اباي ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭ — قوعامدىق ەكٸ فورماتسييا ارالىعىندا, بوداندىق قورشىلىعىندا كٷيزەلگەن قازاق داعدارىسىنىڭ شەگٸنە جەتكەن ۋاقىتى. اباي ٶمٸر سٷرگەن تٷس — قازاقتىڭ ەلدٸگٸ قوجىراپ, ەرلٸگٸ سەمگەن, ەل تۇتقاسىن – بولىسپەن, باتىردى — بارىمتاشىمەن شاتاستىرا باستاعان كەز.
قازاقتىڭ ەڭ ۇلى اقىنى – باعدارسىز قوعامنىڭ, باس ەرٸكسٸز, قورعانشاق قور قاۋىمنىڭ, جالتاڭكٶز ۇلتتىڭ ازاماتى ەدٸ.
اباي ٶلەڭگە كەلەر شاما — ورىس پوەزيياسى باسىنان نەشە رەفورمانى ٶتكەرٸپ بولىپ, ەندٸ نەكراسوۆ — فەتتٸك وپپوزيتسييا ەبدەن جٸك اجىراتىپ, باعىتىن ايقىنداپ العان, ەيگٸلٸ كرەستياندىق ەپوپەيا («كومۋ نا رۋسي جيت حوروشو?») مەن اتىشۋلى ەتٸستٸكسٸز ٶلەڭ («شەپوت, روبكوە دىحانيە») جازىلعان, ەدەبيەتتەگٸ جەتەكشٸ جانر — پروزا بولعان, سٶزبەن ٶرنەكتەلمەيتٸن تٸلسٸز سەزٸمدەردٸ, تىلسىم تٷيسٸكتەردٸ سٶيلەتەمٸن دەپ الاسۇرعان بوزبالا رەمبونىن كٶزٸنە دىبىستىڭ ٶزٸ بوياۋ بوپ شالىنىپ شالىقۇرا باستاعان شاق. باتىستىڭ وزىق ٶنەرٸمەن تانىسقان بويدا, «دەۋٸر تالابىنا جاۋاپ بەرە المايتىن» تٶل كلاسسيكاسىنان بەزٸپ شىققان جاپوندار, ەندٸ عانا ەسٸن جيىپ,«جاپون رۋحى — باتىس بٸلٸمٸ» دەگەن ۇران تاستاپ, جاڭا ٷلگٸدەگٸ پوەزيياسىن جاساپ, جانا تيپتٸ سۋرەتكەرلەرٸن قالىپتاستىرا باستاعان ۋاقىت. ەۆروپا مەن ورىستا سيمۆوليستٸك, دەكادەنتتٸك, فۋتۋريستٸك, يماجيستٸك... تاناپتاردىڭ كٶگٸ قىلتيىپ, توپىراعى بۋسانىپ جاتقاندا, قاشانعى كەرٸ داڭعىلدان تابانى تايىپ كٶرمەگەن قازاق ٶلەڭٸ وسىنىڭ بەرٸنەن بەيحابار قالپى, ٶز تاريحىنداعى ەڭ ۇلى تۇلعانىڭ—كٶنە ٶرٸستٸ ەلەمدٸك كەڭٸستٸككە ۇلاستىرار جالعىز كەمەڭگەرٸنٸڭ ديدارىن, جىعا تانىماسا دا, جاڭا بولجاپ ەدٸ.
اباي قىرىقتا بولاتىن...
شىعارماشىلىقتا «ەرتە اشىلاتىن, كەش اشىلاتىن ينديۆيدۋۋمدار بولادى» دەيدٸ XX عاسىردىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ بٸرٸ, ەيگٸلٸ ەدەبيەت تەورەتيگٸ, سىنشىسى ت. س. ەليوت. جالپى, ول كٸسٸ ايتپاسا دا بەلگٸلٸ جاي. سيرەك تە بولسا, كەزدەسەتٸن شىندىق. ۋيتمەن وتىز جەتٸسٸندە «كەنەت» ۇلى اقىن بولىپ ويانادى. شىعارمالارى سوپىلىق پوەزييانىڭ شىڭى بولىپ ەسەپتەلەتٸن جالالاددين رۋميدٸڭ قالعىپ جاتقان ۇلى دارىنى قىرىقتان اسا بەرە دٷر سٸلكٸنەدٸ... اباي اقىندىق ٶنەرگە مەن بەرمەي, نەمەسە, «دايىندىقپەن» جٷرٸپ قالدى دەگەنگە سەنبەيمٸن. راس, پٸسٸپ-جەتٸلۋ دەگەن دە بار شىعار, بٸراق, انىعىندا, تابيعي گەنيي, كەزٸ كەلگەنشە, كٷنٸ تۋعانشا كٶزٸن تاپپاي تۇمسا جاتاتىن قۇپييا قۋاتقا ۇقسايدى. بۇيرىقتى كٷنٸ ٶزٸ اشىلادى, يا بٸر تٷرتكٸ وياتادى. قىرىقتاعى ابايدىڭ ٶلەڭگە كەلۋٸ — ٶزٸنٸڭ قۇدٸرەتتٸ تەگەۋرٸنٸنەن قاپەرسٸز, تىنىق جاتقان تەلەگەيدٸڭ وقىس تەڭسەلٸپ كەتكەنٸندەي, قوردانىڭ استىندا بۇعىپ جاتىپ قوزداعان شوقتىڭ الاپتى ايقارا لاپ قويعان الاپات ٶرتٸندەي وراسان قۇبىلىس... عاجايىپ تاۋلار, كەرەمەت كٶلدەر – بٸر كەزدەرٸ جەر بەتٸندە بولعان ۇلى اپاتتاردىڭ سالدارى. گەنيي دە سونداي بٸر pyx سٸلكٸنٸسٸ. قازاق ساناسىنىن جانا رەلەفٸن جاساعان ابايدىڭ شىعارماشىلىق قاجىرى دا وسى بەينەلٸ.
كٶل-كٶسٸر ەسكٸلٸكتٸڭ قالىڭ ورتاسىنا شىجىمداپ ەنەتٸن, سول كٶنەنٸڭ قوينىندا جاتىپ جىلتىراپ كٶز تارتاتىن جاڭالىق بار; تٷنەككە كٷن بولىپ كٸرٸپ, كٷندٸز بەن تٷندٸ اجىراتقانداي ەسكٸ مەن جاڭانىڭ, جٸگٸن ايقىنداعان جاڭالىق بولادى – اباي شىعارماشىلىعى!
ەلەۋمەتتٸڭ ەستەتيكالىق اڭسارى تۋدىراتىن, ٸشتەي پٸسٸپ, قۇپييا تولعاتىپ, ايى-كٷنٸ جەتكەندە اڭداۋسىز پايدا بولۋمەن بٸرگە, كٷتۋلٸ دٷنيەدەي ساناعا سىزاتسىز سٸڭٸپ كەتەتٸن ٶزگەرٸستەر دە كەزدەسەدٸ. شىنايى ۇلى قۇبىلىستار, سونىڭ ٸشٸندە اباي فەنومەنٸ تۋرالى بۇلاي دەۋ قيىن. سول تۇستاعى قازاقتىق ەستەتيكالىق ساناسى بۇل سيپاتتى وراسان تٶڭكەرٸسكە دايىن ەمەس ەدٸ. اباي شىعارماشىلىعىنىڭ توسىندىعى مەن ٶزگەشە قۋاتى قازاق توپىراعىندا جاڭا پوەتيكالىق قۇنار مەن وقىرماندىق قابىلداۋ مەدەنيەتٸنٸڭ قالىپتاسۋ پروتسەسٸن كٷرت جەدەلدەتتٸ. بۇعان كٷمەنٸڭٸز بولسا, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەگەن ماقالاسىن قاراڭىز. احاڭ ۇلى اقىن شىعارماشىلىعىمەن — اباي جازار سٶزٸن جازىپ بولىپ قالعاندا, 1903 جىلى عانا تانىسادى. سونداعى احاڭنىڭ ەسەرٸ: «وقىپ قاراسام, باسقا اقىنداردىڭ سٶزٸندەي ەمەس. ولار سٶزٸنەن باسقالىعى سونشا, ەۋەلگٸ كەزدە جاتىرقاپ, كەشكە دەيٸن توساڭسىپ وتىراسىڭ. سٶزٸ از, ماعىناسى كٶپ, تەرەڭ. بۇرىن ەستٸمەگەن ادامعا شاپشاڭ وقىپ شىقساڭ, ازىنا تٷسٸنٸپ, كٶبٸنٸڭ ماعىناسىنا جەتە الماي قالادى. كەي سٶزدەرٸن, ويلانىپ داعدىلانعان ادام بولماسا, مىڭ قايتارا وقىسا دا تٷسٸنە المايدى... سوندىقتان اباي سٶزدەرٸ جالپى ادامنىڭ تٷسٸنۋٸنە اۋىر ەكەنٸ راس. بٸراق سول اۋىرلىق ابايدىڭ ايتا الماعانىنان بولعان كەمشٸلٸك ەمەس, وقۋشىلاردىڭ تٷسٸنەرلٸك دەرەجەگە جەتە الماعانىنان بولاتىن كەمشٸلٸك».
ٶز سٶزدەرٸنٸڭ تٷرٸ جات, تٷبٸ تەرەڭ ەكەنٸن, مۇنداي سٶزدٸ «ىنتالى جٷرەكپەن» ۇعۋ كەرەك ەكەنٸن اباي دا نەشە مەرتە ەسكەرتەدٸ. سٶز ۇقپاۋدىڭ دا تٷر-تٷرٸ بار. سونىڭ ٸشٸندە, سالعىرتتىق, ىنتاسىزدىق – ابايعا قايعى.
«ايتشى-ايتشىلاپ» جالىنار,
ۇققىش جانسىپ شابىنار.
ۇقپاي جاتىپ جالىعار
ۇيقىلى-وياۋ بويكٷيەز.
ابايدىڭ يدەالىنداعى تىڭداۋشى-وقىرمان:
جٷرەگٸ – اينا, كٶڭٸلٸ – وياۋ,
سٶز تىڭداماس ول باياۋ,
ٶز ٶنەرٸ تۇر تاياۋ,
ۇقپاسىن با سٶزدٸ تەز?
«ٶز ٶنەرٸ تۇر تاياۋ» دەپ, اباي جاقسى تىڭداۋشىنى ٶز پاراساتىنىڭ دەڭگەيٸنە كٶتەرە ەسپەتتەيدٸ.
كەمەڭگەر, قازاقتىڭ كەلەر عاسىرداعى پوەزيياسى مەن وقىرمانىنىڭ مەدەنيەتٸن قالىپتاپ جاتقانىن ٶزٸ جاقسى بٸلدٸ. «ارتتاعىعا سٶزٸڭ مەن ٸسٸڭ قالسا, – ٶلسەڭ دە, ٶلمەگەنمەن بولاسىڭ تەڭ» دەگەندە, اباي ٶز سٶزٸنە دە ٷمٸت ارتقانى انىق.
سٶيتٸپ, اباي ٶلەڭ جازعان جيىرما شاقتى جىلدىڭ ٸشٸندە قازاق ٶلەڭٸ ەلەمدەگٸ پوەتيكالىق مەدەنيەتٸ ەڭ زور ەلدەردٸڭ پوەزيياسىمەن ٷزەڭگٸ قاعىستى. بۇل مەرەيلٸ وقيعانىڭ مەزگٸل-مەجەسٸ, ناقتى «داتاسى» – ابايدىڭ كٶپ اتاقتى ٶلەڭدەرٸ جازىلىپ ٷلگەرگەن, پۋشكيننەن عاجايىپ اۋدارمالار جاسالعان 1889-90 جىلدار دەپ شامالايمىز.
...كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق, ساناداعى, بۇل سىندى وراسان تٶڭكەرٸستٸڭ جالعىز ادامنىڭ (!) قاجىرىمەن جەنە وسىنشا قىسقا مەرزٸمدە ٸسكە اسۋى, قازاقشا ايتقاندا, قۇلاق ەستٸپ, كٶز كٶرمەگەن وقيعا. جاڭاعى ايتقان جاپونداردى الىڭىز – وسى تەكتٸ ٶزگەرٸستٸڭ قام-قارەكەتٸ ٷستٸندە قانشاما تۇلعا بوي كٶتەرگەنٸن, قانشاما سۋرەتكەردٸڭ بٸرلەسكەن ۇجىمىن, ايتىس-تارتىس, داۋ-دامايىن, جاڭانىڭ تاڭسىعى مەن ونى ورنىقتىرۋدىڭ دراماتيزمٸن كٶرەر ەدٸڭٸز. ۇلى رەفورماتور پۋشكين دە دەل ابايداي جالعىز ەمەس ەدٸ. قازاق ەدەبيەتٸ ەۆروپا, ورىس ەدەبيەتٸمەن اباي ارقىلى XIX عاسىردىڭ اياق شەنٸنە قاراي تانىستى دەدٸك. ودان ەلدەقايدا بۇرىن ارالاسقان ەدەبيەتتەر قانشاما (ايتالىق, تاتار, ازەربايجان, گرۋزين, ارميان ت. ب.). بٸراق, ەشقايسىسى ابايعا پارا-پار اقىن بەرە العان جوق. بۇل — فەنومەننٸڭ تۋۋى ٷشٸن تاريحي-مەدەني, ەلەۋمەتتٸك-رۋحاني شارتتارمەن قاتار, ۇلى كەزدەيسوقتىق – ۇلى دارىن دٷنيەگە كەلۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى قاراپايىم قاعيدانى تاعى دا راستايدى. تۇلعانى, قۇبىلىستى زامانى تۋدىرادى – راس, بٸراق, گەنييدٸ, قالاي دەگەنمەن دە, تابيعات جاراتادى — بۇل دا اقيقات.
قازاق دەگەندە ايرىقشا پەيٸلدٸ, ارتىقشا جومارت, مىرزا تابيعاتقا – مىڭ-سان ماداق!
...تاعى دا سول ورىستارعا كەلەيٸك. اباي ٷلگٸ تۇتقان پۋشكين, لەرمونتوۆ, تولستوي كٸم? بٸز ٷشٸن انىعى سول – وسى ٷشەۋٸنەن باسقا ەشكٸمدٸ وقىماسا دا, ابايداي سارا كٶكٸرەك, كەمەڭگەر اقىل ٷشٸن ەلەمدٸك ويدى قوزعاعان كٶپ مەسەلەلەر مەن مەدەني-كٶركەمدٸك كەمەل ٷردٸستەر بەتٸ اشىق كٸتاپتاي سايراپ جاتار ەدٸ. بٸراق, كەيبٸر ٶلەڭ, قارا سٶزدەرٸنە ٷڭٸلگەن سايىن, ابايدىڭ اقىندىق كٸتاپحاناسى بٸز بٷگٸندە ەبدەن انىق بٸلەتٸن ەسٸمدەرمەن عانا شەكتەلەتٸنٸنە كٷمەن كٷشەيە تٷسەدٸ. پۋشكيننٸڭ ورنى دارا بولعانمەن, الدى-ارتى, اينالاسى قۋ تاقىر ەمەس — پۋشكيندٸ پۋشكين جاساعان جاعداياتتار مەن تۇلعالارعا تولى. بۇل تۇرعىدا, لەرمونتوۆ تا وقشاۋ, تولستوي دا جالعىز ەمەس. ەرقايسىسىنىڭ ارتىندا بٸر ورىس ەمەس, كٷللٸ ەۆروپالىق تسيۆيليزاتسييا, باتىس مەدەنيەتٸنٸڭ كٶز جەتكٸسٸز قيىرى جاتىر. ەرقايسىسى-اق سول تۇستاعى ەلەمدٸك وزىق مەدەني, ەدەبي دەستٷرلەردٸڭ سىعىندى سٶلٸ, شىمقاي گٷلٸ. بٸراق, اباي مۇنى قاناعات ەتپەگەن سيياقتى. مەسەلەن, ونىڭ فەتتٸ وقىعانىندا كٷمەنٸم جوق. فەت ەتٸستٸكسٸز ٶلەڭٸمەن تالايدى دٷرلٸكتٸردٸ. ابايدىڭ, كەرٸسٸنشە, ىڭعاي بٸر ەتٸستٸكتەرگە جٷك ارتاتىن ٶلەڭدەرٸندە فەتپەن دە ٸشتەي بٸر بەسەكە بار سيياقتى كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى. مەسەلەن, «قىزارىپ, سۇرلانىپتاعى» ەستەلٸك, ناز, كٶڭٸل-كٷي, سەزٸم قۇبىلىستارىنىڭ الماسۋ, دامۋ ديناميكاسى – ٷستەمەلەپ كەلەتٸن تولىپ جاتقان ەتٸستٸك-بايانداۋىشتارمەن بەرٸلەدٸ. بۇل – بٸتٸپ بولمايتىن ۇزاق بٸر سٶيلەم, بٸر تىنىسپەن ايتىلعان سىر. «توتىقۇس تٷستٸ كٶبەلەك», «وسپانعا» («جايناعان تۋىڭ جىعىلماي») سيياقتى ٶلەڭدەرٸندە دە ابايدىڭ ەتٸستٸككە جاساعان «ەكسپەريمەنت!» ايقىن كٶرٸنەدٸ.
ابايداعى «التى اياقتاردىڭ» دا تازا ٷلگٸسٸ فەتتە تۇنىپ تۇر!
نەمەسە... مەسەلەن, اباي ۆ. ا. جۋكوۆسكييدٸ دە وقىعان دەپ ويلايمىن. «اسقا, تويعا باراتۇعىن» ٶلەڭٸنٸڭ فابۋلالىق سٷلدەرٸن, قويىلعان نەگٸزگٸ مەسەلەنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸڭ ٸزدەسەك, جۋكوۆسكييدٸڭ, «ليۋدميلا», «سۆەتلانا» باللادالارىنا, سول ارقىلى نەمٸس اقىنى گ. ا. بيۋرگەردٸڭ «لەنورا» باللاداسىنا, سوسىن... گ. گەينەنٸڭ لەرمونتوۆ اۋدارعان بٸر ٶلەڭٸنە شىعامىز. وسىنداي قيىر-شيىر جول كەشەسٸز. ال, ابايداعى كەيبٸر بەينە, سارىنداردىڭ تەگٸن تەكتەسەڭٸز, بۇدان دا قيىن بۇرالاڭدارعا تٷسەسٸز...
ابايدىڭ پاراساتى بارلاعان ٶرٸستەردٸڭ شەتٸ, شەگٸ كٶرٸنبەيدٸ!
* * *
سول جۋكوۆسكيي, اۋدارمالارىمەن-اق تۇتاس بٸر كەزەڭدەگٸ ورىس پوەزيياسىنىڭ كٶشباستاۋشىسى بولدى.
ال, اباي ٶز تەرجٸماشىلىعىنان نە ماعىنالار كٶردٸ?
مەدەنيەتٸ ٶزگەشە, تانىمى ورتاسىنان وقشاۋلانعان ادامنىڭ ٸشكٸ ەلەمٸ, پاراسات, ٶنەر قۋاتى ٶزگە كەڭ ٶرٸستەردٸ اڭسايدى. بۇل سيپاتتى تۇلعانىڭ (اقىننىڭ) شابىتىنا, كٶركەمدٸك اڭسارىنا قارابايىر ورتانىڭ, شاعىن قاۋىمنىڭ بولمىس-تٸرشٸلٸگٸ, ۇدايى لايىقتى مازمۇن, تاقىرىپ تاۋىپ بەرە المايدى. اۋدارما — اباي ٷشٸن شەبەرلٸك جەتٸلدٸرۋ, ٶنەر جارىستىرۋ عانا ەمەس, ٶزٸ تەڭدەسپەن سىرلاسۋ, ورتاسىنا «جات» ويلار مەن سەزٸمدەردٸ قازاقشا ٶرنەكتەۋ تالابىنان تۋعان قاجەتتٸلٸك دەپ قاراۋ كەرەك.
اۋدارما, اباي ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, «مەدەني» تاقىرىپتاردىڭ قويماسى. مەسەلەن, پۋشكين كٷزدٸ جاقسى كٶرەتٸنٸن, شابىتىنىڭ كٷزدە تاسقىندايتىنىن ايتىپ ٶلەڭ جازادى. ابايعا بۇل — تاقىرىپ ەمەس. دەستٷردٸڭ شەكتەۋٸ. تاقىرىپ جٶنٸنەن كەيدە دەستٷردەن شىعانداپ, قۇرىق ٷزٸپ كەتە المايتىن اباي, اۋدارمالارىندا «سەگٸز قيىر شارتاراپتى» شارلايدى. سول ارقىلى دەستٷردٸڭ شەڭبەرٸن تالقانداپ, قازاق ٶلەڭٸنٸڭ مەدەني ٶرٸسٸن ۇلعايتا تٷسەدٸ. سول تالپىنىس, مەسەلەڭ, پۋشكيننەن اۋدارعان ٷزٸكتەردەگٸ عاجايىپ سىرلار مەن پوەتيكالىق بەينەلەرگە جول اشادى. پۋشكيندٸك «ماتەريالدى» كەمەڭگەر جاي مەڭگەرٸپ قانا قويمايدى, ٶز جانى مەن ويىنىڭ سەۋلەسٸن قوسىپ, ەركٸن يگەرٸپ, تٸپتٸ «بيلەپ-تٶستەپ» كەتەدٸ. پۋشكيندە جوق ٶرنەكتەر تٶگەدٸ. پۋشكيندەگٸ تٸرٸ ونەگيندٸ ٶلتٸرەدٸ...
پۋشكين — ابايدىڭ اقىندىق مەدەنيەتكە جەتٸگۋ مەكتەبٸ عانا ەمەس, بەسەكەلەسٸ دە.
ابايدا, وعان دەيٸن قازاق ٶلەڭٸ بٸلمەگەن تالاي سىر مەن سەزٸم بوپ كٶرسەتتٸ. ابايعا دەيٸن ٶرنەكتەلمەگەن سەزٸمدەر سول سەزٸمدەردٸڭ بولماعانىنان, نەمەسە قازاق جايىنىڭ مۇنداي نەزٸك سىرعا جەتٸلمەگەنٸنەن ەمەس. لايىقتى پوەتيكالىق تٸلدٸڭ جاساقتالماعانىنان. دەستٷرلٸ پوەتيكا شەڭبەرٸنٸڭ تارلىعىنان. كەمەڭگەردٸڭ قاجىرىمەن ٶرنەگٸن دٶپ تاپقان سىرلار وقىرمان, تىڭداۋشىنىڭ دا ەستەتيكالىق سەزٸمٸن جەتٸلدٸرە, تٷرلەندٸرە تٷستٸ.
قازاق ساناسى, قازاق رۋحى, قازاق سەزٸمٸ ابايمەن جەتٸلدٸ.
* * *
بٸز ٷشٸن جۇمباعى جوق دەپ ەسەپتەلەتٸن جەنە بٸر مەسەلە — ابايدىڭ, سالىستىرمالى تٷردە, از جازعاندىعى. بٸر جىلدا جازىلعان ٶلەڭدەرٸنٸڭ الا-قۇلا سانىنا قاراپ وتىرساڭ, اباي — بٷگٸنگٸ ٶلشەممەن, ناعىز «ەۋەسقويدىڭ» ٶزٸ بولىپ كٶرٸنەدٸ. «جاسىنان ەل ٸسٸنە ارالاسقان, قولى تيمەگەن, مەن بەرمەگەن, كەيٸن مٷمكٸندٸك بولماعان...» ت. س. س. وسىنىڭ بەرٸندە دە قيسىن بار... الايدا, ابايعا دەيٸن ارتىندا, شاعىن دا بولسا, ەكٸ توم سٶزٸ قالعان قاي قازاق, اقىنىن بٸلەمٸز?
قازاققا, ساپاسىن قويا تۇرايىق, سانى جٶنٸنەن ەڭ مول مۇرا قالدىرعان, ەڭ بٸرٸنشٸ ٶنٸمدٸ اقىن دا – ٶزٸ!
جاي سٶزٸنٸڭ ٶزٸن ٶلەڭمەن سٶيلەگەن دەيتٸن «كٶمەكەي ەۋليە» بۇقاردان دا ونداي كٶلەمدٸ دٷنيە قالعان جوق. ايتقان-اق شىعار – قالعان جوق.
ال, جالپى, ساننىڭ ساپاعا اينالاتىنى تۋرالى كلاسسيكالىق انىقتامانىڭ ٶنەرگە قاتىسى شامالى.
ٶزٸنٸڭ الدىنداعىلارمەن سالىستىرعاندا, ابايدىڭ ەر ٶلەڭٸن جاڭالىق دەۋگە بولادى. ون بٸر بۋىن قارا ٶلەڭ ٷلگٸسٸمەن, ياكي 7-8 بۋىندىق دەستٷرلٸ ٶلشەممەن جازعاندارىنىڭ سىرتى – ەدەپكٸ بولعانمەن, ٶلەڭدەگٸ ەر سٶزٸنٸڭ سالماعى, ٶرنەكتەرٸنٸڭ مٸنسٸز كەلٸسٸمٸ – توسىن. اباي سٶزدەرٸنٸڭ قييۋى ەكٸ قيسىننىڭ اراسىندا بٸر قالعىپ الۋعا بولاتىن بۇرىنعى ٶلەڭدەگٸدەي ەمەس – تىعىز. «ىنتالى جٷرەكتٸڭ» ىجداھاتىنسىز ۇقپايسىز.
مۇحتار ەۋەزوۆ سىناعان «قاقتاعان اق كٷمٸستەي كەڭ ماڭدايلى» دەگەن ٶلەڭنٸڭ كەمشٸلٸگٸ — ابايدىڭ ٶز دەڭگەيٸمەن ٶلشەگەندە عانا كەمشٸلٸك. ال بۇل ٶلشەممەن ٶزگەلەردٸ دە تارازىلاي بەرەتٸن بولساق, وندا... ابايعا دەيٸنگٸ قازاق پوەزيياسى تەك كەمشٸلٸكتەن تۇرماق...
ابايدا, جاڭا تابىلعان بٸر ٷلگٸگە قايتىپ ورالۋ از. كٶبٸ – بٸر-بٸر «دانا» عانا. ۇيقاس جٷيەسٸ كەيدە قايتالانعانمەن, بٷكٸل قۇرىلىمى بٸر-بٸرٸمەن سەيكەسەتٸن ەكٸ ٶلەڭ تابۋ – كٷش (التى اياقتاردان باسقا). بٸر تابىلعان ولجانى «مايدالاپ», ەلٸ تالاي كەرەگٸنە جاراتسا, ەشكٸم قولىنان قاقپاس ەدٸ. ەيتپەسە, وسى تۇر, وسى مازمۇن تۇتاسىپ, كەمەلٸنە كەلگەنشە جاساعان تەجٸريبەلەرٸن (ەگەر ونداي بار بولسا) قالدىرسا, بٷگٸنگٸ وقىرمانعا دا, زەرتتەۋشٸگە دە از دٷنيە بولماس ەدٸ.
وسى ايتىلعان بٸرەر جايدىڭ ٶزٸ ابايدىڭ «از» سٶزٸنە قانشالىق قىرۋار قۋات جۇمسالعانىن كٶرسەتسە كەرەك.
ساننىڭ ساپاعا قاتىسى تۋرالى كلاسسيكالىق انىقتاما ٶنەرگە دە تيەسٸلٸ...
ەگەر ساننىڭ ورنىندا — جۇمسالعان قۋات پەن دارىننىڭ مٶلشەرٸ تۇرسا.
* * *
«ەسٸڭدە بار ما جاس كٷنٸڭ»... قايىرىلىپ ارتقا قاراي قالسا, قالىپ كەتكەن بەلگٸسٸز, ماعىناسىز «بۇلدىر كٶپ كٷندٸ» عانا كٶرگٸش, جاساۋراعان جانارى «ٷمٸتتٸ سەۋلە ەتٸپ» بٸرىڭعاي تەك الدىڭعى كەلەشەككە, «كٶك تۇمان كەلەر زامانعا» قادالعىش اباي, ٶزٸنٸڭ ٶتكەن ٶمٸرٸن كٶپ قىزىقتاي بەرمەيدٸ. ليريكا – جاننىڭ ارمانى ھەم ەستەلٸگٸ. بٸراق, جاستىق, ماحاببات قىزىعىنا («جەلسٸز تٷندە جارىق اي», «قىزارىپ, سۇرلانىپ» ت. ب.), وسپان مەن ەبدٸراحمانعا قاتىستى («كەشەگٸ وسپان», «ارعى اتاسى قاجى ەدٸ») بٸردٸ-ەكٸلٸ ٶلەڭدەرٸ بولماسا, ابايدا ەستەلٸك جوق. ابايدا دٷنيەنٸڭ ٶزٸنەن ٸلگەرٸ-كەيٸنگٸ اقىندارىنداي بالالىق شاقتى, جاستىقتى, ەلٸنٸڭ بۇرىن باتىر بولعان, باي بولعان, ٶزٸنە ٶزٸ بي بولعان ەركٸن كٷنٸن ەسكە الۋ جوق. «ٸشٸپ تەرەڭ بويلايمىن – ٶتكەن كٷننٸڭ ۋلارىن» – بۇل ەستەلٸك ەمەس. قايعى. ٶتكەن كٷننٸڭ سۋرەتٸ ەمەس, سور تاتىعان ٶكٸنٸشٸ. پۋشكيندە دە پوەتيكالىق بالالىق شاق جوق. ونى م. يۋ. لوتمان ۇلى اقىننىڭ بۇل دەۋرەنٸ سٷرەڭسٸز ٶتكەنٸنەن دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. ال, ابايدى قالاي تٷسٸندٸرەمٸز? قۇنانبايداي ەكەسٸ, ەلدەنەشە شەشەسٸ بولدى. بەسٸگٸن – بايلىق پەن باق تەربەتتٸ... «بالالىق ٶلدٸ, بٸلدٸڭ بە – جٸگٸتتٸككە كەلدٸڭ بە?»... تاعى دا جاي كونستاتاتسييا. بەلكٸم, دەستٷر... ٶزٸن كٶنە پوەتيكانىڭ كٶپ ٷردٸسٸنەن ازات سەزٸنگەن ابايدىڭ مول شاپانىنىڭ شالعايى كەيدە «ەسكٸلٸكتٸڭ» ەلەۋسٸز بٸر شەگەلەرٸنە ٸلٸنٸپ قالا بەرەتٸنٸن بايقايسىز. ەۆروپا, ورىس اقىندارى كٶڭٸل بٶلەتٸن كٶپ «ۇساق-تٷيەك» ابايعا تاقىرىپ ەمەس. اباي «كٶڭٸل بٶلگەن» تابيعات ليريكاسىن الايىق, مەسەلەن. ٶزٸنە دەيٸنگٸ قازاق پوەزيياسىندا بولماعان ٷردٸس. بۇل قۇبىلىستى – بەلگٸلٸ بٸر حالىقتىڭ پوەزيياسىندا بەلگٸلٸ بٸر كٶركەمدٸك وبەكتٸلەردٸڭ, ەلەمەنتتەردٸڭ بولماۋىن ەدەبيەتتانۋ, كەيدە عاسىرلار بويى ٶزگەرمەيتٸن, مىقتى قۇرساۋىنان بوساتپايتىن, و باستا بەكٸگەن شەكارا-شەڭبەرٸ تۇراقتى ساقتالاتىن ەدەبي, جانرلىق كانونداردىڭ, سونداي-اق, دٷنيەتانىمدىق ۇستانىمداردىڭ ىقپالى دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. پارىقتاساق, كٶشپەندٸ قازاقتىڭ دا دٷنيەتانىمىنداعى تابيعات وسى قيسىنعا نەگٸز بولعانداي.
عاسىردىڭ باسىنداعى جاپوندار تۋرگەنەۆتەگٸ «ليستيا شەپتاليس» دەگەن جالعىز بەينەلٸ تٸركەسكە تاڭ-تاماشا قالىپتى. جەنە وسى ەسەر ٶزٸنٸڭ دەستٷرلٸ جانر اياسىندا شىرقاۋ شەگٸنە جەتكەن, بٸراق, مىزعىماس ەدەبي قالىپ-كانوندار قۇرساۋىندا سٸرەسٸپ قاتقان جاپون پوەزيياسى ٷشٸن تابيعاتتى بەينەلەۋدە بۇرىن كٶرٸپ-بٸلمەگەن وراسان مٷمكٸندٸكتەر اشقان. ٶتكەن عاسىردىڭ اياعىنداعى قازاق تا «اق كيٸمدٸ, دەنەلٸ, اق ساقالدى», «سوقىر, مىلقاۋ» – قىستى كٶرگەندە, نەمەسە, ەركٸمگە-اق, تانىس كٷندەلٸكتٸ, ٷيرەنشٸكتٸ كٶرٸنٸس كەنەت:
جەلسٸز تٷندە جارىق اي
سەۋلەسٸ سۋدا دٸرٸلدەپ,
اۋىلدىڭ جانى تەرەڭ ساي
تاسىعان ٶزەن كٷرٸلدەپ.
قالىڭ اعاش جاپىراعى
سىبىرلاسىپ ٶزدٸ-ٶزٸ...
بولىپ (تۋرگەنەۆتٸڭ «جاپىراقتار سىبىرلاستى» – سىن ۇمىتپاڭىز), سيقىرلى, سىرلى سۋرەتكە, سٷيٸسپەنشٸلٸك ەستەلٸگٸن تەربەتكەن سەۋلەتتٸ سەزٸم ەلەمٸنە اينالىپ جٷرە بەرگەندە, قايران قالماسقا شاراسى بولماعان شىعار.
تابيعاتتىڭ مٷبەراك قوينىندا ٶسٸپ-ٶنگەن كٶشپەندٸنٸڭ تابيعاتقا كٶزقاراسى ەمشەكتەن شىقپاعان سەبيدٸڭ ٶز اناسى تۋرالى تٷسٸنٸگٸندەي جاراتىلىستان بٶلٸنٸپ-جارىلماعان تۇتاس تٷيسٸكتەن تۇرادى. وي-ساناسى, مەدەنيەتٸ جوعارى ساتىعا كٶتەرٸلگەن ادامزات ەلەمٸندە كٶشپەندٸ — ەڭ تابيعي ادام. مۇنداي ادامنىڭ ەستەتيكالىق ساناسى تابيعاتتى جەكە وبەكت, ٶز الدىنا دەربەس قۇندىلىق رەتٸندە بٶلەكتەپ قارامايدى. بۇل تۇرعىدا, اباي – قازاقتىڭ دٷنيەلٸك, ەستەتيكالىق تانىم ەلەمٸندەگٸ ەڭ العاشقى «وتىرىقشى». قازاق ٶلەڭٸندە, بٸز شارتتى تٷردە, تابيعات ليريكاسى دەپ اتايتىن جانر, ٷردٸس تۋدى. بٸراق, قاراڭىز, ابايدا «تازا» تابيعاتقا ارنالعان قانشا ٶلەڭ بار? سانايمىز: جىلدىڭ ەر مەزگٸلٸنە ارنالعان تٶرت-بەس ٶلەڭ... تابيعات سٷيٸسپەنشٸلٸككە, جەنە باسقا سەزٸم-كٷيلەرگە فون, پسيحولوگييالىق پاراللەل رەتٸندە الىنعان بٸردٸ-ەكٸلٸ ٶلەڭدەر («جەلسٸز تٷندە جارىق اي», «قىزارىپ, سۇرلانىپ», «كٶك الا بۇلت سٶگٸلٸپ», «كٷندٸ ۋاقىت يتەرٸپ...»). اۋدارمالارىنداعى تابيعات – ٶزگە مەدەنيەت ٶرٸسٸنەن سىعالاعان سەۋلەلەر عانا.
الدىنعى تٶرت-بەس ٶلەڭ – انتولوگييالىق سيپاتتاعى تۋىندىلار. جىلدىڭ ەر مەزگٸلٸنە جەكە-جەكە ارنالۋى دا وسىنى اڭعارتادى. «تابيعاتتى جىرلاۋعا بولادى, جەنە وسىلاي جىرلاۋ كەرەك» دەگەن سىڭايداعى بٸر-بٸر دانا كلاسسيكالىق ٷلگٸلەر («جاز», «جازعىتۇرى», «قىس», قاراشا, جەلتوقسانمەن سول بٸر-ەكٸ اي», «كٷز») ابايدىڭ «تابيعاتى بار» باسقا ٶلەڭدەرٸ دە قازاق پوەزيياسى ٷشٸن جاراتىلىس كٶرٸنٸستەرٸن كٶڭٸل-كٷي, سەزٸممەن, تٸرشٸلٸكپەن استاستىرىپ, تۇتاستىرىپ, بولمىس سىرىمەن, ادام رۋحىمەن كٶرٸكتەندٸرٸپ بەرۋدٸڭ پوەتيكالىق عاجايىپ تاعلىمى.
راس, سونىمەن بٸرگە, تابيعات — ابايدىڭ كٶركەمدٸك ەلەمٸندەگٸ شەكاراسى شاعىن عانا ايماق بولىپ قالا بەرمەك. ادامنىڭ ٸشكٸ قىرتىسى, جان سارايى, تٸرشٸلٸك, بولمىستىڭ قات-قابات سىرلارى, ەلەۋمەتتٸڭ قامى, «قىرىق جاماۋ» جٷرەكتٸڭ قايعىسى مەن ىزاسىنداي ەمەس, تابيعات — ابايدىڭ پوەتيكالىق تۇتاس ساناسىنا اينالماعان ٶرٸس. كٶپ ەلدٸڭ كٶپ اقىندارى ٷشٸن, تابيعات – سىرلاس, مۇنداس, مەيٸرٸمدٸ تۋىس, نەمەسە, جات, جاۋ, سۋىق ەلەم. ياكي, عالامنىڭ بار سىرىن ٸشٸنە بٷككەن تىلسىم دانالىق, نەمەسە, سەنٸڭ بار-جوعىڭا, قايعى-قۋانىشىڭا ورتاقسىز بٶتەن, ويسىز, سەزٸمسٸز, مىلقاۋ ستيحييا... نەمەسە, تابيعات پەن ادام — تۇتاس بٸر بولمىس, سوندىقتان تابيعات دەگەنٸمٸز – قۋانىش, جۇبانىش, گارمونييا. قۇداي... بۇل – ەسەيگەن, ٶركەنيەتتەنگەن سانانىڭ انا تۋرالى ەستەلٸگٸ, سانالى ساعىنىشى. ەلەم پوەزيياسىنداعى مەديتاتيۆتٸك, فيلوسوفييالىق جٷلگەلەردٸڭ بٸرازى تابيعات تٸرشٸلٸگٸ تۋرالى وسىنداي پايىم, تانىمداردان باستاۋ الادى. ابايدا جەكە كارتينا, كٶركەمدٸك قۇرال-تەسٸل رەتٸندەگٸ (پەيزاج, پسيحولوگييالىق پاراللەليزم ت. ب.) تابيعات بار. بٸراق, تابيعات تىنىسى تۋرالى وقشاۋ وي, نەمەسە ابايدىڭ پوەتيكالىق ەلەمٸن سيپاتتايتىن تۇتاس بٸر كٶركەمدٸك پرينتسيپكە, سۋرەتكەرلٸك ساناعا اينالعان تابيعات جوق. دەگەنمەن, اباي تابيعات ليريكاسى ارقىلى قازاق ٶلەڭٸنٸڭ نازارىنا جەنە بٸر جاڭا كٶكجيەك اشتى, جاڭا كٶركەمدٸك تەسٸلدەر ەنگٸزدٸ. ەڭ باستىسى — سول كٶركەمدٸك وبەكتٸنٸ يگەرۋ, تٷيسٸنۋ, ٶرنەكتەۋ, بەينەلەۋ ٷستٸندە جەنە بٸر سالا جاڭا پوەتيكالىق, تٸل جاساقتادى. بۇل – قازاقتىڭ كٶركەمدٸك ساناسىنداعى ۇلى تٶڭكەرٸستەردٸڭ بٸرٸ بولدى.
تۇرسىنجان شاپاي,
جازۋشى, ەدەبيەت سىنشىسى
