«Ajal— shyndyq, ólim – aqiqat bolǵanda, ómir – kúmán!»
Meniń kúndelikti ómirim – birsydyrǵy! Jumysqa baram – kelem, kelem-baram. Osylai býmerang sekildi qaitalana beredi. Bizdiń aýdan — kedeileý aýdan. Jumysqa bara jatqanda adamdardyń aiaqkiimderine qaraimyn. Olardyń túsi ártúrl ibolǵanymen, formasy birdei, iaǵni, uzaq jaiaý júrýge arnalǵan báteńkeler. Sosyn jalt-jult etken jaryǵy, EXCHANGE degen jazýy bar aqsha aiyrbastaý ornyndaǵy búgingi teńgeniń qunyn bildiretin kýrsqa qaraimyn.
$1- 336 tg
€1- 396 tg
R 1- 5,6 tg...Ishimnen shúkirshilik etemin. Demek, bizdiń ekonomikalyq ahýalymyz ázirge turaqty. Keshegiden ózgermepti deimin. Ary qarai... jumys-úi, úi-jumys, qaitalana beredi.
Búgin, osy temirdei tártibimdi buzyp jemis dúkeninen shie satyp aldym. Buryn múldem satyp alyp kórmeppin.
Birinshi kórinis. BADI.
Bólme. Jaryq túsip tur. Aqyryn Badi dep jazyp kórdim. Jazýym senimsiz boldy ma, aiqysh-uiqysh shyqty. Sonsoń qalamymdy qattyraq batyryp BADI dep jazdym. Aldyńǵysynan ádemileý shyqty. Badi kim dersiz? Badi – «Shie dámi» filminiń keiipkeri. Al, ol filmniń avtory kóptegen kinematograftardyń armany, Kan festivaliniń gran priin («Zolotaia palmovaia vetv») ielengen irandyq rejisser – Abbas Kiarostami. Kiarostamidiń keiipkeri – sýitsid jasaǵan soń ózin kómýge adam izdegen keiipker. Búkil kinonyń jelisi osy ǵana. Alaida bul ber jaǵy. Badi aldymen ol adamdy bazardan izdeidi. Taba almaidy. Qurylys nysandarynan izdep júrip tapqan eki adamy aqsha týraly sóz bola bastaǵannan-aq, kelispei qoiady. Jolda ketip bara jatyp kóligine mingizgen jolaýshy kúrt jaýyngeri onyń uzaq monologynan keiin, ólgisi keletinin bilip, kómýge arnalǵan oryndy kórsetkennen-aq qashyp ketedi. Ajalynan qashqan kúrt-sarbazymen men ajalymen betpe-bet kele almai júrgen Badidi osy jerden toqtata turaiyq ta, rejisserdiń ózine oralaiyq.
(Badi. «Shie dámi» filminen)
Kiarostami bul filmin 90-jyldardyń sońynda túsirdi. Ol ýaqytta uzaq revoliýtsiiadan Iran memleketindegi qoǵam jańaryp, eskiniń ornyn jańa basyp jatqan kez edi. Bul onyń filminde de kórinis beredi. Baiqasańyz, kinodaǵy oqiǵalar iri qurylys nysandarynyń ainalasynda júrip otyrady. Kiarostamidiń sheberligi sol – búkil bir Iran halqynyń problemasyn, bir ǵana halyq emes, bútkil musylmandyq shyǵys halqynyń basyndaǵy háldi osy bir kishkentai ǵana keiipkerge syidyra bildi. Iaǵni, eskiniń ornyn jańa basyp modernizatsiiaǵa ushyrap jatqan zamanda, musylmandyq shyǵys qoǵamynyń daiyn bolmai shyǵýy. Dini, dástúri joǵalatyn keleshekke kúmánmen qaraýy. Mine, sondyqtan Kiarostamidiń keiipkeri óz-ózine qol jumsaǵysy keledi.
Ekinshi kórinis. Popkorndik filmder men avtorlyq filmder
Taqyrypqa tuzdyq bolý úshin kino óneriniń – popkorndik filmder, idealogiialyq filmder, avtorlyq fimlmder bolyp bólinýinen bastaiyq. Idealogiia ol... idealogiia. Onyń zardabyn da, paidasyn da bizden artyq eshkim tartpaǵan bolar. Oidan ada, oiyn-saýyqqa qurylǵan filmderdi – popkorndik filmder deimiz. Ónertanýshylar men kinotanýshylar bul filmderdi áldebir qyzdy qoltyqtap baryp, kóńil kóterip kórýge bolmasa, naǵyz ónerge jatqyzbaidy. «Naǵyz óner dep – avtorlyq filmderdi aitamyz. Qalǵandary ónerdiń elesi», - deidi Qazaqtyń belgili rejisseri Dárejan Ómirbaev. Talǵampaz kórermen kórip, intelektýaldy toptyń baǵalaityny da osy sońǵy sala. Sáikestikti qarańyz HIH ǵ. 60 jyldarynda túrli «izmderdiń» damýyna jol ashqan eýropa aqyn-jazýshylary edi (Sh.Bodler, A.Rembo, O. Ýaild, t.b). Keiinnen bul «izmder» álemdi sharlady. Birneshe óner salasynda túrli formalardyń týýyna sebep boldy. Kino ónerinde de solai, alǵashqy avtorlyq filmder Frantsiia men Italiia siiaqty eýropa elderinde paida bolyp, birte-birte álemge taraldy. Bul sáikestik pe, álde bir óner ózeniniń zaman damýyna bailanysty aýnap túsip, basqa arnada jańǵyra aǵýy ma?
Ekinshi dúniejúzilik soǵystan soń Eýropa halqy jarqyn ómirge umtyldy. Onyń, sebebi kári qurlyq soǵystan, qasiretten sharshaǵan edi. Bul jait olardyń ónerinde de kórinis bere bastady. Mýzykada Bitlz siiaqty toptar paida bola bastasa, kinomotagrafiiada avtorlyq kinolardyń bastaýynda turǵan rejisserler: Federiko Fellini, Jan-Liýk Godar, Fransýa Triýffo, Mikelandjelo Antonioni, t.b kino ónerine jańa tolqyn alyp keldi. Synshylar atalǵan avtorlardyń týyndylarynda kúibeń tirshilikten de tereń «birdeńe» bar dep esepteidi. Fellinidiń «Tátti ómirindegi» (Sladkaia jizn) jazýshy Marchelo soǵystan soń qaita qurylǵan qoǵamnan shyǵarmashylyǵyna arqaý etetin mán izdeidi. Sebebi, qoǵam soǵys taqyrybyndaǵy shyǵarmalardan, jańalyqtardan, týyndylardan sharshaǵan edi. Seksýaldy revaliýtsiiany bastan keship jatqan buharaǵa sol tipti dúnieler qyzyq bolatyn. Fellinidiń jazýshysy óz keiipkerlerin sondai, qainaǵan ortadan izdeidi. Marchello otbasysyna, ómirine, bailyǵyna, ataq-abyroiyna qyzyǵatyn bir sózben aitqanda ózi ideal sanaityn dosy – Shteinerdiń óz-ózine qol jumsaýynan keiin keýdesinde bostyq, haos ornaidy. Marcheloda tek Badi sekildi kúmán qalady. Sebebi, Shteiner ózimen birge Marchelonyń senimin de arǵy dúniege ala ketedi. Fellini keiipkeriniń ainalasyndaǵy oiyn-saýyqqa berilgen topqa mánsiz kózben qaraýy esińizge Kirastamidiń Badiin túsirmei me? Búldirýge ańsary aýyp turatyn, kez-kelgen iske jaýapsyzdyqpen qaraityn, óz-ózine ólim tilegen Godardiń Misheli she? Dostarymen qydyrýǵa baryp, aralda joǵalyp ketetin Antonionidiń Annasy she? Ol da qoǵamnan bólektengisi, ainalasyndaǵy zaman aǵymynan tys ońasha jerge ketkisi keldi. Iá, ketkisi keldi, dál Badi sekildi.
Federiko Fellini
Sondai, avtorlyq filmderdiń rejisseri Andrei Zviagintsev óziniń osy jyly túsirgen «Neliýbov» týyndysynda vertýaldy ómirdiń adam sanasyna qanshalyqty qaýipti ekenin ashyp kórsetti. Búgingi qoǵam shynaiy ómirden góri vertýaldy ómirdi jaqsy kóredi. Sebebi, olar shynaiy ómirdegi kúndelikti qaitalanatyn áreketterden qajyǵan. Vertýaldy ómir — óziniń jarq-jurq etken túsimen, mega juldyzdarymen jáne sol juldyzdardyń bir birine uqsamaityn saiahattary, kiimderi, ustanatyn zattary, tipti, jeitin tamaqtaryna deiin ózine eliktirip áketedi. Popkorn filmderdiń barynsha jarqyn tústerge toly bolatyny sondyqtan.
«Betmen», «Sýpermen», «Órmekshi adam» («Chelovek paýk»), «Avatar», «Taransformer»... taǵysyn taǵylar. Bul tizim osylai jalǵasa beredi. Atalmysh kinolardyń stsenariiniń uzyn yrǵaǵy mynaý: ózge ǵalamshardan kelgen nemese aiaq astynan paida bolǵan apatty, jaýdy basty keiipkerdiń jeńip shyǵýy. Búkil álemdi jalǵyz ózi qutqarýy. Kórermen eki saǵat ishinde sol «dushpandardy» ózi jeńgendei transqa túsedi. Kúndelikti kúibeń tirlikti umytady. Popkorndyq filmder – jeńil narkotikti preparattar dep oilaimyn. Iaǵni, Egonyń qaharmandyqqa umtylýy.
Andrei Zviagintsev
Úshinshi kórinis. DIN
...Adamzat qan tógispei tura almaǵan. Ásili, bul Qabyldyń Abyldy óltirýinen bastalsa kerek. Órkeniettiń damýy men adam qolyndaǵy qarý, soǵysý tásili ózgergenimen, túpki mán – qan tógý ózgermegen. Qaharmandyq – adam týǵaly paida bolǵan dert nemese jazylmas jaranyń tándi meńdegeni siiaqty jandy kemirý derti. Kiarostami keiipkeri erlikke umtylmaidy. Ol – kishkentai adam. Ol – damý satysyndaǵy qoǵamnyń ainasy. Ol – syrtqy jaý emes, ishki jaýmen aiqasady. Egosymen arpalysqa túsedi. Dinine berik, dástúrine adal ata-babasy salyp ketken soqpaq joldan shyǵyp, tas jolmen júrgisi kelmeidi. Quddy Polloktyń shym-shytyryq kartinalaryndai kúrmeýli jiptiń ushyn taba almaidy. Odan góri tuiyq joldy abzal kóredi.
Taqyrypqa qaita oralaiyq. Sonymen, keiipker Badi ózin kómetin adamdy taba almai sharq urady. Taǵy bir kezdesken stýdent kúná týraly pálsapa oqysa, kinonyń sharyqtaý shegine jetkende kezdesken qariia onyń ózine de, sózine de, kórsetken molasyna da tańqalmaidy. Bir kezderi jańadan úilenip, otbasyly ómirge aiaq basqanda ólgisi kelgenin aitady. Sýidtsid jasaý maqsatynda tańerteń turyp shie aǵashyna barady. Aǵashqa laqtyrǵan arqan biiktegi butaqqa jetpei, onyń ústine shyǵady. Arqandy bailap otyrǵanda qoly áldebir jumsaq nársege tiedi. Qarasa ýyljyp pisip turǵan shie eken. Bireýin aýzyna salady. Tańdaiynda erip ketedi. Taǵy bireýin jeidi. Taǵy jeidi... Osylai aǵash ústinde otyryp aqshýlan tańǵa qaraidy. Bozaryp shyǵyp kele jatqan kúnge qaraidy, mektepke bara jatqan balalardyń beiqam syqylyqtaǵan kúlkisine qaraidy. Jan dúniesi túlep sala beredi. Ol úshin ómirdiń boiaýlary ózgergendei edi. Aǵashtan aqyryn túsip áieline shie aparyp beredi... Qariianyń áńgimesiniń uzyn-yrǵasy osyndai. Qysqasy, Badi ózin kómýge qarttan kelisim alady. Izdegen adamyn tabady.
Mikelandjelo Antonioni
Sol, túni ol sharby bulttar artyndaǵy aiǵa qaraidy. Molasynyń basynda otyryp kúreńitip, atqan tańǵa qaraidy, jelge qaraidy...
Qarańǵylyq qamaýynda otyryp qaltasynan áldeneni alyp jeidi. Mine, áli kúnge deiin daý týǵyzyp kele jatqan kadr. Jýrnalister, kórermendermen bizdiń kelispeitin tusymyz osy. Olar muny snatvornie, iaǵni, máńgi uiqyǵa ketiretin dári dep esepteidi. Bizdińshe, ol – shie edi.
Kiarostami parsy ultynan. Dini islam. Onyń keiipkeri de musylman. Demek, Qudaidyń adamnyń óz ózine qol salýǵa tyiym salǵanyn jaqsy biledi. Bul film barysynda aitylady. Endi, bir sát shiege mán bereiikshi. Nemese kinonyń nege « Shie dámi» atalýyna. Qurannyń Bahara súresiniń 35-36 aiattarynda: «biz Adamǵa « Ei, Adam, sen, jubaiyńmen jannatta bolyńdar. Ondaǵy narselerden qalaǵansha iship jeńder. Biraq myna darahqa (onyń jemisine) jolasańdar jazyqty bolasyńdar» dedik.
Sonda shaitan bul ekeýin azǵyryp jaza basqyzdy (jemeńder degen jemisti jegizip jazyqty etti). Sóitip, olardy sol mekennen (jannattan) qýdyrdy. Olarǵa: (Adamǵa, Haýaǵa, Ibiliske) endi bir-birińmen baqas kúiinde jerjúzine túsińder. Merzimdi shaqqa deiin jerjúzin turaq etip, jerden paidalanyńdar» dedik.
Qasietti Quran Kárimde jemistiń aty atalmaidy. Muny bizdiń bilýimiz de mindetti emes. Taǵy, bir Táńirden túsken kitap Injilde de jemistiń aty atalmaidy eken. («Adamý je skazal: za to, chto ty poslýshal golosa jeny tvoei i el ot dereva, o kotorom Ia zapovedal tebia, skazav: «ne esh ot nego», prokliata zemlia za tebia; i býdesh; so skorbiiý býdesh pitatsia ot nee vo vsei jizni tvoei») Demek, bul shie bolýy ábden múmkin ǵoi.
Kiarostami ony shie dep aldy. Badi shie jep otyryp óziniń arǵy atasyn, Adam atasyn eske alǵan bolýy kerek. Jánnattan bekerge qýylmaǵandyǵyn, Táńirdiń úkimi jetkenshe osynda – jerde ómir súrýi mindetti ekenin túsingen bolýy qajet.
Jan-Liýk Godar
Avtor osy filmnen keiingi bir suhbatynda «kino nege túsiniksiz aiaqtaldy, onyń sońynda derekti siýjetter ne istep júr» dep qoiylǵan jýrnalisterdiń suraǵyna: «Men týyndymdy bulai kóńilsiz aiaqtaǵym kelmedi. Sosyn 19 jastaǵy ulym túsirgen derekti siýjetterdi qostym. Baiqasańyz onda áskeriler júgirip júredi. Qystan keiin kóktem kelgen, kóleńkeler jaiqalyp turady, ómir jalǵasýda. Bul film ómir jaily edi. Basqa eshteńe», - deidi.
Biz de osyǵan kelisemiz. Bul ómir jaily film edi. Kúmán jaily film edi.
Taǵy bir suhbatynda: «Elestetińizshi, ómir bir qarańǵy bólme jáne onda meniń qalǵym kelmedi. Sondyqtan, baryp terezeni ashtym» deidi. Avtor bul týyndysymen búkil musylmandyq shyǵystyń terezesin Eýropaǵa ashty dep oilaimyn. Shyǵys filosofiiasynda shie – jańa ómirdiń bastaýy sanalady. Demek, Kiarostamidiń shie taqyrybyna barýy kezdeisoq emes. Keiipkerdiń óz molasyn kúzetip otyryp osynaý máýeni jeýi de (bizdiń paiymdaýymyzsha) tegin emes. Bálkim, rejisser «Shie dámi» arqyly óz halqyna, modernizmge daiyn bolmaǵan barlyq qoǵamǵa jańa órkenietke beiimdelýge shaqyrǵany bolar. Ult bop joiylyp ketkennen góri gibridtelýge úndegeni bolar. Ómir hám óner aǵysymen kelgen bul iirimniń tuńǵiyǵyna shógip ketkenen osyny jón sanaǵany bolar. Dese de Kiarostami – parsy halqyna, bútkil musylmandyq shyǵys qoǵamyna jańa ǵasyr tabaldyryǵynan «shie dámin» sezdirip attatty.
Abbas Kiarostami
Tórtinshi kórinis. Sońy.
Tańerteń jumysqa keshigip qalyppyn. Tura salyp syrtqa júgirdim. Aqsha aiyrbastaý ornyndaǵy tabloǵa bir qaradym da, kóptegen jaitabandardyń arasyna kúmp berip sińip kettim. Saýsaqtarymdy tistelegen qabaǵan aiazdan qorǵaný maqsatynda qolymdy qaltama saldym. Qaltamda keshe satyp alǵan shieden eki-úsh taly qalypty. Bireýin alyp aýzyma saldym. Tańdaiymda kúmánniń dámi erip bara jatty. Bul – áldebir jazýshynyń atylyp ólýge, qaisibir aqynnyń asylyp ólýge umtylatyny siiaqty tátti sezim edi.
Tursynbek BAShAR
.jpg)