"Túiemoinaq, Aqshyǵanaq, Qart Torǵaidyń qanaty"
(Daryndy aqyn Keńshilik Myrzabekovtiń týǵan jeri týraly esse)
Keńshilikpen bala kezimizden Túiemoinaqta birge óstik. Túiemoinaqtyń tabiǵaty erekshe jer. Torǵai ózeni Tosyn qumyn osy jerden ortasynan qaq aiyryp Yrǵyzǵa qarai ótedi. Qum ishi arsha, tobylǵy,jide aǵashtaryna toly. Saǵyz shaǵyr, taý jýa da osynda. Ózenniń bergi betindegi qum shaǵyldyń uzyndyǵy jeti segiz, eni úsh tórt shaqyrymdai. Osy qum shaǵyldardyń Keńshilik ekeýmizdiń baspaǵan qýysy qalmaǵan shyǵar. Eń qyzyqty balalyq dáýrenimiz osy qumnyń ortasyndaǵy Túiemoinaq aýylynda ótti. Keńshiliktiń úii ózenniń arǵy betindegi Kórtoǵaidy qystaityn. Bastaýysh mektepke Keńshilik ózenniń arǵy betinen keletin. Bir kúni ózen jaǵasynda tursam, Keńshilik qasynda eki úsh adam bar, qaltyldaq qaiyqpen bergi betke ótip kele jatyr eken. Qaiyq tolqyǵan saiyn Keńshiliktiń oibailaǵan daýysyn estip turǵan meniń oǵan kúlgenim esimde qalypty.
Qalai desek te, bireýlerge aqyndyq óse kele daridy, bireýge aqyndyq týǵannan, qanynda bolady. Keńshilik bala kezinen ásershil, sezimtal edi. Keńshilik óziniń balalyq shaǵyndaǵy áserlerin júreginde máńgilik saqtap qalypty. Keńshilik balalyq shaǵy týraly, zamandastary biz týraly,
týǵan jeri Torǵaiǵa talai tamasha óleń arnaǵan aqyn.:
«Kórtoǵaidan» keshkilik bir top bala,
Jidek izdep,kúnder- ai, qyr taptaǵan.
Adyrlardan ári alyp ketýshi edi,
Buralań jol beldegi bultaqtaǵan...»
Biz, Keńshilik soǵystan keiin ómirge kelgen urpaqtarmyz. Biz soǵystan keiingi turmystyń qiynshylyǵyn kórdik. Jasymyz jetpei úlkendermen birge eńbekke aralastyq.. Keńshilik osy soǵystan keiingi dáýirdiń tynysyn, zamandastarynyń obrazyn, eldiń kelbetin jyrlary arqyly, balladalary arqyly keremet somdap, artyna úlken mura qaldyrǵan aqyn.
Máselen, Keńshiliktiń soǵystan keiingi aýyl ómirin sýretteitin «Qyrman basynda» atty ataqty óleńine toqtala keteiik:
«Qyryq toǵyzynshy jyly qyrmanǵa barǵanym esimde,
Taiynsha jetektep, tyrbańdaǵanym esimde.
Qairaǵym da joq, oraǵym da joq qolymda,
Kún qulap ketken besinge,
Qurdan -qur barǵanym esimde.
Keshke jaqyn, dala salqyn,
oryp alǵan egistik qara barqyn,
Janymda Haidolla bar,
Haidolla qara nartyn..
Sarǵaiǵan sabannyń torsyqtai dáni tyrsyldap,
Beli shoirylsada Hairekeń,
Baýdy tizgindep júr yrsyldap.
Kún qaǵyp ábden bozaryp ketken kóilekten,
Tobylǵy maidai tamady tamshy shym -shymdap.
Oraq aiaqtalǵan,
Kúz taiap qalǵan
Barmaqtai dándi kórip,
Haidolla toiattaǵan...» («Qyrman basynda» óleńinen úzindi)
Keńshiliktiń balaq shaǵynda kórip sýrettep otyrǵan bul kezeńi maǵan jaqsy tanys edi. Keńshiliktiń «egistik» dep otyrǵany, aýylda ol kezde shaǵyn tary alqaby boldy.Sony kúzde kolhoz jinap alatyn. Keńshiliktiń osy jyrynda atalyp otyrǵan keiipker Haidolla kúzetshi elge esimi belgili jyrshy edi. Bul jyrdyń bir erekshe qasieti, ony oqyp otyryp, halyqtyq dástúrli ánderdiń yrǵaǵyna túsip, yńyldap án aitqyń kep ketetindiginde. Bul óleńniń taǵy bir erekshe qasieti, aqynnyń soǵys jyldarynan keiingi ómirin shynaiy túrde kóz adyńa alyp kele alatyn polotnolyq sýretkerliginde. Joǵaryda soǵystan keiin týǵan urpaqtardyń taǵdyry týraly aityp kettim. Biz tirshiliktiń qadirin erte bildik, erte eseidik. Erte eseigeni ǵoi, «Jolda» atty óleńdi Keńshilik balań murty jańa shyǵyp kele jatqanda jazǵan. Bul óleńde jas balanyń fermadan kolhoz ortalyǵyna ógiz arbamen mai ákele jatqandaǵy, ógizge ie bola almai kórgen «qorlyǵy» sýretteledi.
«Qaiqiǵan qyrdyń qarsańy- aý, deimin,
Sary kidir ógiz sharshady- aý, deimin,
Bir bilem shúige,birikken jide,
Jelkesin sirá, shanshady -aý, deimin,
Jazdyń bir joly qiyn shaǵynda,
Yrdýan arba yńyrsyǵanda.
Úrgedek shirkei úiir bop qonyp,
Ógizdiń ylǵal quiymshaǵyna.
Shildeniń shybyn shirkeii shaldýar,
Quiryǵyn qaǵyp, úrkedi janýar.
Shalqaiyp ketip, shyńyltyr aspan,
Sáýlesin sáske búrkedi sárýar...» (óleńnen úzindi).
Bul jyrdaǵy kún shyjǵyrǵan ystyq kúni qumdy jolmen sona shirkeiden mazasy ketip kele jatqan ógizdiń beinesi ǵajap sýrettelgen. Sózdi oinatý arqyly sýrettelgen jol oqiǵasynyń dinamikasy oqyrmandy ózine eriksiz tartyp otyrady.
Soǵystan keiin týyp, turmystyń taýqymetin kórgen balalardyń psihologiiasyn, aiqai, dóreki brigadirlerden qysym kórgen jas kelinshekterdiń obrazyn kelistirip somdaǵan Keńshiliktei sýretker joq ta shyǵar. KEŃ aqynnyń sol kez týraly jazǵan «Kóshý atty balladasyn kúrsinbei, kózińe jas almai oqý da múmkin emes!
«...Syqyrlap bylǵary eri taqymdaǵy,
Bir kezde arbamyzǵa jaqyndady.
Jeńeshem bet jyrtqan joq, keshikken soń,
Kinásin únsiz ǵana maquldady.
-Ái ,bala eshteńe joq jasqanatyn,
Senen kem be, basqa ul, basqa qatyn,
Bar, kúrkege tige ber,qosqa aparyp,
Sendeiinde jigitter tas jaratyn.
Jeńgeńmenen ekeýmiz qystaýǵa anaý,
Tuqym jinap qaitamyz, keshke jaqyn!...
Jan- jaǵymda ien qyr dala jatyr,
Jeńgem maǵan jáýdirep qarady aqyr.
Ala ógizdi atty adam jetekke alyp,
Esiz jatqan qystaýǵa bara jatyr...». Balany tastap, iesiz qystaýǵa bet alǵan bul ekeýdiń beinesi, tek balanyń ǵana emes, syrt kóz bolyp otyrǵan oqyrmannyń da júregin selt etkizeri sózsiz.
1959-jyly Tosynnyń arǵy shetinde aýdandaǵy onshaqty sharýashylyqtyń biri bolyp, sovhoz ashyldy. Ortalyǵy Aqshyǵanaq boldy. Túiemoinaqtaǵy orta mektep Aqshyǵanaqqa kóshti. Sodan bastap, Keńshilik, Serik, men sovhozdyń ortalyǵynda oqydyq.
Keńshiliktiń sol kez týraly jazǵany.:
«Túiemoinaq, Aqshyǵanaq,-
Qart Torǵaidyń qanaty...». Bul joldarda aqynnyń týǵan jerine saǵynyshy da, maqtanyshy da bar. Aqshyǵanaq Jangeldi aýdanynyń eń túkpirinde, Aqtóbe oblysynyń Yrǵyzymen shektesip jatqan jerde tur. Sodan -aý, Keńshiliktiń Aqshyǵanaq týraly, týrasy Tosyn qumy týraly;
«Shalqardan Yrǵyz arqyly,
Torǵaidan tartsań - Nuramen.
Tosynnyń orǵyl sar qumy,
Tomsaryp jatqan bir álem.
Bir sheti -anaý Ulyqum,
Bir sheti -mynaý «Balaqum»,
Bir sheti aibyn Ulytaý,
Bir sheti -aidyn Aralym.
Jiektep qumdy qart Torǵai,
Alqymy keppei aǵatyn...» dep salmaqty sýrettep shyǵatyny bar.
Keń aqynnyń alǵashqy jinaǵyna engen «Áýbákir týraly balladasyn», «Aq kóilek» atty jyryn oqyǵanda osy Aqshyǵanaq eske túsedi. Áýbákir «seriniń» shynynda da Keń aqyn sýrettegendei is áreketi el aýzynda júretin kisi edi. Aqshyǵanaq sovhoz ortalyǵy bolyp, eńbekkerlerge shatyrly úi salyp berip jatqanda, aýyldyń Yrǵyz jaq betinde kiiz úiin tigip alyp, ismerligimen kózge túsip júretini meniń de esimde. Keń aqynnyń «Áýbákir týraly balladasy» bylai bastalatyn:
«Áýbákir jalqy, ákeden jalǵyz áýleti,
Áýbákir áýei,aq kóńil jigit, áýleki.
Albarda qoi kóp, aýlada toi bop jatatyn,
On saýsaǵy óner, qolynyń kiri dáýleti.
Áýbákir salsyn, áýeletip bir án salsa,
Topqa da barsyn, toiǵa da kirsin, tamsansa,
El aqtap ketip, aptalap keide kelgende,
Áieli jurtqa bastańǵy berip, qarsy alsa,
Qimylyna bir riza bolmai, áiteýir,
Urmai tynbaityn, qolyna bir qamshy alsa..
Er turman jasap, taramys tartyp, taspa órip,
Kelinshekterdiń qasynda júrdi qas kerip.
Baiǵazyǵa da baital mingizgen Áýbákir,
Básekelerde bas alyp, jáne bás berip...» dep aqyn balladasynyń bas keipkeri Áýbákirdiń obrazyn san qyrynan sheber somdap ótedi. Bul balladanyń aiaǵy óte aianyshty dramamen túiindelgen:
«Ár úige tarap, qusaýyzy men qyshqashy,
Áielin aldy, áieli ólgen tustasy...». Osy balladany aiaqtaǵanda áýelde ákeden jalǵyz, san qyrly ónerimen elge syily da, áýei bolǵan Áýbákirdiń artyna urpaq qaldyra almai ómirden óte shyǵýy oqyrmannyń sezimine ine qadalǵandai áser eteri sózsiz. Onyń basty sebebi bizge sonshalyqty qazaqy taǵdyrdyń shynaiy, kórkem tilmen sýrettelgeninde bolýy kerek. Qazaq ádebieti tarihynda aqyn Keńshilik Myrzabekovtiń balladalary ózindik aishyqtarymen laiyqty orynyn alǵan. Kezinde Keń aqynnyń jaqsy lebiz aitylyp, maqtalǵan balladalary men jyrlary, poemalary birshama bashylyq. Sonyń ishinde men jaqsy kóretin balladalary «Tóleýtaidyń tórt qyzy» men «Aq kóilegi».
Keń aqynnyń «Tóleýtaidyń tórt qyzy» atty balladasy «Áýbákir týraly» balladasymen «týystas», «taǵdyrlas», janyńdy « ot shaldyrmai» órteitin shyǵarma. Uly joq, kóp qyzdy otbasynyń qazaqy taǵdyry týraly. Ballada:
«Soǵys bitip, soldat kelip jatqan kez,
El meiramǵa, en meiramǵa batqan kez.
Bizge kórshiTóleýtaidyń tórt qyzy,
Boijetken kez, shetterinen bop kerbez...» dep bastalady. Bul ballada shaǵyn bolǵanymen, sol kezdegi soǵystan keiingi ómirdiń shynaiy, qaz qalpynda sheberlikpen sýretteletini sondai,Tóleýtai men onyń tórt qyzynyń taǵdyrlaryna ishiń aýyryp, solarǵa tilektes bolyp, sol ómirdiń arasynda óziń júrgendei halge túsiretini bar. Tóleýtaidyń úsh qyzy «Biri sholaq, biri molaq, biri aqsaq kisilerge tise de, ballada sońynda oqyrmannyń da júregin lúpildeter mynandai joldar bar:
«Keler joly kúieýimen keldi Uldai,
Qoldarynda uldary bar balǵyndai,
«Súiegine tańba salǵan» qyzynyń,
Súiip ulyn, Tókeń meiirin qandyrdy ai!
Ǵaiyp bolyp qapa kóńil bultańy,
Qos kúieýin qarsy ap jatty bul taǵy.
Kúbirledi «Kúieýlerim soǵysqa,
Berdi, berse aiaq qolyn namys pa.
Al, áitpese, jigitterdiń sultany!...»
Bul ballada sońynda aitylǵan Tóleýtaidyń ishki sózi, pálsapasy! Adam taǵdyry osyndai filosofiiasymen qundy. Al, sol ómirdiń shyndyǵyn qapysyz jetkizip turǵan aqynnyń sheberligin aitsańyzshy! Aqyn Keńshilik MYRZABEKOVTIŃ jyrlary, balladalary soǵystan keiingi qazaq ómiriniń tutastai kórkem polotnosy tárizdi sol dáýirdiń shynaiy sýretin, keipkerlerin kóz aldyńyzda dálme dál elestetýge múmkindik beredi.
Aqyn Keńshilik Myrzabekovtiń shyǵarmashylyǵynyń tereń syry, máni, tamyrly ózegi onyń týǵan jeriniń tarihynda jatyr. «...Túiemoinaq, Aqshyǵanaq, Qart Torǵaidyń qanaty» dep Keńshiliktiń ózi jazǵandai, Tońqaimada. Túiemoinaqta, Aqshyǵanaqta tarhan Shaqshaq Jánibek batyr babamyzdyń, Ult azattyq kóterilisi basshylarynyń biri Ospan hannyń izderi jatyr. Túiemoinaq, Aqshyǵanaq bizdiń qatarymyzdyń, aqyn Keńshiliktiń balalyq qyzyq dáýreni ótken jerler! Sonaý tarihtyń 16-jylǵy oqiǵalaryn eske alsaq, Yrǵyz jaqtan kelgen Lavrentevtiń jazalaýshy otriady pen Ospan hannyń sarbazdary arasynda Aqshyǵanaqta, Túiemoinaqta, Tońqaimada úlken shaiqastar bolǵan. Azattyq úshin, eldiń keleshegi úshin bolǵan osyndai babalarymyzdyń erligin, aqyndarynyń el aýzyndaǵy jyrlaryn basqalar umytsa da, tarih, el umytpaidy.
Jumat ÁNESULY, ádebiettanýshy, jazýshy
Ult portaly
