Abai ómir súrgen kezeń — qoǵamdyq eki formatsiia aralyǵynda, bodandyq qorshylyǵynda kúizelgen qazaq daǵdarysynyń shegine jetken ýaqyty. Abai ómir súrgen tús — qazaqtyń eldigi qojyrap, erligi semgen, el tutqasyn – bolyspen, batyrdy — barymtashymen shatastyra bastaǵan kez.
Qazaqtyń eń uly aqyny – baǵdarsyz qoǵamnyń, bas eriksiz, qorǵanshaq qor qaýymnyń, jaltańkóz ulttyń azamaty edi.
Abai óleńge keler shama — orys poeziiasy basynan neshe reformany ótkerip bolyp, endi Nekrasov — fettik oppozitsiia ábden jik ajyratyp, baǵytyn aiqyndap alǵan, áigili krestiandyq epopeia («Komý na Rýsi jit horosho?») men atyshýly etistiksiz óleń («Shepot, robkoe dyhanie») jazylǵan, ádebiettegi jetekshi janr — proza bolǵan, sózben órnektelmeitin tilsiz sezimderdi, tylsym túisikterdi sóiletemin dep alasurǵan bozbala Rembonyn kózine dybystyń ózi boiaý bop shalynyp shalyqura bastaǵan shaq. Batystyń ozyq ónerimen tanysqan boida, «dáýir talabyna jaýap bere almaityn» tól klassikasynan bezip shyqqan japondar, endi ǵana esin jiyp,«Japon rýhy — batys bilimi» degen uran tastap, jańa úlgidegi poeziiasyn jasap, jana tipti sýretkerlerin qalyptastyra bastaǵan ýaqyt. Evropa men orysta simvolistik, dekadenttik, fýtýristik, imajistik... tanaptardyń kógi qyltiyp, topyraǵy býsanyp jatqanda, qashanǵy kári dańǵyldan tabany taiyp kórmegen qazaq óleńi osynyń bárinen beihabar qalpy, óz tarihyndaǵy eń uly tulǵanyń—kóne óristi álemdik keńistikke ulastyrar jalǵyz kemeńgeriniń didaryn, jyǵa tanymasa da, jańa boljap edi.
Abai qyryqta bolatyn...
Shyǵarmashylyqta «erte ashylatyn, kesh ashylatyn individýýmdar bolady» deidi XX ǵasyrdyń uly aqyndarynyń biri, áigili ádebiet teoretigi, synshysy T. S. Eliot. Jalpy, ol kisi aitpasa da belgili jai. Sirek te bolsa, kezdesetin shyndyq. Ýitmen otyz jetisinde «kenet» uly aqyn bolyp oianady. Shyǵarmalary sopylyq poeziianyń shyńy bolyp esepteletin Jalaladdin Rýmidiń qalǵyp jatqan uly daryny qyryqtan asa bere dúr silkinedi... Abai aqyndyq ónerge mán bermei, nemese, «daiyndyqpen» júrip qaldy degenge senbeimin. Ras, pisip-jetilý degen de bar shyǵar, biraq, anyǵynda, tabiǵi genii, kezi kelgenshe, kúni týǵansha kózin tappai tumsa jatatyn qupiia qýatqa uqsaidy. Buiryqty kúni ózi ashylady, ia bir túrtki oiatady. Qyryqtaǵy Abaidyń Óleńge kelýi — óziniń qudiretti tegeýrininen qapersiz, tynyq jatqan telegeidiń oqys teńselip ketkenindei, qordanyń astynda buǵyp jatyp qozdaǵan shoqtyń alapty aiqara lap qoiǵan alapat órtindei orasan qubylys... Ǵajaiyp taýlar, keremet kólder – bir kezderi jer betinde bolǵan uly apattardyń saldary. Genii de sondai bir pyx silkinisi. Qazaq sanasynyn jana relefin jasaǵan Abaidyń shyǵarmashylyq qajyry da osy beineli.
Kól-kósir eskiliktiń qalyń ortasyna shyjymdap enetin, sol kóneniń qoinynda jatyp jyltyrap kóz tartatyn jańalyq bar; túnekke Kún bolyp kirip, kúndiz ben túndi ajyratqandai eski men jańanyń, jigin aiqyndaǵan jańalyq bolady – Abai shyǵarmashylyǵy!
Áleýmettiń estetikalyq ańsary týdyratyn, ishtei pisip, qupiia tolǵatyp, aiy-kúni jetkende ańdaýsyz paida bolýmen birge, kútýli dúniedei sanaǵa syzatsyz sińip ketetin ózgerister de kezdesedi. Shynaiy uly qubylystar, sonyń ishinde Abai fenomeni týraly bulai deý qiyn. Sol tustaǵy qazaqtyq estetikalyq sanasy bul sipatty orasan tóńkeriske daiyn emes edi. Abai shyǵarmashylyǵynyń tosyndyǵy men ózgeshe qýaty qazaq topyraǵynda jańa poetikalyq qunar men oqyrmandyq qabyldaý mádenietiniń qalyptasý protsesin kúrt jedeldetti. Buǵan kúmánińiz bolsa, Ahmet Baitursynovtyń «Qazaqtyń bas aqyny» degen maqalasyn qarańyz. Ahań uly aqyn shyǵarmashylyǵymen — Abai jazar sózin jazyp bolyp qalǵanda, 1903 jyly ǵana tanysady. Sondaǵy Ahańnyń áseri: «Oqyp qarasam, basqa aqyndardyń sózindei emes. Olar sózinen basqalyǵy sonsha, áýelgi kezde jatyrqap, keshke deiin tosańsyp otyrasyń. Sózi az, maǵynasy kóp, tereń. Buryn estimegen adamǵa shapshań oqyp shyqsań, azyna túsinip, kóbiniń maǵynasyna jete almai qalady. Kei sózderin, oilanyp daǵdylanǵan adam bolmasa, myń qaitara oqysa da túsine almaidy... Sondyqtan Abai sózderi jalpy adamnyń túsinýine aýyr ekeni ras. Biraq sol aýyrlyq Abaidyń aita almaǵanynan bolǵan kemshilik emes, oqýshylardyń túsinerlik dárejege jete almaǵanynan bolatyn kemshilik».
Óz sózderiniń túri jat, túbi tereń ekenin, mundai sózdi «yntaly júrekpen» uǵý kerek ekenin Abai da neshe márte eskertedi. Sóz uqpaýdyń da túr-túri bar. Sonyń ishinde, salǵyrttyq, yntasyzdyq – Abaiǵa qaiǵy.
«Aitshy-aitshylap» jalynar,
Uqqysh jansyp shabynar.
Uqpai jatyp jalyǵar
Uiqyly-oiaý boikúiez.
Abaidyń idealyndaǵy tyńdaýshy-oqyrman:
Júregi – aina, kóńili – oiaý,
Sóz tyńdamas ol baiaý,
Óz óneri tur taiaý,
Uqpasyn ba sózdi tez?
«Óz óneri tur taiaý» dep, Abai jaqsy tyńdaýshyny óz parasatynyń deńgeiine kótere áspetteidi.
Kemeńger, qazaqtyń keler ǵasyrdaǵy poeziiasy men oqyrmanynyń mádenietin qalyptap jatqanyn ózi jaqsy bildi. «Arttaǵyǵa sóziń men isiń qalsa, – Ólseń de, ólmegenmen bolasyń teń» degende, Abai óz sózine de úmit artqany anyq.
Sóitip, Abai óleń jazǵan jiyrma shaqty jyldyń ishinde qazaq óleńi álemdegi poetikalyq mádenieti eń zor elderdiń poeziiasymen úzeńgi qaǵysty. Bul mereili oqiǵanyń mezgil-mejesi, naqty «datasy» – Abaidyń kóp ataqty óleńderi jazylyp úlgergen, Pýshkinnen ǵajaiyp aýdarmalar jasalǵan 1889-90 jyldar dep shamalaimyz.
...Kórkemdik-estetikalyq, sanadaǵy, bul syndy orasan tóńkeristiń jalǵyz adamnyń (!) qajyrymen jáne osynsha qysqa merzimde iske asýy, qazaqsha aitqanda, qulaq estip, kóz kórmegen oqiǵa. Jańaǵy aitqan japondardy alyńyz – osy tekti ózgeristiń qam-qareketi ústinde qanshama tulǵa boi kótergenin, qanshama sýretkerdiń birlesken ujymyn, aitys-tartys, daý-damaiyn, jańanyń tańsyǵy men ony ornyqtyrýdyń dramatizmin kórer edińiz. Uly reformator Pýshkin de dál Abaidai jalǵyz emes edi. Qazaq ádebieti evropa, orys ádebietimen Abai arqyly XIX ǵasyrdyń aiaq shenine qarai tanysty dedik. Odan áldeqaida buryn aralasqan ádebietter qanshama (aitalyq, tatar, azerbaijan, grýzin, armian t. b.). Biraq, eshqaisysy Abaiǵa para-par aqyn bere alǵan joq. Bul — fenomenniń týýy úshin tarihi-mádeni, áleýmettik-rýhani sharttarmen qatar, uly kezdeisoqtyq – uly daryn dúniege kelý kerektigi týraly qarapaiym qaǵidany taǵy da rastaidy. Tulǵany, qubylysty zamany týdyrady – ras, biraq, geniidi, qalai degenmen de, tabiǵat jaratady — bul da aqiqat.
Qazaq degende airyqsha peiildi, artyqsha jomart, myrza Tabiǵatqa – myń-san madaq!
...Taǵy da sol orystarǵa keleiik. Abai úlgi tutqan Pýshkin, Lermontov, Tolstoi kim? Biz úshin anyǵy sol – osy úsheýinen basqa eshkimdi oqymasa da, Abaidai sara kókirek, kemeńger aqyl úshin álemdik oidy qozǵaǵan kóp máseleler men mádeni-kórkemdik kemel úrdister beti ashyq kitaptai sairap jatar edi. Biraq, keibir óleń, qara sózderine úńilgen saiyn, Abaidyń aqyndyq kitaphanasy biz búginde ábden anyq biletin esimdermen ǵana shekteletinine kúmán kúsheie túsedi. Pýshkinniń orny dara bolǵanmen, aldy-arty, ainalasy qý taqyr emes — Pýshkindi Pýshkin jasaǵan jaǵdaiattar men tulǵalarǵa toly. Bul turǵyda, Lermontov ta oqshaý, Tolstoi da jalǵyz emes. Árqaisysynyń artynda bir orys emes, kúlli evropalyq tsivilizatsiia, batys mádenietiniń kóz jetkisiz qiyry jatyr. Árqaisysy-aq sol tustaǵy álemdik ozyq mádeni, ádebi dástúrlerdiń syǵyndy sóli, shymqai gúli. Biraq, Abai muny qanaǵat etpegen siiaqty. Máselen, onyń Fetti oqyǵanynda kúmánim joq. Fet etistiksiz óleńimen talaidy dúrliktirdi. Abaidyń, kerisinshe, yńǵai bir etistikterge júk artatyn óleńderinde Fetpen de ishtei bir báseke bar siiaqty kórinedi de turady. Máselen, «Qyzaryp, surlanyptaǵy» estelik, naz, kóńil-kúi, sezim qubylystarynyń almasý, damý dinamikasy – ústemelep keletin tolyp jatqan etistik-baiandaýyshtarmen beriledi. Bul – bitip bolmaityn uzaq bir sóilem, bir tynyspen aitylǵan syr. «Totyqus tústi kóbelek», «Ospanǵa» («Jainaǵan týyń jyǵylmai») siiaqty óleńderinde de Abaidyń etistikke jasaǵan «eksperiment!» aiqyn kórinedi.
Abaidaǵy «alty aiaqtardyń» da taza úlgisi Fette tunyp tur!
Nemese... Máselen, Abai V. A. Jýkovskiidi de oqyǵan dep oilaimyn. «Asqa, toiǵa baratuǵyn» óleńiniń fabýlalyq súlderin, qoiylǵan negizgi máseleniń túp-tórkiniń izdesek, Jýkovskiidiń, «Liýdmila», «Svetlana» balladalaryna, sol arqyly nemis aqyny G. A. Biýrgerdiń «Lenora» balladasyna, sosyn... G. Geineniń Lermontov aýdarǵan bir óleńine shyǵamyz. Osyndai qiyr-shiyr jol keshesiz. Al, Abaidaǵy keibir beine, saryndardyń tegin tekteseńiz, budan da qiyn buralańdarǵa túsesiz...
Abaidyń parasaty barlaǵan óristerdiń sheti, shegi kórinbeidi!
* * *
Sol Jýkovskii, aýdarmalarymen-aq tutas bir kezeńdegi orys poeziiasynyń kóshbastaýshysy boldy.
Al, Abai óz tárjimashylyǵynan ne maǵynalar kórdi?
Mádenieti ózgeshe, tanymy ortasynan oqshaýlanǵan adamnyń ishki álemi, parasat, óner qýaty ózge keń óristerdi ańsaidy. Bul sipatty tulǵanyń (aqynnyń) shabytyna, kórkemdik ańsaryna qarabaiyr ortanyń, shaǵyn qaýymnyń bolmys-tirshiligi, udaiy laiyqty mazmun, taqyryp taýyp bere almaidy. Aýdarma — Abai úshin sheberlik jetildirý, óner jarystyrý ǵana emes, ózi teńdespen syrlasý, ortasyna «jat» oilar men sezimderdi qazaqsha órnekteý talabynan týǵan qajettilik dep qaraý kerek.
Aýdarma, Abai úshin, eń aldymen, «mádeni» taqyryptardyń qoimasy. Máselen, Pýshkin kúzdi jaqsy kóretinin, shabytynyń kúzde tasqyndaitynyn aityp óleń jazady. Abaiǵa bul — taqyryp emes. Dástúrdiń shekteýi. Taqyryp jóninen keide dástúrden shyǵandap, quryq úzip kete almaityn Abai, aýdarmalarynda «segiz qiyr shartarapty» sharlaidy. Sol arqyly dástúrdiń sheńberin talqandap, qazaq óleńiniń mádeni órisin ulǵaita túsedi. Sol talpynys, máseleń, Pýshkinnen aýdarǵan úzikterdegi ǵajaiyp syrlar men poetikalyq beinelerge jol ashady. Pýshkindik «materialdy» kemeńger jai meńgerip qana qoimaidy, óz jany men oiynyń sáýlesin qosyp, erkin igerip, tipti «bilep-tóstep» ketedi. Pýshkinde joq órnekter tógedi. Pýshkindegi tiri Onegindi óltiredi...
Pýshkin — Abaidyń aqyndyq mádenietke jetigý mektebi ǵana emes, básekelesi de.
Abaida, oǵan deiin qazaq óleńi bilmegen talai syr men sezim bop kórsetti. Abaiǵa deiin órnektelmegen sezimder sol sezimderdiń bolmaǵanynan, nemese qazaq jaiynyń mundai názik syrǵa jetilmegeninen emes. Laiyqty poetikalyq tildiń jasaqtalmaǵanynan. Dástúrli poetika sheńberiniń tarlyǵynan. Kemeńgerdiń qajyrymen órnegin dóp tapqan syrlar oqyrman, tyńdaýshynyń da estetikalyq sezimin jetildire, túrlendire tústi.
Qazaq sanasy, qazaq rýhy, qazaq sezimi Abaimen jetildi.
* * *
Biz úshin jumbaǵy joq dep esepteletin jáne bir másele — Abaidyń, salystyrmaly túrde, az jazǵandyǵy. Bir jylda jazylǵan óleńderiniń ala-qula sanyna qarap otyrsań, Abai — búgingi ólshemmen, naǵyz «áýesqoidyń» ózi bolyp kórinedi. «Jasynan el isine aralasqan, qoly timegen, mán bermegen, keiin múmkindik bolmaǵan...» t. s. s. Osynyń bárinde de qisyn bar... Alaida, Abaiǵa deiin artynda, shaǵyn da bolsa, eki tom sózi qalǵan qai qazaq, aqynyn bilemiz?
Qazaqqa, sapasyn qoia turaiyq, sany jóninen eń mol mura qaldyrǵan, eń birinshi ónimdi aqyn da – Ózi!
Jai sóziniń ózin óleńmen sóilegen deitin «kómekei áýlie» Buqardan da ondai kólemdi dúnie qalǵan joq. Aitqan-aq shyǵar – qalǵan joq.
Al, jalpy, sannyń sapaǵa ainalatyny týraly klassikalyq anyqtamanyń ónerge qatysy shamaly.
Óziniń aldyndaǵylarmen salystyrǵanda, Abaidyń ár óleńin jańalyq deýge bolady. On bir býyn qara óleń úlgisimen, iaki 7-8 býyndyq dástúrli ólshemmen jazǵandarynyń syrty – ádepki bolǵanmen, óleńdegi ár sóziniń salmaǵy, órnekteriniń minsiz kelisimi – tosyn. Abai sózderiniń qiiýy eki qisynnyń arasynda bir qalǵyp alýǵa bolatyn burynǵy óleńdegidei emes – tyǵyz. «Yntaly júrektiń» yjdahatynsyz uqpaisyz.
Muhtar Áýezov synaǵan «Qaqtaǵan aq kúmistei keń mańdaily» degen óleńniń kemshiligi — Abaidyń óz deńgeiimen ólshegende ǵana kemshilik. Al bul ólshemmen ózgelerdi de tarazylai beretin bolsaq, onda... Abaiǵa deiingi qazaq poeziiasy tek kemshilikten turmaq...
Abaida, jańa tabylǵan bir úlgige qaityp oralý az. Kóbi – bir-bir «dana» ǵana. Uiqas júiesi keide qaitalanǵanmen, búkil qurylymy bir-birimen sáikesetin eki óleń tabý – kúsh (alty aiaqtardan basqa). Bir tabylǵan oljany «maidalap», áli talai keregine jaratsa, eshkim qolynan qaqpas edi. Áitpese, osy tur, osy mazmun tutasyp, kemeline kelgenshe jasaǵan tájiribelerin (eger ondai bar bolsa) qaldyrsa, búgingi oqyrmanǵa da, zertteýshige de az dúnie bolmas edi.
Osy aitylǵan birer jaidyń ózi Abaidyń «az» sózine qanshalyq qyrýar qýat jumsalǵanyn kórsetse kerek.
Sannyń sapaǵa qatysy týraly klassikalyq anyqtama ónerge de tiesili...
Eger sannyń ornynda — jumsalǵan qýat pen darynnyń mólsheri tursa.
* * *
«Esińde bar ma jas kúniń»... Qaiyrylyp artqa qarai qalsa, qalyp ketken belgisiz, maǵynasyz «buldyr kóp kúndi» ǵana kórgish, jasaýraǵan janary «úmitti sáýle etip» biryńǵai tek aldyńǵy keleshekke, «kók tuman keler zamanǵa» qadalǵysh Abai, óziniń ótken ómirin kóp qyzyqtai bermeidi. Lirika – jannyń armany hám esteligi. Biraq, jastyq, mahabbat qyzyǵyna («Jelsiz túnde jaryq ai», «Qyzaryp, surlanyp» t. b.), Ospan men Ábdirahmanǵa qatysty («Keshegi Ospan», «Arǵy atasy qajy edi») birdi-ekili óleńderi bolmasa, Abaida estelik joq. Abaida dúnieniń ózinen ilgeri-keiingi aqyndaryndai balalyq shaqty, jastyqty, eliniń buryn batyr bolǵan, bai bolǵan, ózine ózi bi bolǵan erkin kúnin eske alý joq. «Iship tereń boilaimyn – Ótken kúnniń ýlaryn» – bul estelik emes. Qaiǵy. Ótken kúnniń sýreti emes, sor tatyǵan ókinishi. Pýshkinde de poetikalyq balalyq shaq joq. Ony M. Iu. Lotman uly aqynnyń bul dáýreni súreńsiz ótkeninen dep túsindiredi. Al, Abaidy qalai túsindiremiz? Qunanbaidai ákesi, áldeneshe sheshesi boldy. Besigin – bailyq pen baq terbetti... «Balalyq óldi, bildiń be – Jigittikke keldiń be?»... Taǵy da jai konstatatsiia. Bálkim, dástúr... Ózin kóne poetikanyń kóp úrdisinen azat sezingen Abaidyń mol shapanynyń shalǵaiy keide «eskiliktiń» eleýsiz bir shegelerine ilinip qala beretinin baiqaisyz. Evropa, orys aqyndary kóńil bóletin kóp «usaq-túiek» Abaiǵa taqyryp emes. Abai «kóńil bólgen» tabiǵat lirikasyn alaiyq, máselen. Ózine deiingi qazaq poeziiasynda bolmaǵan úrdis. Bul qubylysty – belgili bir halyqtyń poeziiasynda belgili bir kórkemdik obektilerdiń, elementterdiń bolmaýyn ádebiettaný, keide ǵasyrlar boiy ózgermeitin, myqty qursaýynan bosatpaityn, o basta bekigen shekara-sheńberi turaqty saqtalatyn ádebi, janrlyq kanondardyń, sondai-aq, dúnietanymdyq ustanymdardyń yqpaly dep túsindiredi. Paryqtasaq, kóshpendi qazaqtyń da dúnietanymyndaǵy tabiǵat osy qisynǵa negiz bolǵandai.
Ǵasyrdyń basyndaǵy japondar Týrgenevtegi «listia sheptalis» degen jalǵyz beineli tirkeske tań-tamasha qalypty. Jáne osy áser óziniń dástúrli janr aiasynda shyrqaý shegine jetken, biraq, myzǵymas ádebi qalyp-kanondar qursaýynda siresip qatqan japon poeziiasy úshin tabiǵatty beineleýde buryn kórip-bilmegen orasan múmkindikter ashqan. Ótken ǵasyrdyń aiaǵyndaǵy qazaq ta «aq kiimdi, deneli, aq saqaldy», «soqyr, mylqaý» – qysty kórgende, nemese, árkimge-aq, tanys kúndelikti, úirenshikti kórinis kenet:
Jelsiz túnde jaryq ai
Sáýlesi sýda dirildep,
Aýyldyń jany tereń sai
Tasyǵan ózen kúrildep.
Qalyń aǵash japyraǵy
Sybyrlasyp ózdi-ózi...
bolyp (Týrgenevtiń «Japyraqtar sybyrlasty» – syn umytpańyz), siqyrly, syrly sýretke, súiispenshilik esteligin terbetken sáýletti sezim álemine ainalyp júre bergende, qairan qalmasqa sharasy bolmaǵan shyǵar.
Tabiǵattyń múbárak qoinynda ósip-óngen kóshpendiniń tabiǵatqa kózqarasy emshekten shyqpaǵan sábidiń óz anasy týraly túsinigindei jaratylystan bólinip-jarylmaǵan tutas túisikten turady. Oi-sanasy, mádenieti joǵary satyǵa kóterilgen adamzat áleminde kóshpendi — eń tabiǵi adam. Mundai adamnyń estetikalyq sanasy tabiǵatty jeke obekt, óz aldyna derbes qundylyq retinde bólektep qaramaidy. Bul turǵyda, Abai – qazaqtyń dúnielik, estetikalyq tanym álemindegi eń alǵashqy «otyryqshy». Qazaq óleńinde, biz shartty túrde, tabiǵat lirikasy dep ataityn janr, úrdis týdy. Biraq, qarańyz, Abaida «taza» tabiǵatqa arnalǵan qansha óleń bar? Sanaimyz: jyldyń ár mezgiline arnalǵan tórt-bes óleń... Tabiǵat súiispenshilikke, jáne basqa sezim-kúilerge fon, psihologiialyq parallel retinde alynǵan birdi-ekili óleńder («Jelsiz túnde jaryq ai», «Qyzaryp, surlanyp», «Kók ala bult sógilip», «Kúndi ýaqyt iterip...»). Aýdarmalaryndaǵy tabiǵat – ózge mádeniet órisinen syǵalaǵan sáýleler ǵana.
Aldynǵy tórt-bes óleń – antologiialyq sipattaǵy týyndylar. Jyldyń ár mezgiline jeke-jeke arnalýy da osyny ańǵartady. «Tabiǵatty jyrlaýǵa bolady, jáne osylai jyrlaý kerek» degen syńaidaǵy bir-bir dana klassikalyq úlgiler («Jaz», «Jazǵytury», «Qys», Qarasha, jeltoqsanmen sol bir-eki ai», «Kúz») Abaidyń «tabiǵaty bar» basqa óleńderi de qazaq poeziiasy úshin jaratylys kórinisterin kóńil-kúi, sezimmen, tirshilikpen astastyryp, tutastyryp, bolmys syrymen, adam rýhymen kóriktendirip berýdiń poetikalyq ǵajaiyp taǵlymy.
Ras, sonymen birge, tabiǵat — Abaidyń kórkemdik álemindegi shekarasy shaǵyn ǵana aimaq bolyp qala bermek. Adamnyń ishki qyrtysy, jan saraiy, tirshilik, bolmystyń qat-qabat syrlary, áleýmettiń qamy, «qyryq jamaý» júrektiń qaiǵysy men yzasyndai emes, tabiǵat — Abaidyń poetikalyq tutas sanasyna ainalmaǵan óris. Kóp eldiń kóp aqyndary úshin, tabiǵat – syrlas, mundas, meiirimdi týys, nemese, jat, jaý, sýyq álem. Iaki, ǵalamnyń bar syryn ishine búkken tylsym danalyq, nemese, seniń bar-joǵyńa, qaiǵy-qýanyshyńa ortaqsyz bóten, oisyz, sezimsiz, mylqaý stihiia... Nemese, tabiǵat pen adam — tutas bir bolmys, sondyqtan tabiǵat degenimiz – qýanysh, jubanysh, garmoniia. Qudai... Bul – eseigen, órkeniettengen sananyń Ana týraly esteligi, sanaly saǵynyshy. Álem poeziiasyndaǵy meditativtik, filosofiialyq júlgelerdiń birazy tabiǵat tirshiligi týraly osyndai paiym, tanymdardan bastaý alady. Abaida jeke kartina, kórkemdik qural-tásil retindegi (peizaj, psihologiialyq parallelizm t. b.) tabiǵat bar. Biraq, tabiǵat tynysy týraly oqshaý oi, nemese Abaidyń poetikalyq álemin sipattaityn tutas bir kórkemdik printsipke, sýretkerlik sanaǵa ainalǵan tabiǵat joq. Degenmen, Abai tabiǵat lirikasy arqyly qazaq óleńiniń nazaryna jáne bir jańa kókjiek ashty, jańa kórkemdik tásilder engizdi. Eń bastysy — sol kórkemdik obektini igerý, túisiný, órnekteý, beineleý ústinde jáne bir sala jańa poetikalyq, til jasaqtady. Bul – qazaqtyń kórkemdik sanasyndaǵy uly tóńkeristerdiń biri boldy.
Tursynjan Shapai,
jazýshy, ádebiet synshysy
