"تٷيەمويناق, اقشىعاناق, قارت تورعايدىڭ قاناتى"
(دارىندى اقىن كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتٸڭ تۋعان جەرٸ تۋرالى ەسسە)
كەڭشٸلٸكپەن بالا كەزٸمٸزدەن تٷيەمويناقتا بٸرگە ٶستٸك. تٷيەمويناقتىڭ تابيعاتى ەرەكشە جەر. تورعاي ٶزەنٸ توسىن قۇمىن وسى جەردەن ورتاسىنان قاق ايىرىپ ىرعىزعا قاراي ٶتەدٸ. قۇم ٸشٸ ارشا, توبىلعى,جيدە اعاشتارىنا تولى. ساعىز شاعىر, تاۋ جۋا دا وسىندا. ٶزەننٸڭ بەرگٸ بەتٸندەگٸ قۇم شاعىلدىڭ ۇزىندىعى جەتٸ سەگٸز, ەنٸ ٷش تٶرت شاقىرىمداي. وسى قۇم شاعىلداردىڭ كەڭشٸلٸك ەكەۋمٸزدٸڭ باسپاعان قۋىسى قالماعان شىعار. ەڭ قىزىقتى بالالىق دەۋرەنٸمٸز وسى قۇمنىڭ ورتاسىنداعى تٷيەمويناق اۋىلىندا ٶتتٸ. كەڭشٸلٸكتٸڭ ٷيٸ ٶزەننٸڭ ارعى بەتٸندەگٸ كٶرتوعايدى قىستايتىن. باستاۋىش مەكتەپكە كەڭشٸلٸك ٶزەننٸڭ ارعى بەتٸنەن كەلەتٸن. بٸر كٷنٸ ٶزەن جاعاسىندا تۇرسام, كەڭشٸلٸك قاسىندا ەكٸ ٷش ادام بار, قالتىلداق قايىقپەن بەرگٸ بەتكە ٶتٸپ كەلە جاتىر ەكەن. قايىق تولقىعان سايىن كەڭشٸلٸكتٸڭ ويبايلاعان داۋىسىن ەستٸپ تۇرعان مەنٸڭ وعان كٷلگەنٸم ەسٸمدە قالىپتى.
قالاي دەسەك تە, بٸرەۋلەرگە اقىندىق ٶسە كەلە داريدى, بٸرەۋگە اقىندىق تۋعاننان, قانىندا بولادى. كەڭشٸلٸك بالا كەزٸنەن ەسەرشٸل, سەزٸمتال ەدٸ. كەڭشٸلٸك ٶزٸنٸڭ بالالىق شاعىنداعى ەسەرلەرٸن جٷرەگٸندە مەڭگٸلٸك ساقتاپ قالىپتى. كەڭشٸلٸك بالالىق شاعى تۋرالى, زامانداستارى بٸز تۋرالى,
تۋعان جەرٸ تورعايعا تالاي تاماشا ٶلەڭ ارناعان اقىن.:
«كٶرتوعايدان» كەشكٸلٸك بٸر توپ بالا,
جيدەك ٸزدەپ,كٷندەر- اي, قىر تاپتاعان.
ادىرلاردان ەرٸ الىپ كەتۋشٸ ەدٸ,
بۇرالاڭ جول بەلدەگٸ بۇلتاقتاعان...»
بٸز, كەڭشٸلٸك سوعىستان كەيٸن ٶمٸرگە كەلگەن ۇرپاقتارمىز. بٸز سوعىستان كەيٸنگٸ تۇرمىستىڭ قيىنشىلىعىن كٶردٸك. جاسىمىز جەتپەي ٷلكەندەرمەن بٸرگە ەڭبەككە ارالاستىق.. كەڭشٸلٸك وسى سوعىستان كەيٸنگٸ دەۋٸردٸڭ تىنىسىن, زامانداستارىنىڭ وبرازىن, ەلدٸڭ كەلبەتٸن جىرلارى ارقىلى, باللادالارى ارقىلى كەرەمەت سومداپ, ارتىنا ٷلكەن مۇرا قالدىرعان اقىن.
مەسەلەن, كەڭشٸلٸكتٸڭ سوعىستان كەيٸنگٸ اۋىل ٶمٸرٸن سۋرەتتەيتٸن «قىرمان باسىندا» اتتى اتاقتى ٶلەڭٸنە توقتالا كەتەيٸك:
«قىرىق توعىزىنشى جىلى قىرمانعا بارعانىم ەسٸمدە,
تايىنشا جەتەكتەپ, تىرباڭداعانىم ەسٸمدە.
قايراعىم دا جوق, وراعىم دا جوق قولىمدا,
كٷن قۇلاپ كەتكەن بەسٸنگە,
قۇردان -قۇر بارعانىم ەسٸمدە.
كەشكە جاقىن, دالا سالقىن,
ورىپ العان ەگٸستٸك قارا بارقىن,
جانىمدا حايدوللا بار,
حايدوللا قارا نارتىن..
سارعايعان ساباننىڭ تورسىقتاي دەنٸ تىرسىلداپ,
بەلٸ شويرىلسادا حايرەكەڭ,
باۋدى تٸزگٸندەپ جٷر ىرسىلداپ.
كٷن قاعىپ ەبدەن بوزارىپ كەتكەن كٶيلەكتەن,
توبىلعى مايداي تامادى تامشى شىم -شىمداپ.
وراق اياقتالعان,
كٷز تاياپ قالعان
بارماقتاي دەندٸ كٶرٸپ,
حايدوللا توياتتاعان...» («قىرمان باسىندا» ٶلەڭٸنەن ٷزٸندٸ)
كەڭشٸلٸكتٸڭ بالاق شاعىندا كٶرٸپ سۋرەتتەپ وتىرعان بۇل كەزەڭٸ ماعان جاقسى تانىس ەدٸ. كەڭشٸلٸكتٸڭ «ەگٸستٸك» دەپ وتىرعانى, اۋىلدا ول كەزدە شاعىن تارى القابى بولدى.سونى كٷزدە كولحوز جيناپ الاتىن. كەڭشٸلٸكتٸڭ وسى جىرىندا اتالىپ وتىرعان كەيٸپكەر حايدوللا كٷزەتشٸ ەلگە ەسٸمٸ بەلگٸلٸ جىرشى ەدٸ. بۇل جىردىڭ بٸر ەرەكشە قاسيەتٸ, ونى وقىپ وتىرىپ, حالىقتىق دەستٷرلٸ ەندەردٸڭ ىرعاعىنا تٷسٸپ, ىڭىلداپ ەن ايتقىڭ كەپ كەتەتٸندٸگٸندە. بۇل ٶلەڭنٸڭ تاعى بٸر ەرەكشە قاسيەتٸ, اقىننىڭ سوعىس جىلدارىنان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸن شىنايى تٷردە كٶز ادىڭا الىپ كەلە الاتىن پولوتنولىق سۋرەتكەرلٸگٸندە. جوعارىدا سوعىستان كەيٸن تۋعان ۇرپاقتاردىڭ تاعدىرى تۋرالى ايتىپ كەتتٸم. بٸز تٸرشٸلٸكتٸڭ قادٸرٸن ەرتە بٸلدٸك, ەرتە ەسەيدٸك. ەرتە ەسەيگەنٸ عوي, «جولدا» اتتى ٶلەڭدٸ كەڭشٸلٸك بالاڭ مۇرتى جاڭا شىعىپ كەلە جاتقاندا جازعان. بۇل ٶلەڭدە جاس بالانىڭ فەرمادان كولحوز ورتالىعىنا ٶگٸز اربامەن ماي ەكەلە جاتقانداعى, ٶگٸزگە يە بولا الماي كٶرگەن «قورلىعى» سۋرەتتەلەدٸ.
«قايقيعان قىردىڭ قارساڭى- اۋ, دەيمٸن,
سارى كٸدٸر ٶگٸز شارشادى- اۋ, دەيمٸن,
بٸر بٸلەم شٷيگە,بٸرٸككەن جيدە,
جەلكەسٸن سٸرە, شانشادى -اۋ, دەيمٸن,
جازدىڭ بٸر جولى قيىن شاعىندا,
ىردۋان اربا ىڭىرسىعاندا.
ٷرگەدەك شٸركەي ٷيٸر بوپ قونىپ,
ٶگٸزدٸڭ ىلعال قۇيىمشاعىنا.
شٸلدەنٸڭ شىبىن شٸركەيٸ شالدۋار,
قۇيرىعىن قاعىپ, ٷركەدٸ جانۋار.
شالقايىپ كەتٸپ, شىڭىلتىر اسپان,
سەۋلەسٸن سەسكە بٷركەدٸ سەرۋار...» (ٶلەڭنەن ٷزٸندٸ).
بۇل جىرداعى كٷن شىجعىرعان ىستىق كٷنٸ قۇمدى جولمەن سونا شٸركەيدەن مازاسى كەتٸپ كەلە جاتقان ٶگٸزدٸڭ بەينەسٸ عاجاپ سۋرەتتەلگەن. سٶزدٸ ويناتۋ ارقىلى سۋرەتتەلگەن جول وقيعاسىنىڭ ديناميكاسى وقىرماندى ٶزٸنە ەرٸكسٸز تارتىپ وتىرادى.
سوعىستان كەيٸن تۋىپ, تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتٸن كٶرگەن بالالاردىڭ پسيحولوگيياسىن, ايقاي, دٶرەكٸ بريگاديرلەردەن قىسىم كٶرگەن جاس كەلٸنشەكتەردٸڭ وبرازىن كەلٸستٸرٸپ سومداعان كەڭشٸلٸكتەي سۋرەتكەر جوق تا شىعار. كەڭ اقىننىڭ سول كەز تۋرالى جازعان «كٶشۋ اتتى باللاداسىن كٷرسٸنبەي, كٶزٸڭە جاس الماي وقۋ دا مٷمكٸن ەمەس!
«...سىقىرلاپ بىلعارى ەرٸ تاقىمداعى,
بٸر كەزدە اربامىزعا جاقىندادى.
جەڭەشەم بەت جىرتقان جوق, كەشٸككەن سوڭ,
كٸنەسٸن ٷنسٸز عانا ماقۇلدادى.
-ەي ,بالا ەشتەڭە جوق جاسقاناتىن,
سەنەن كەم بە, باسقا ۇل, باسقا قاتىن,
بار, كٷركەگە تٸگە بەر,قوسقا اپارىپ,
سەندەيٸندە جٸگٸتتەر تاس جاراتىن.
جەڭگەڭمەنەن ەكەۋمٸز قىستاۋعا اناۋ,
تۇقىم جيناپ قايتامىز, كەشكە جاقىن!...
جان- جاعىمدا يەن قىر دالا جاتىر,
جەڭگەم ماعان جەۋدٸرەپ قارادى اقىر.
الا ٶگٸزدٸ اتتى ادام جەتەككە الىپ,
ەسٸز جاتقان قىستاۋعا بارا جاتىر...». بالانى تاستاپ, يەسٸز قىستاۋعا بەت العان بۇل ەكەۋدٸڭ بەينەسٸ, تەك بالانىڭ عانا ەمەس, سىرت كٶز بولىپ وتىرعان وقىرماننىڭ دا جٷرەگٸن سەلت ەتكٸزەرٸ سٶزسٸز.
1959-جىلى توسىننىڭ ارعى شەتٸندە اۋدانداعى ونشاقتى شارۋاشىلىقتىڭ بٸرٸ بولىپ, سوۆحوز اشىلدى. ورتالىعى اقشىعاناق بولدى. تٷيەمويناقتاعى ورتا مەكتەپ اقشىعاناققا كٶشتٸ. سودان باستاپ, كەڭشٸلٸك, سەرٸك, مەن سوۆحوزدىڭ ورتالىعىندا وقىدىق.
كەڭشٸلٸكتٸڭ سول كەز تۋرالى جازعانى.:
«تٷيەمويناق, اقشىعاناق,-
قارت تورعايدىڭ قاناتى...». بۇل جولداردا اقىننىڭ تۋعان جەرٸنە ساعىنىشى دا, ماقتانىشى دا بار. اقشىعاناق جانگەلدٸ اۋدانىنىڭ ەڭ تٷكپٸرٸندە, اقتٶبە وبلىسىنىڭ ىرعىزىمەن شەكتەسٸپ جاتقان جەردە تۇر. سودان -اۋ, كەڭشٸلٸكتٸڭ اقشىعاناق تۋرالى, تۋراسى توسىن قۇمى تۋرالى;
«شالقاردان ىرعىز ارقىلى,
تورعايدان تارتساڭ - نۇرامەن.
توسىننىڭ ورعىل سار قۇمى,
تومسارىپ جاتقان بٸر ەلەم.
بٸر شەتٸ -اناۋ ۇلىقۇم,
بٸر شەتٸ -مىناۋ «بالاقۇم»,
بٸر شەتٸ ايبىن ۇلىتاۋ,
بٸر شەتٸ -ايدىن ارالىم.
جيەكتەپ قۇمدى قارت تورعاي,
القىمى كەپپەي اعاتىن...» دەپ سالماقتى سۋرەتتەپ شىعاتىنى بار.
كەڭ اقىننىڭ العاشقى جيناعىنا ەنگەن «ەۋبەكٸر تۋرالى باللاداسىن», «اق كٶيلەك» اتتى جىرىن وقىعاندا وسى اقشىعاناق ەسكە تٷسەدٸ. ەۋبەكٸر «سەرٸنٸڭ» شىنىندا دا كەڭ اقىن سۋرەتتەگەندەي ٸس ەرەكەتٸ ەل اۋزىندا جٷرەتٸن كٸسٸ ەدٸ. اقشىعاناق سوۆحوز ورتالىعى بولىپ, ەڭبەككەرلەرگە شاتىرلى ٷي سالىپ بەرٸپ جاتقاندا, اۋىلدىڭ ىرعىز جاق بەتٸندە كيٸز ٷيٸن تٸگٸپ الىپ, ٸسمەرلٸگٸمەن كٶزگە تٷسٸپ جٷرەتٸنٸ مەنٸڭ دە ەسٸمدە. كەڭ اقىننىڭ «ەۋبەكٸر تۋرالى باللاداسى» بىلاي باستالاتىن:
«ەۋبەكٸر جالقى, ەكەدەن جالعىز ەۋلەتٸ,
ەۋبەكٸر ەۋەي,اق كٶڭٸل جٸگٸت, ەۋلەكٸ.
الباردا قوي كٶپ, اۋلادا توي بوپ جاتاتىن,
ون ساۋساعى ٶنەر, قولىنىڭ كٸرٸ دەۋلەتٸ.
ەۋبەكٸر سالسىن, ەۋەلەتٸپ بٸر ەن سالسا,
توپقا دا بارسىن, تويعا دا كٸرسٸن, تامسانسا,
ەل اقتاپ كەتٸپ, اپتالاپ كەيدە كەلگەندە,
ەيەلٸ جۇرتقا باستاڭعى بەرٸپ, قارسى السا,
قيمىلىنا بٸر ريزا بولماي, ەيتەۋٸر,
ۇرماي تىنبايتىن, قولىنا بٸر قامشى السا..
ەر تۇرمان جاساپ, تارامىس تارتىپ, تاسپا ٶرٸپ,
كەلٸنشەكتەردٸڭ قاسىندا جٷردٸ قاس كەرٸپ.
بايعازىعا دا بايتال مٸنگٸزگەن ەۋبەكٸر,
بەسەكەلەردە باس الىپ, جەنە بەس بەرٸپ...» دەپ اقىن باللاداسىنىڭ باس كەيپكەرٸ ەۋبەكٸردٸڭ وبرازىن سان قىرىنان شەبەر سومداپ ٶتەدٸ. بۇل باللادانىڭ اياعى ٶتە ايانىشتى درامامەن تٷيٸندەلگەن:
«ەر ٷيگە تاراپ, قۇساۋىزى مەن قىشقاشى,
ەيەلٸن الدى, ەيەلٸ ٶلگەن تۇستاسى...». وسى باللادانى اياقتاعاندا ەۋەلدە ەكەدەن جالعىز, سان قىرلى ٶنەرٸمەن ەلگە سىيلى دا, ەۋەي بولعان ەۋبەكٸردٸڭ ارتىنا ۇرپاق قالدىرا الماي ٶمٸردەن ٶتە شىعۋى وقىرماننىڭ سەزٸمٸنە ينە قادالعانداي ەسەر ەتەرٸ سٶزسٸز. ونىڭ باستى سەبەبٸ بٸزگە سونشالىقتى قازاقى تاعدىردىڭ شىنايى, كٶركەم تٸلمەن سۋرەتتەلگەنٸندە بولۋى كەرەك. قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىندا اقىن كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتٸڭ باللادالارى ٶزٸندٸك ايشىقتارىمەن لايىقتى ورىنىن العان. كەزٸندە كەڭ اقىننىڭ جاقسى لەبٸز ايتىلىپ, ماقتالعان باللادالارى مەن جىرلارى, پوەمالارى بٸرشاما باشىلىق. سونىڭ ٸشٸندە مەن جاقسى كٶرەتٸن باللادالارى «تٶلەۋتايدىڭ تٶرت قىزى» مەن «اق كٶيلەگٸ».
كەڭ اقىننىڭ «تٶلەۋتايدىڭ تٶرت قىزى» اتتى باللاداسى «ەۋبەكٸر تۋرالى» باللاداسىمەن «تۋىستاس», «تاعدىرلاس», جانىڭدى « وت شالدىرماي» ٶرتەيتٸن شىعارما. ۇلى جوق, كٶپ قىزدى وتباسىنىڭ قازاقى تاعدىرى تۋرالى. باللادا:
«سوعىس بٸتٸپ, سولدات كەلٸپ جاتقان كەز,
ەل مەيرامعا, ەن مەيرامعا باتقان كەز.
بٸزگە كٶرشٸتٶلەۋتايدىڭ تٶرت قىزى,
بويجەتكەن كەز, شەتتەرٸنەن بوپ كەربەز...» دەپ باستالادى. بۇل باللادا شاعىن بولعانىمەن, سول كەزدەگٸ سوعىستان كەيٸنگٸ ٶمٸردٸڭ شىنايى, قاز قالپىندا شەبەرلٸكپەن سۋرەتتەلەتٸنٸ سونداي,تٶلەۋتاي مەن ونىڭ تٶرت قىزىنىڭ تاعدىرلارىنا ٸشٸڭ اۋىرىپ, سولارعا تٸلەكتەس بولىپ, سول ٶمٸردٸڭ اراسىندا ٶزٸڭ جٷرگەندەي حالگە تٷسٸرەتٸنٸ بار. تٶلەۋتايدىڭ ٷش قىزى «بٸرٸ شولاق, بٸرٸ مولاق, بٸرٸ اقساق كٸسٸلەرگە تيسە دە, باللادا سوڭىندا وقىرماننىڭ دا جٷرەگٸن لٷپٸلدەتەر مىنانداي جولدار بار:
«كەلەر جولى كٷيەۋٸمەن كەلدٸ ۇلداي,
قولدارىندا ۇلدارى بار بالعىنداي,
«سٷيەگٸنە تاڭبا سالعان» قىزىنىڭ,
سٷيٸپ ۇلىن, تٶكەڭ مەيٸرٸن قاندىردى اي!
عايىپ بولىپ قاپا كٶڭٸل بۇلتاڭى,
قوس كٷيەۋٸن قارسى اپ جاتتى بۇل تاعى.
كٷبٸرلەدٸ «كٷيەۋلەرٸم سوعىسقا,
بەردٸ, بەرسە اياق قولىن نامىس پا.
ال, ەيتپەسە, جٸگٸتتەردٸڭ سۇلتانى!...»
بۇل باللادا سوڭىندا ايتىلعان تٶلەۋتايدىڭ ٸشكٸ سٶزٸ, پەلساپاسى! ادام تاعدىرى وسىنداي فيلوسوفيياسىمەن قۇندى. ال, سول ٶمٸردٸڭ شىندىعىن قاپىسىز جەتكٸزٸپ تۇرعان اقىننىڭ شەبەرلٸگٸن ايتساڭىزشى! اقىن كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتٸڭ جىرلارى, باللادالارى سوعىستان كەيٸنگٸ قازاق ٶمٸرٸنٸڭ تۇتاستاي كٶركەم پولوتنوسى تەرٸزدٸ سول دەۋٸردٸڭ شىنايى سۋرەتٸن, كەيپكەرلەرٸن كٶز الدىڭىزدا دەلمە دەل ەلەستەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
اقىن كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتٸڭ شىعارماشىلىعىنىڭ تەرەڭ سىرى, مەنٸ, تامىرلى ٶزەگٸ ونىڭ تۋعان جەرٸنٸڭ تاريحىندا جاتىر. «...تٷيەمويناق, اقشىعاناق, قارت تورعايدىڭ قاناتى» دەپ كەڭشٸلٸكتٸڭ ٶزٸ جازعانداي, توڭقايمادا. تٷيەمويناقتا, اقشىعاناقتا تارحان شاقشاق جەنٸبەك باتىر بابامىزدىڭ, ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ باسشىلارىنىڭ بٸرٸ وسپان حاننىڭ ٸزدەرٸ جاتىر. تٷيەمويناق, اقشىعاناق بٸزدٸڭ قاتارىمىزدىڭ, اقىن كەڭشٸلٸكتٸڭ بالالىق قىزىق دەۋرەنٸ ٶتكەن جەرلەر! سوناۋ تاريحتىڭ 16-جىلعى وقيعالارىن ەسكە الساق, ىرعىز جاقتان كەلگەن لاۆرەنتەۆتٸڭ جازالاۋشى وتريادى پەن وسپان حاننىڭ ساربازدارى اراسىندا اقشىعاناقتا, تٷيەمويناقتا, توڭقايمادا ٷلكەن شايقاستار بولعان. ازاتتىق ٷشٸن, ەلدٸڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن بولعان وسىنداي بابالارىمىزدىڭ ەرلٸگٸن, اقىندارىنىڭ ەل اۋزىنداعى جىرلارىن باسقالار ۇمىتسا دا, تاريح, ەل ۇمىتپايدى.
جۇمات ەنەسۇلى, ەدەبيەتتانۋشى, جازۋشى
ۇلت پورتالى
