعان. نەعۇرلىم قارا تٷستٸ بولسا, شەنٸ سوعۇرلىم ٷلكەن كٶرٸنەدٸ.
ەرٸككەن وتىرىقشى ەلدەرگە قاراعاندا كٶشپەلٸ حالىق بوياۋ, وپا-دالاپقا ونشا ٷيٸر بولماعان. تەك سول وتىرىقشى ٶمٸر تولىق ٷستەمدٸك ەتكەن حح عاسىردا, ونىڭ دا ەكٸنشٸ جارتىسىندا قازاق ەيەلٸ بويانا باستاسا كەرەك.
قازاق ەيەلدەرٸنٸڭ جاپپاي بويانۋ دەۋٸرٸ تۋرا تىرناقتى ەرلەۋدە تٶڭكەرٸستٸ جاڭالىق تۇسىنا دەل كەلٸپتٸ. سۋعا ەزٸلمەيتٸن ەرٸ جالتىراپ تۇراتىن, ونىڭ ٷستٸنە ۇزاق ساقتالاتىن تىرناق بوياۋىن 1933 جىلى چارلز رەۆسون دەگەن جاساپ, ساتۋعا شىعارعان. ول ٶزٸ ەيەلدەر ٷشٸن ەيگٸلٸ Revlon كومپانيياسىن قۇرعان. التى جىلدان كەيٸن تىرناق پەن ەرٸننٸڭ بٸردەي بولۋىنا قاجەت لاك پەن دالاپ جاساعان. ەلبەتتە بٸرٸنشٸ بولىپ قىزىل تٷستٸ لاك شىققان. ٶزٸ ون تىرناعىن تٷنگە قاراي ون تٷرگە بوياپ جاتادى ەكەن. سەندٸك ەمەس, ساپاسىن تەكسەرۋ ٷشٸن. تٷرلٸ سىناق ٷشٸن. ول كەزدە ون تىرناق پەن ەكٸ ەرٸننٸڭ بٸردەي بويالۋى سەن تالابى ەدٸ. ەندٸ عانا ەيەلدەر ەر تىرناعىن ەرتٷرلٸ بوياي باستادى. رەۆسوننان جەتپٸس جىلدان سوڭ.
رەۆسون سيياقتى بٸز دە لاكتى تالاي قولداندىق. جوق, تىرناق بوياعان جوقپىز. كەنجە ۇل ٷشٸن جيناعان اسىقتاردى بوياپ بەرەتٸنبٸز. قالادا تاستان قىرناپ قىنا قايناتىپ وتىراتىن ەمەس. باسىندا ۇلدىڭ شەشەسٸنەن قالعان لاكتاردى جاقتىق. سوسىن الدىمىز بٸز ساتىپ الىپ اسىققا جاققان لاكتى ۇلدىڭ شەشەسٸ قولداناتىن بولعان. ترەند.
بەرٸدە جاپسىرما تىرناق شىقتى. ونى العاش تٸس دەرٸگەر ويلاپ تاپتى دەسەك نانباسسىزدار. اقيقاتى سولاي. فرەد سلەك دەگەن كٸسٸ. بٸردە جۇمىس كەزٸندە تىرناعىن جاراقاتتايدى. ەمدەلۋشٸلەرگە تىرناعىنىڭ جاراسىن بٸلدٸرمەۋ ٷشٸن جىلتىراق قاعاز جاپسىرادى. ونى جاپسىرۋعا تٸستٸڭ پلومباسىن قولدانادى. ەلەم ەيەلدەرٸ ٷشٸن تاعى بٸر جاڭالىق وسىلاي پايدا بولىپتى.
بٸز تىرناق بويالماسا, نە جاپسىرىلماسا وعان قاراپ بٸرقاتار جەيتتٸ بٸلەتٸن ەدٸك. جاستاۋ كەزٸمٸزدە رەداكتسيياداعى قىز-كەلٸنشەكتٸڭ الاقانى مەن تىرناعىنا قاراپ بال اشا بەرەتٸنبٸز. «بٸردەڭەگە سەنبەيسٸڭ-اۋ» دەيتٸنبٸز تىرناعى ۇزىنشا بٸتكەن قىزدارعا قاراپ. «تىم اشۋشاڭسىڭ, وسى مٸنەزدٸ قويساڭ, كٷيەۋگە شىعىپ كەتەسٸڭ» دەيتٸنبٸز تىرناعى قىسقا بولىپ بٸتكەندەرٸنە. تٶرت بۇرىشتى بولىپ كەلگەن تىرناق يەلەرٸنە «اقىنسىڭ, ەلٸ تالانتىڭا تالايلار تامسانادى» دەر ەدٸك. «بٸراق ەسەپ-قيساپقا جوقسىڭ» دەپ قوسار ەدٸك. بايان بەكەتوۆاعا وسىلاي ايتقانىمىز ەستە. باسقاسى قاپەلەمدە ەسكە تٷسە قويار ما. ساندىراعىمىزدىڭ تالايى دەل كەلگەن سوڭ فۋتبولدىڭ ەسەبٸن جورامالداۋدى قويعان شارحان دوس سيياقتى بٸز دە ونى قويعانبىز.
قازٸر تەك الدىمىزداعى ادامنىڭ تىرناعى بويالماسا وعان قاراپ ٸشكە تالاي وي تٷيەمٸز. ٶكپە دەرتٸنە شالدىققان ادامنىڭ تىرناعىنىڭ تٷبٸ تىم اعارىپ, ٶزٸ تومپايىپ كەتەدٸ. تىرناقتا اق تەڭبٸلدەر پايدا بولسا, سۋسامىرعا قارالۋ كەرەك. كٶگەرگەن تىرناق ەلبەتتە, قان دۇرىس بارماعاننىڭ بەلگٸسٸ, تامىر مەن جٷرەكتٸ تەكسەرتكەن لەزٸم.
ادام اعزاسىندا بەس ساۋساقتىڭ تىرناقتارىنىڭ دا بايلانىستى جەرٸ بار. باس بارماقتى قازاق تەگٸن سولاي اتاماعان, ونىڭ تىرناعى ميمەن قاتىستى. سۇق ساۋساقتاعىسى ٶكپە مەن قولقاعا بايلانىستى. ورتاق تەرەك ٸش قۇرىلىسىڭىزدا نە بولعانىن بايقاتادى. شىلدىر شٷمەكتەگٸ تىرناققا قاراپ بٷيرەكتٸڭ جاعدايىن بٸلە الاسىز. جٷرەك پەن قان تامىرلارىنىڭ بارىسى شىناشاقتىڭ تىرناعىنان اڭعارىلادى.
شىنىندا, سوناۋ 1992 جىلى اقش-تا ٸسساپارمەن جٷرگەندە اياق استىنان جٷرەگٸمٸز اۋىرسىن. قازٸرگٸ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ وندا جوق. بٸر توپ تٸلشٸ نازارباەۆتىڭ بۇۇ-عا ساپارىن جازۋ مەن كٶرسەتۋگە بارعانبىز. جٷرەك اۋىرىپ تۇرسا, قايداعى جازۋ جازعان? سوندا جاعدايىمىزدى بايقاعان فوتوگراف يوسيف لۆوۆيچ بۋدنەۆيچ «ەڭ سوڭعى ساۋساعىڭنىڭ باسىن ۋقالاي بەر, جٷرەگٸڭ جازىلادى» دەگەن. باسقاسىن قويىپ, تەك ەكٸ الاقانداعى كٸشكەنە بٶبەكتەردٸ كەزەك ۋقالاپ جٷرٸپ, جٷرەكتٸڭ اۋىرعانىن ۇمىتىپ كەتٸپپٸز. بۇل ادامدار بٸردەڭە بٸلەدٸ.
سونىمەن اۆتوبۋستا قاسىمىزدا تۇرعان قىز قاپ-قارا تىرناقتارمەن كوسمەتيكا ەلەمٸندەگٸ تٷرلٸ جاڭالىقتاردى قاراۋ ٷشٸن سمارتفون شۇقىلاپ تۇر. ونىڭ ٸزدەگەننٸڭ بەرٸ بٸزدٸڭ ميىمىزدا بار ەكەنٸن قايدان بٸلسٸن?..
قاينار ولجاي.
2018 جىلعى كٶكەكتٸڭ 9-ى.
استانا.
